Homaranismo: la neŭtrala humanismo de Zamenhof

Homaranismo (angle Humanitism) estas filozofio de L. L. Zamenhof pri egalaj popoloj, neŭtrala lingvo kaj unu komuna regulo: traktu aliajn tiel, kiel vi deziras esti traktata. Ĝi kreskis el Hilelismo, publikigita en 1901 sub la pseŭdonimo Homo sum, kaj ricevis sian nomon en 1906. Zamenhof nomis ĝin la objekto de sia tuta vivo, tamen li tenis ĝin aparta de Esperanto, kaj la Esperanto-movado, neŭtrala ekde la Bulonja Deklaracio (1905), neniam adoptis ĝin. Neniu movado formiĝis, kaj la kongreso, kiun li planis por ĝi, neniam okazis.

#Kion signifas homaranismo?

La vorto estas hom·ar·an·ism·o: homaro „la tuta homaro”, -an- „membro”, -ism- „doktrino” – vidu sufiksojn. Homarano estas membro de la homaro kaj, en la senco de Zamenhof, adepto de la doktrino. La Reta Vortaro difinas homaranismon kiel projekton de Zamenhof pri neŭtrala religio, daŭrigon de Hilelismo.

#De kie venis homaranismo?

En 1901 Zamenhof publikigis ruslingvan libron, Hilelismo, kies subtitolo signifas „projekto por solvi la judan demandon”, subskribitan Homo sum, latine „mi estas homo”. Hilelo estis saĝulo de la tempo de reĝo Herodo, kiu resumis la Leĝon jene: ne faru al aliaj tion, kion vi malamas. Laŭ la biografo Aleksander Korĵenkov, Zamenhof proponis malgrandan judan komunumon kun purigita religio, libera de etnaj reguloj, kiu uzu Esperanton por instruado kaj preĝo. Tio vekis malmultan entuziasmon inter la rusaj judoj.

La unua Universala Kongreso de Esperanto ŝanĝis lian planon. En Aŭgusto 1905 grupo de 688 personoj el ĉirkaŭ 20 landoj pasigis semajnon parolante nur Esperanton, kaj Zamenhof konkludis, ke la ideo povas funkcii por ĉiuj. Agitado en Rusio poste instigis lin publikigi antaŭ la sekva kongreso.

Zamenhof rimarkis, ke Hilelismo sonas tro juda kaj ĝia antaŭparolo estas tro ligita al Rusio. La broŝuro de 1906 diras, ke hilelismo koncernis unu grupon, dum homaranismo koncernas ĉiujn popolojn kaj religiojn, kaj difinas ĝin kiel celado al pura homeco kaj al absoluta intergenta justeco kaj egaleco.

#Kiuj estas la ĉefaj principoj de homaranismo?

La plej plena mallonga prezento estas la Deklaracio pri Homaranismo de 1913, kun respondilo por legantoj, kiuj volis esti listigitaj kiel homaranoj. Resume:

Du frazoj portas la kernon. Mi estas homo, kaj la tutan homaron mi rigardas kiel unu familion. Kaj: Mi vidas en ĉiu homo nur homon.

La teksto de 1906 estis pli longa: dek du punktoj, homaranismaj temploj, kie renkontiĝus homoj de malsamaj religioj, landnomoj kiel Peterburgio por Rusio, kaj Esperanto nomata kiel la neŭtrala lingvo. En 1913 Zamenhof forigis la templojn kaj la liston de landnomoj, aldonis komunumojn de liberpensuloj (liberkredaj, kiuj kredas je neniu ekzistanta revelacia religio) kaj ne plu nomis Esperanton.

#Ĉu homaranismo estis la sama kiel Esperanto?

Ne, kaj Zamenhof insistis pri la diferenco. La Bulonja Deklaracio, akceptita la 9-an de Aŭgusto 1905, diras: Ĉiu alia ideo aŭ espero, kiun tiu aŭ alia esperantisto ligas kun la Esperantismo, estos lia afero pure privata. La opinioj de la kreinto ligas neniun; nur la Fundamento ligas. Li jam rezignis pri ĉiuj personaj rajtoj al la lingvo en la Unua Libro de 1887.

Lia antaŭparolo de 1913 ripetas tion. Esperanto signifas plenan neŭtralecon, kaj ĝia „interna ideo” estas nur malklara sento de frateco, dum homaranismo estas difinita politika kaj religia programo, kiun li prezentas kiel mian kredon pure privatan. Li antaŭvidis, ke malamikoj de Esperanto uzos ĝin kiel armilon.

#Kiel reagis la esperantistoj?

Malbone. Korĵenkov raportas, ke nejudoj malŝatis la talmudan nomon, ateistoj trovis la tekston tro religia, kredantoj trovis ĝin herezaĵa, kaj homoj absorbitaj de klasbatalo opiniis ĝin politike erara. Louis de Beaufront atakis ĝin en L'Espérantiste. Zamenhof respondis al la kritiko de pastro, skribante, ke homaranoj volas neniun novan religion, nur ponton inter la ekzistantaj.

Du proksimaj francaj subtenantoj, Émile Javal kaj Hippolyte Sebert, konsilis al li kaŝi sian aŭtorecon, kaj antaŭ la kongreso de 1906 en Ĝenevo ili konvinkis lin forstreki la parton de lia parolado, kiu ligis la „internan ideon” kun homaranismo (Korĵenkov). Dum kelka tempo li parolis nur pri la „interna ideo”.

#Kiu estis la kongreso, kiun Zamenhof planis?

Li volis renkontiĝon pri neŭtrale-homa religio por homoj, kiuj forlasis siajn heredajn kredojn, unue ĉirkaŭ la deka Universala Kongreso en Parizo en Aŭgusto 1914. La parizaj organizantoj timis la francan naciisman gazetaron kaj rifuzis. Poste milito nuligis la kongreson en Parizo.

La 9-an de Septembro 1914 li petis la svisan esperantiston Friedrich Uhlmann organizi kongreson en Svislando en 1915 por ĉiuj, kiuj aspiris al la unueco de la homaro (Korĵenkov). Laŭ Edmond Privat, la cirkulero pri pli malgranda preparkunveno nomis Decembron 1916, poste Aŭguston 1917 kaj finfine la tempon „post la fino de la milito”. Nenio okazis; Zamenhof mortis la 14-an de Aprilo 1917.

#Kio okazis al homaranismo post Zamenhof?

Ĝi ne fariĝis movado. Malmultaj legantoj subskribis la aliĝilon, notas Privat; laŭ la Esperanta Vikipedio multaj pacifistoj simpatiis. Lia plej juna infano, Lidja Zamenhof (1904–1942), propagandis homaranismon kune kun Esperanto kaj, ekde ĉirkaŭ 1925, la bahaan kredon; ŝian sorton vidu ĉe Zamenhof. Historiistoj ankoraŭ studas la doktrinon, precipe Korĵenkov (Homarano, 2009) kaj Christer Kiselman. Aliaj ligoj inter Esperanto kaj kredo, ekzemple Esperanto kaj spiritismo en Brazilo, kreskis sendepende.

#Kial homaranismo estas kritikata?

• Tro multe da lingvo kaj religio. Korĵenkov diras, ke Zamenhof, kreskinta en plurlingva Rusio, ne rimarkis, ke Okcidenta Eŭropo estis plejparte unulingva, kaj apenaŭ pripensis politikajn, ekonomiajn kaj psikologiajn faktorojn.
• Klaso. Ernest Drezen (1929) argumentis el marksisma vidpunkto, ke ĝi ignoras klasbatalon; la mencio de socia klaso aperis en la teksto nur en la versio de 1913.
• Nepraktikaj detaloj. Privat diras, ke Zamenhof mem forlasis la renomitajn landojn kiel nepraktikajn.
• Streĉo en la celoj. En prelego verkita en 1910 por la Universala Kongreso de Rasoj (Universal Races Congress) en 1911 Zamenhof argumentis, ke malamo inter popoloj malaperos nur tiam, kiam la homaro havos unu lingvon kaj unu religion, dum la popoloj konservos siajn proprajn hejme. Kiselman legas liajn dubojn kiel konflikton inter savi la judojn kaj unuigi la homaron.
• Risko por Esperanto. Javal kaj Sebert timis disiĝon de la movado. Pri kritiko de la lingvo mem vidu kritikon de Esperanto; pri la pli larĝa historio, la historion de Esperanto.

#Oftaj demandoj

#Kio estas homaranismo?

Etika kaj religia filozofio de Zamenhof pri la unueco de la homaro: ĉiuj popoloj egalaj, homoj juĝataj laŭ siaj agoj, neŭtrala lingvo inter komunumoj. Ĝi disvolviĝis el Hilelismo (1901) inter 1906 kaj 1917.

#Ĉu homaranismo estas religio?

Zamenhof nomis ĝin politika kaj religia programo, kaj la Reta Vortaro projekto de neŭtrala religio. Li neis voli anstataŭigi ekzistantajn religiojn: homoj konservu siajn proprajn kaj aldonu neŭtralan etikon.

#Ĉu homaranismo estas la sama kiel la „interna ideo” de Esperanto?

Ne. La „interna ideo” estas malklara espero de frateco, kiun sentas multaj esperantistoj. En 1913 Zamenhof skribis, ke homaranismo estas preciza, privata programo kaj ne parto de Esperanto.

#Ĉu la kongreso de 1915 okazis?

Ne. Zamenhof petis ĝin en Septembro 1914, sed la milito igis ĝin neebla. Pli postaj planoj glitis al 1916 kaj 1917, kaj li mortis en Aprilo 1917.

#Ĉu ekzistas homaranoj hodiaŭ?

Hodiaŭ ne ekzistas organizita movado, kvankam la skribaĵoj de Zamenhof pri la temo ankoraŭ estas studataj.

#Fontoj

• A. Korĵenkov, Zamenhof: The Life, Works and Ideas of the Author of Esperanto (angle), Esperantic Studies Foundation, 2009 (ĉapitroj XIII–XVI)
• Edmond Privat, Vivo de Zamenhof, Vikifontaro
• L. L. Zamenhof, Deklaracio pri Homaranismo (Madrido, 1913; publika havaĵo), Vikifontaro
• J. Dietterle (red.), Originala Verkaro de L. L. Zamenhof (1929), parto III „Hilelismo-Homaranismo”, Vikifontaro
• Enciklopedio de Esperanto (1934), artikolo pri Zamenhof
• Akademio de Esperanto, Deklaracio pri la Esenco de la Esperantismo (la 9-an de Aŭgusto 1905)
• Ernest Drezen, Zamenhof (1929), ĉapitro „Homaranismo”
• Vikipedio, Homaranismo, Hilelismo, Lidia Zamenhof kaj Ludoviko Lazaro Zamenhof; Wikipedia (angle), Homaranismo, Declaration of Boulogne kaj Lidia Zamenhof; Wikipedia (pole), Homaranizm kaj Ludwik Zamenhof
• Reta Vortaro, homar-, Hilel- kaj kred-
• Stuart Schoffman, The Great Family Circle, Jewish Review of Books, 2017 (recenzo de Bridge of Words de Esther Schor)