L. L. Zamenhof: la kreinto de Esperanto

Ludoviko Lazaro Zamenhof (15-a de Decembro 1859 – 14-a de Aprilo 1917) estis judo el la polaj teroj kaj okulkuracisto, kiu kreis Esperanton. Naskita en Bjalistoko, tiam parto de la Rusa Imperio, li publikigis la lingvon en Varsovio en 1887 sub la pseŭdonimo Doktoro Esperanto. Li ellaboris ankaŭ humanisman filozofion, la Homaranismon, kaj estis proponita 14 fojojn por la Nobel-premio pri paco. Li mortis en Varsovio dum la Unua Mondmilito; ĉiuj liaj tri infanoj poste estis murditaj en la Holokaŭsto.

#Kio estis la plena nomo de Zamenhof?

Je la naskiĝo li ricevis la hebrean nomon Eliezer, notitan en rusaj dokumentoj kiel Lejzer, kun patronomo Markoviĉ („filo de Marko”). Dum la studado li ekuzis la nomon Ludwik (rusforme Ljudovik). Ekde 1901 li subskribis „D-ro L. L. Zamenhof”. La nomordo Ludwik Lejzer estas moderna kutimo. En Esperanto li nomiĝas Ludoviko Lazaro Zamenhof, kaj en ĉiutaga parolo simple Zamenhof aŭ D-ro Zamenhof.

#Kie Zamenhof kreskis?

Li naskiĝis la 15-an de Decembro 1859 en Bjalistoko – laŭ la julia kalendaro, tiam uzata en Rusio, tio estis la 3-a de Decembro. Lia patro Markus (Mordeĥaj) Zamenhof instruis la francan kaj la germanan; lia patrino nomiĝis Rozalia, naskita Sofer.

En Bjalistoko loĝis jidlingvaj judoj, katolikaj poloj, rusaj ŝtatoficistoj, belorusoj kaj germanoj, kiuj ofte kverelis. Zamenhof poste diris, ke tio formis lian vivlaboron. Li konkludis, ke granda parto de la malamo devenas de miskompreno, kaj ke neŭtrala lingvo, apartenanta al neniu nacio, povus helpi.

Li kreskis parolante la jidan kaj la rusan, la polan li uzis kiel adoptitan lingvon, kaj la germanan li bone regis. Li bone legis la latinan, la hebrean kaj la francan, kaj iomete scipovis la grekan, la anglan kaj la italan. Kiam li lernis la anglan, li rimarkis, kiel simpla estas ĝia gramatiko, kaj tio konvinkis lin, ke internacia lingvo povas esti pli simpla ol la latina.

#Kiel Zamenhof kreis Esperanton?

La familio translokiĝis al Varsovio, kiam li estis adoleskanto. Jam en 1878 lia projekto Lingwe uniwersala estis preta, kaj la 17-an de Decembro 1878 li prezentis ĝin al samlernejanoj. Poste li studis medicinon en Moskvo (1879–1881) kaj en Varsovio kaj daŭre reverkis la lingvon, ĉefe tradukante literaturon en ĝin.

La unua lernolibro, konata kiel Unua Libro, aperis en Varsovio la 26-an de Julio 1887, ruslingve, subskribita Doktoro Esperanto, t.e. „doktoro, kiu esperas”. Ĝin financis mono el la familio de lia fianĉino, Klara Silbernik, kun kiu li edziĝis la 9-an de Aŭgusto 1887. En la libro li rezignis pri ĉiuj personaj rajtoj al la lingvo: ĝi devis aparteni al ĉiuj. Legu la plenan historion de Esperanto.

#Kiel Zamenhof laboris kiel okulkuracisto?

Post la diplomiĝo li specialiĝis pri oftalmologio, ankaŭ en Vieno en 1886. Li praktikis medicinon en Veisiejai (nuntempe Litovio), Plocko, Grodno (ekde 1893) kaj fine en Varsovio, kie li loĝis kaj laboris ĉe la strato Dzika, en la juda kvartalo. Medicinon li praktikis ĝis siaj lastaj jaroj, kaj pri Esperanto li laboris en sia libera tempo; post koratako fine de 1914 li ricevis nur kelkajn pacientojn.

#Kion kredis Zamenhof?

Zamenhof ne estis nur lingvisto. Li vidis la lingvon kiel parton de pli larĝa etika projekto.

• Cionismo (1880-aj jaroj). Post la pogromoj de 1881–82 li aliĝis al la frua cionisma movado Ĥibat Cion kaj fondis cionisman studentan grupon en Varsovio. Li malproksimiĝis de ĝi ĝis la mezo de la 1880-aj jaroj; en sia eseo pri hilelismo (1901) li donis plurajn kialojn, inter ili la manko de komuna lingvo de judoj.
• Hilelismo (1901). Sub la pseŭdonimo Homo sum li publikigis proponon, nomitan laŭ la rabeno Hilelo la Maljuna, ke judoj aliĝu al universala etika komunumo.
• Homaranismo (ekde 1906). Li vastigis la hilelismon al Homaranismo (de homaro, „la tuta homaro”): homoj taksu aliajn laŭ iliaj agoj, ne laŭ etno aŭ religio, kaj uzu neŭtralan lingvon en kontaktoj inter komunumoj. Li nomis ĝin la objekto de sia tuta vivo, sed konservis ĝin aparta de la Esperanto-movado, kiu restis oficiale neŭtrala.

La unua Universala Kongreso de Esperanto en Bulonjo-ĉe-Maro en 1905 akceptis lian Bulonjan Deklaracion: Esperanto apartenas al neniu, kaj ĉiu alia ideo, kiun parolanto ligas kun ĝi, estas privata afero. Dum la oka kongreso en Krakovo en 1912 li rezignis pri ĉiu oficiala funkcio en la movado (vidu Homaranismo).

#Kiajn honorojn Zamenhof ricevis?

Centoj da stratoj, placoj kaj parkoj tra la mondo portas lian nomon, en Pollando, Litovio, Israelo, Brazilo kaj multaj aliaj landoj. Lian naskiĝdaton, la 15-an de Decembro, oni festas kiel Zamenhofan Tagon.

#Kion Zamenhof mem verkis kaj tradukis?

Krom la lernolibroj Zamenhof estis aktiva verkisto. Lia poemo La Espero (1890), kies unua verso komenciĝas per „En la mondon venis nova sento”, fariĝis la himno de la Esperanto-movado. Li eldonis la Fundamentan Krestomation (1903), kolekton de ekzemploj de bona Esperanta stilo, kaj respondis al demandoj de la lernantoj en la Lingvaj Respondoj. Inter liaj tradukoj estas la Hamleto de Shakespeare (1894), La revizoro de Gogol, La rabistoj de Schiller kaj granda parto de la Malnova Testamento. Tiuj tradukoj montris al la mondo, ke la lingvo taŭgas por altnivela literaturo; pli pri tio en la paĝo Esperanta literaturo.

#Kiel Zamenhof mortis?

Zamenhof havis problemojn kun la koro en siaj lastaj jaroj. Li mortis en Varsovio, okupata de Germanio, la 14-an de Aprilo 1917, en la aĝo de 57 jaroj, verŝajne pro koratako. Du tagojn poste li estis entombigita en la Juda tombejo ĉe la strato Okopowa en Varsovio, kie lia tombo restas vizitejo por esperantistoj.

#Kio okazis al la familio de Zamenhof?

Lia edzino, Klara Zamenhof (1863–1924), subtenis lian laboron de la komenco – la mono de ŝia familio pagis la unuan lernolibron. Ŝi mortis en Varsovio la 6-an de Decembro 1924. Ĉiuj iliaj tri infanoj pereis en la Holokaŭsto:

La filo de Adamo, Louis-Christophe Zaleski-Zamenhof (1925–2019), postvivis la militon sub kaŝita identeco kun la nomo Krzysztof Zaleski. Li fariĝis konstrua kaj mara inĝeniero kaj loĝis en Francio de la 1960-aj jaroj ĝis sia morto.

#Oftaj demandoj

#Kiu elpensis Esperanton?

Ludoviko Lazaro Zamenhof, okulkuracisto el Bjalistoko, publikigis ĝin en Varsovio la 26-an de Julio 1887 sub la pseŭdonimo Doktoro Esperanto.

#Ĉu Zamenhof estis polo aŭ judo?

Ambaŭ priskriboj estas uzataj. Li naskiĝis en juda familio en Bjalistoko, tiam parto de la Rusa Imperio kaj nun en Pollando, kaj pasigis la plejparton de sia vivo en Varsovio. En siaj leteroj li nomis sin „ruslanda hebreo”.

#Kial Zamenhof kreis Esperanton?

Li kredis, ke konfliktoj inter popoloj nutriĝas de miskompreno, kiel li vidis inter la komunumoj de Bjalistoko. Neŭtrala, facila dua lingvo permesus al ĉiuj renkontiĝi egalrajte.

#Ĉu Zamenhof gajnis la Nobel-premion pri paco?

Ne. Laŭ la arkivo de la Nobel-premio li estis proponita 14 fojojn inter 1907 kaj 1917, sed neniam gajnis.

#Kie Zamenhof estas entombigita?

En la Juda tombejo ĉe la strato Okopowa en Varsovio, Pollando.

#Ĉu la infanoj de Zamenhof parolis Esperanton?

Jes. Ili ĉiuj tri lernis ĝin, kaj Lidja fariĝis konata Esperanto-instruistino. Ĉiuj tri estis murditaj de la nazioj en 1940–42.

#Fontoj

• Vikipedio, Ludoviko Lazaro Zamenhof; Wikipedia (angle), L. L. Zamenhof; Wikipedia (pole), Ludwik Zamenhof
• Nobel-premio, arkivo de proponoj: Lazarus Ludwig Zamenhof
• NASA JPL Small-Body Database, 1462 Zamenhof
• Wikipedia (angle), Klara Zamenhof, Adam Zamenhof, Lidia Zamenhof, Louis-Christophe Zaleski-Zamenhof; Wikipedia (pole), Zofia Zamenhof
• Google Doodles, 150th birthday of L. L. Zamenhof
• Wikipedia (pole), Centrum im. Ludwika Zamenhofa w Białymstoku
• Vikipedio, La Espero, Fundamenta Krestomatio kaj Homaranismo