Kritiko de Esperanto: argumentoj kaj respondoj

Q: Ĉu la vortprovizo estas tro eŭropa?

La kritiko. La radikoj de Esperanto venas ĉefe el eŭropaj lingvoj. Laŭ taksoj 75–90 % de la vortprovizo venas el latinidaj lingvoj – la kutima cifero estas la 80 % de Pierre Janton, citita de Krunoslav Puškar en 2015 – kaj la plejparto de la resto el ĝermanaj lingvoj, la greka kaj slavaj lingvoj. Parolanto de la hispana aŭ la itala tuj rekonas multajn vortojn; parolanto de la ĉina, la araba aŭ la svahila ne. Eĉ la sonsistemo kaj kelkaj gramatikaĵoj montras slavan influon, kiu spegulas la fonon de Zamenhof. La respondo. La subtenantoj respondas per tri argumentoj: La gramatiko ne estas tipe eŭropa. Esperanto konstruas vortojn per kunmeto de neŝanĝiĝaj partoj – san·a, mal·san·a, mal·san·ul·ej·o – simile al la turka, la svahila aŭ ĉinaj kunmetaĵoj. Ne ekzistas neregulaj verboj nek gramatika genro por aĵoj. Vidu vortfaradon. Lernado tamen estas pli facila por ĉiuj. Eĉ sen konataj radikoj, malgranda aro da radikoj kaj regulaj afiksoj postulas multe malpli da parkerigado ol nacia lingvo. La datumoj ne montras eŭropan avantaĝon en la disvastiĝo. La statistikisto Svend Vendelbo Nielsen trovis neniun signifan korelacion inter la simileco de la lingvo de lando al Esperanto kaj la nombro de esperantistoj tie. La populareco pli korelaciis kun riĉeco kaj interreta aliro. Konsiderindaj komunumoj ekzistas ankaŭ ekster Eŭropo, ekzemple en Brazilo kaj Orienta Azio.

Q: Ĉu la supersignaj literoj estas problemo?

La kritiko. Esperanto uzas ses literojn kun supersignoj: ĉ, ĝ, ĥ, ĵ, ŝ, ŭ. Ili maloftas en aliaj alfabetoj, mankas sur kutimaj klavaroj kaj en la pasinteco mankis en multaj tiparoj kaj skribmaŝinoj. La reforma propono de 1894 forigus ilin, kaj la rivala lingvo Ido (1907) forlasis ilin. La respondo. Ĉiu litero havas unu solan sonon, do la ortografio restas plene fonetika. Zamenhof donis rezervan sistemon, la „h-sistemon” (ch, gh, hh, jh, sh, u), kaj la komunumo aldonis la „x-sistemon” (cx, gx, hx, jx, sx, ux) por komputiloj. Modernaj telefonoj kaj klavaroj subtenas la literojn rekte.

Q: Ĉu Esperanto estas seksisma?

La kritiko. Multaj substantivoj pri homoj estas vircaj aŭ neŭtralaj en sia baza formo, kaj la inan formon oni derivas per la sufikso -in-: patro → patrino, sinjoro → sinjorino. Kritikantoj diras, ke tio spegulas la eŭropan socion de la 19-a jarcento. Esperanto ankaŭ ne havas komunan pronomon por „li aŭ ŝi”, kiun ĉiuj akceptas. La respondo kaj ŝanĝo. La prefikso ge- kovras ambaŭ seksojn (gepatroj). Multaj parolantoj nun traktas rolvortojn kiel instruisto seksneŭtrale. Seksneŭtrala pronomo, ri, unue registrita en 1976, disvastiĝis ekde ĉirkaŭ 2010, kaj studo de Marcos Cramer el 2020 trovis, ke ĝia uzo kreskas, precipe inter pli junaj parolantoj. La Akademio de Esperanto ne aprobis ri; en 2020 ĝia konsilanta servo diris, ke la komunumo ankoraŭ ne decidiĝis pri difinita formo.

Q: Ĉu la akuzativo kaj la akordo de adjektivoj estas nenecesaj?

La kritiko. Esperanto markas la rektan objekton per -n (Mi vidas la hundon) kaj akordigas adjektivojn laŭ nombro kaj kazo (belajn florojn kiel objekto). Por lernantoj, kies lingvoj ne havas kazojn – la angla, franca, ĉina – tio estas la plej malfacila parto de la gramatiko. La reformo de 1894 kaj Ido ambaŭ provis redukti ĝin. La respondo. La akuzativo ebligas liberan vortordon (La hundon vidas mi ankoraŭ signifas, ke mi vidas la hundon), kaj ĝi distingas direkton (en la domo kontraŭ en la domon). Ĝi estas plene regula. Esploroj pri denaske parolantaj infanoj montras miksitajn rezultojn: kelkaj uzas ĝin konsekvence, aliaj forlasas ĝin sub influo de sia alia lingvo. Vidu la akuzativon kaj denaskulojn.

Q: Ĉu Esperanto estas „artefarita” kaj sen kulturo?

La kritiko. Kiel projektita lingvo, Esperanto laŭdire ne havas historion, denaskajn parolantojn nek literaturon. La germana lingvisto Jürgen Trabant ekzemple argumentis en 2011, ke malkiel la latina ĝi ne havas grandan literaturon. La lingvisto Ken Miner argumentis, ke sen denaskaj parolantoj kiel aŭtoritato vera lingvistiko de Esperanto estas neebla. La respondo. Esperanto nun havas pli ol 135 jarojn da kontinua uzado, ĉirkaŭ 1 000–2 000 denaskulojn, originalajn romanojn kaj poezion, tradukojn de mondaj klasikaĵoj, muzikon kaj filmojn. Pollando enlistigis ĝin en sian nacian liston de nemateria kultura heredaĵo en 2014, kaj Aŭstrio enskribis la Esperanto-kulturon en sian inventaron en 2026. Vidu literaturon kaj muzikon kaj filmon.

Q: Ĉu Esperanto malsukcesis?

La kritiko. Zamenhof esperis, ke Esperanto fariĝos dua lingvo de ĉiuj. Post preskaŭ 140 jaroj ĝin parolas eble 60 000 ĝis 2 milionoj da homoj, neniu ŝtato uzas ĝin oficiale, kaj la angla fariĝis la fakta monda lingvo. Francio baris ĝin en la Ligo de Nacioj komence de la 1920-aj jaroj, kaj la favoraj rezolucioj de UNESKO en 1954 kaj 1985 ne kondukis al adopto. La respondo. La subtenantoj distingas inter la celo de la „fina venko” (finvenkismo) kaj la nuna valoro de la lingvo. Ekde la Raŭma Manifesto (1980) multaj parolantoj opinias Esperanton valora jam nun, kiel kultura komunumo (raŭmismo), ne nur kiel estonta monda lingvo. La subtenantoj argumentas ankaŭ, ke politikaj eventoj – milito, persekutado, ekonomia povo de la anglalingvaj landoj – kaj ne mankoj de la lingvo klarigas ĝian limigitan disvastiĝon.

La plej oftaj kritikoj de Esperanto estas, ke ĝia vortprovizo estas eŭropa; ke ĝiaj supersignaj literoj (ĉ, ĝ, ĥ, ĵ, ŝ, ŭ) estas malpraktikaj; ke ĝia seksa sistemo traktas la vircan formon kiel bazan; ke ĝia akuzativo kaj akordo de adjektivoj faras ĝin pli malfacila ol necese; ke ĝi estas „artefarita” kaj sen kulturo; kaj ke ĝi malsukcesis fariĝi la monda lingvo. Ĉiu obĵeto havas ian bazon. La subtenantoj respondas per propraj pruvoj, kaj pri pluraj punktoj la komunumo mem ŝanĝas la uzadon.

Ĉi tiu paĝo prezentas ambaŭ flankojn neŭtrale. Pri la historio de la lingvo vidu la historion de Esperanto kaj kiom da homoj parolas ĝin.

Ĉu la vortprovizo estas tro eŭropa?

La kritiko. La radikoj de Esperanto venas ĉefe el eŭropaj lingvoj. Laŭ taksoj 75–90 % de la vortprovizo venas el latinidaj lingvoj – la kutima cifero estas la 80 % de Pierre Janton, citita de Krunoslav Puškar en 2015 – kaj la plejparto de la resto el ĝermanaj lingvoj, la greka kaj slavaj lingvoj. Parolanto de la hispana aŭ la itala tuj rekonas multajn vortojn; parolanto de la ĉina, la araba aŭ la svahila ne. Eĉ la sonsistemo kaj kelkaj gramatikaĵoj montras slavan influon, kiu spegulas la fonon de Zamenhof.

La respondo. La subtenantoj respondas per tri argumentoj:

La gramatiko ne estas tipe eŭropa. Esperanto konstruas vortojn per kunmeto de neŝanĝiĝaj partoj – san·a, mal·san·a, mal·san·ul·ej·o – simile al la turka, la svahila aŭ ĉinaj kunmetaĵoj. Ne ekzistas neregulaj verboj nek gramatika genro por aĵoj. Vidu vortfaradon.
Lernado tamen estas pli facila por ĉiuj. Eĉ sen konataj radikoj, malgranda aro da radikoj kaj regulaj afiksoj postulas multe malpli da parkerigado ol nacia lingvo.
La datumoj ne montras eŭropan avantaĝon en la disvastiĝo. La statistikisto Svend Vendelbo Nielsen trovis neniun signifan korelacion inter la simileco de la lingvo de lando al Esperanto kaj la nombro de esperantistoj tie. La populareco pli korelaciis kun riĉeco kaj interreta aliro. Konsiderindaj komunumoj ekzistas ankaŭ ekster Eŭropo, ekzemple en Brazilo kaj Orienta Azio.

Ĉu la supersignaj literoj estas problemo?

La kritiko. Esperanto uzas ses literojn kun supersignoj: ĉ, ĝ, ĥ, ĵ, ŝ, ŭ. Ili maloftas en aliaj alfabetoj, mankas sur kutimaj klavaroj kaj en la pasinteco mankis en multaj tiparoj kaj skribmaŝinoj. La reforma propono de 1894 forigus ilin, kaj la rivala lingvo Ido (1907) forlasis ilin.

La respondo. Ĉiu litero havas unu solan sonon, do la ortografio restas plene fonetika. Zamenhof donis rezervan sistemon, la „h-sistemon” (ch, gh, hh, jh, sh, u), kaj la komunumo aldonis la „x-sistemon” (cx, gx, hx, jx, sx, ux) por komputiloj. Modernaj telefonoj kaj klavaroj subtenas la literojn rekte.

Ĉu Esperanto estas seksisma?

La kritiko. Multaj substantivoj pri homoj estas vircaj aŭ neŭtralaj en sia baza formo, kaj la inan formon oni derivas per la sufikso -in-: patro → patrino, sinjoro → sinjorino. Kritikantoj diras, ke tio spegulas la eŭropan socion de la 19-a jarcento. Esperanto ankaŭ ne havas komunan pronomon por „li aŭ ŝi”, kiun ĉiuj akceptas.

La respondo kaj ŝanĝo. La prefikso ge- kovras ambaŭ seksojn (gepatroj). Multaj parolantoj nun traktas rolvortojn kiel instruisto seksneŭtrale. Seksneŭtrala pronomo, ri, unue registrita en 1976, disvastiĝis ekde ĉirkaŭ 2010, kaj studo de Marcos Cramer el 2020 trovis, ke ĝia uzo kreskas, precipe inter pli junaj parolantoj. La Akademio de Esperanto ne aprobis ri; en 2020 ĝia konsilanta servo diris, ke la komunumo ankoraŭ ne decidiĝis pri difinita formo.

Ĉu la akuzativo kaj la akordo de adjektivoj estas nenecesaj?

La kritiko. Esperanto markas la rektan objekton per -n (Mi vidas la hundon) kaj akordigas adjektivojn laŭ nombro kaj kazo (belajn florojn kiel objekto). Por lernantoj, kies lingvoj ne havas kazojn – la angla, franca, ĉina – tio estas la plej malfacila parto de la gramatiko. La reformo de 1894 kaj Ido ambaŭ provis redukti ĝin.

La respondo. La akuzativo ebligas liberan vortordon (La hundon vidas mi ankoraŭ signifas, ke mi vidas la hundon), kaj ĝi distingas direkton (en la domo kontraŭ en la domon). Ĝi estas plene regula. Esploroj pri denaske parolantaj infanoj montras miksitajn rezultojn: kelkaj uzas ĝin konsekvence, aliaj forlasas ĝin sub influo de sia alia lingvo. Vidu la akuzativon kaj denaskulojn.

Ĉu Esperanto estas „artefarita” kaj sen kulturo?

La kritiko. Kiel projektita lingvo, Esperanto laŭdire ne havas historion, denaskajn parolantojn nek literaturon. La germana lingvisto Jürgen Trabant ekzemple argumentis en 2011, ke malkiel la latina ĝi ne havas grandan literaturon. La lingvisto Ken Miner argumentis, ke sen denaskaj parolantoj kiel aŭtoritato vera lingvistiko de Esperanto estas neebla.

La respondo. Esperanto nun havas pli ol 135 jarojn da kontinua uzado, ĉirkaŭ 1 000–2 000 denaskulojn, originalajn romanojn kaj poezion, tradukojn de mondaj klasikaĵoj, muzikon kaj filmojn. Pollando enlistigis ĝin en sian nacian liston de nemateria kultura heredaĵo en 2014, kaj Aŭstrio enskribis la Esperanto-kulturon en sian inventaron en 2026. Vidu literaturon kaj muzikon kaj filmon.

Ĉu Esperanto malsukcesis?

La kritiko. Zamenhof esperis, ke Esperanto fariĝos dua lingvo de ĉiuj. Post preskaŭ 140 jaroj ĝin parolas eble 60 000 ĝis 2 milionoj da homoj, neniu ŝtato uzas ĝin oficiale, kaj la angla fariĝis la fakta monda lingvo. Francio baris ĝin en la Ligo de Nacioj komence de la 1920-aj jaroj, kaj la favoraj rezolucioj de UNESKO en 1954 kaj 1985 ne kondukis al adopto.

La respondo. La subtenantoj distingas inter la celo de la „fina venko” (finvenkismo) kaj la nuna valoro de la lingvo. Ekde la Raŭma Manifesto (1980) multaj parolantoj opinias Esperanton valora jam nun, kiel kultura komunumo (raŭmismo), ne nur kiel estonta monda lingvo. La subtenantoj argumentas ankaŭ, ke politikaj eventoj – milito, persekutado, ekonomia povo de la anglalingvaj landoj – kaj ne mankoj de la lingvo klarigas ĝian limigitan disvastiĝon.

Kiujn argumentojn prezentas la subtenantoj?

Krom respondi al kritikantoj, la subtenantoj montras tri specojn de pruvoj. Ĉiu havas limojn.

Argumento	Pruvo	Limo
Esperanto helpas lerni aliajn lingvojn („propedeŭtika” efiko)	En la brita programo Springboard to Languages (2006–2011) bazlernejaj lernantoj lernis Esperanton unue; la taksado trovis bonan lingvokonscion kaj pozitivajn sintenojn al lingvolernado. Pli fruaj eksperimentoj en Paderborn, Germanio, raportis, ke lernantoj, kiuj lernis Esperanton antaŭ la angla, atingis kaj superis klasojn kun nur la angla.	La taksado (Amanda Barton kaj Joanna Bragg, Universitato de Manĉestro) estis plejparte kazostudo pri unu lernejo, kaj ĝia resumo avertas, ke alia lingvo aŭ lecionoj pri lingvokonscio povus havi la saman efikon. Pli posta superrigardo de studoj en anglaj klasĉambroj fare de Roehr-Brackin kaj Tellier (2018) ne trovis pli grandan sukceson en la posta lernado de alia lingvo. Al multaj pli malnovaj studoj mankas rigora metodo.
Esperanto ŝparus monon	La Raporto Grin de 2005, verkita por la franca konsilio pri taksado de edukado, taksis, ke la superregado de la angla alportas al Unuiĝinta Reĝlando ĉirkaŭ 17–18 miliardojn da eŭroj jare, kaj ke uzo de Esperanto en EU povus ŝpari ĉirkaŭ 25 miliardojn da eŭroj jare.	Ĝi supozas politikan elekton, kiun neniu registaro faris, kaj lerntempon, kiu estas ĉirkaŭ triono de tiu por aliaj lingvoj.
Esperanto estas lingve justa	Neniu parolanto havas avantaĝon de denaska parolanto, malkiel ĉe la angla.	Denaskaj parolantoj de eŭropaj lingvoj tamen trovas la vortprovizon pli facila.

Por esperantistoj: kiel paroli pri la obĵetoj

Kiam vi diskutas pri Esperanto kun skeptikuloj, estas saĝe agnoski la veran kernon de la obĵeto: la vortprovizo ja estas plejparte eŭropa, kaj la „fina venko” ankoraŭ ne venis. Poste utilas apogi sin je kontroleblaj fontoj: la Fundamento, PMEG kaj la decidoj de la Akademio de Esperanto por la lingvo mem, kaj la paĝo kiom da homoj parolas Esperanton por la nombroj, kun ĉiu takso kaj ĝia fonto.

Oftaj demandoj

Ĉu Esperanto estas eŭropcentra?

Ĝia vortprovizo plejparte estas eŭropa: laŭ taksoj 75–90 % de ĝi venas el latinidaj lingvoj, kaj la plejparto de la resto el ĝermanaj lingvoj, la greka kaj slavaj lingvoj. Ĝia gramatiko, konstruita el neŝanĝiĝaj partoj, estas pli proksima al aglutinaj lingvoj kiel la turka aŭ la svahila, kaj studoj trovis neniun klaran ligon inter la lingvo de lando kaj la populareco de Esperanto tie.

Kial Esperanto ne fariĝis la monda lingvo?

Ĉefe pro politikaj kialoj: neniu registaro adoptis ĝin, Francio baris ĝin en la Ligo de Nacioj, nazia kaj sovetia reĝimoj persekutis ĝin, kaj post 1945 la angla disvastiĝis kun usona ekonomia kaj kultura povo.

Ĉu Esperanto estas seksisma lingvo?

Multaj substantivoj pri homoj estas vircaj en sia baza formo, kun inaj formoj derivitaj per -in-. La uzado ŝanĝiĝas: multaj parolantoj traktas vortojn kiel instruisto neŭtrale, kaj la seksneŭtrala pronomo ri iĝas pli uzata, kvankam ne oficiale aprobita.

Kial Esperanto havas literojn kiel ĉ kaj ŝ?

Por ke ĉiu sono havu precize unu literon kaj la ortografio estu fonetika. Kiam oni ne povas tajpi la literojn, oni uzas la x-sistemon (cx, sx) aŭ la h-sistemon de Zamenhof (ch, sh).

Ĉu Esperanto vere estas pli facile lernebla?

Por plej multaj lernantoj, jes: ĝi havas fonetikan ortografion, neniujn neregulajn verbojn kaj regulan vortfaradon. Kiom pli facila ĝi estas, dependas de via gepatra lingvo; parolantoj de eŭropaj lingvoj profitas plej multe de la konata vortprovizo.

Fontoj

Krunoslav Puškar, "Common criticism of Esperanto: facts and fallacies", Język. Komunikacja. Informacja 10 (2015)
Svend Vendelbo Nielsen, "Explaining the density of Esperanto speakers with language and politics", 2017
Vikipedio, Esperanto; Wikipedia (angle), Esperanto kaj Wikipedia (germane), Esperanto – Kritik
Wikipedia (angle), Gender reform in Esperanto kaj Ri (pronoun); Marcos Cramer, studo pri seksneŭtralaj pronomoj, 2020
Wikipedia (angle), 1894 Esperanto reform project kaj Substitutions of the Esperanto alphabet
Karen Roehr-Brackin kaj Angela Tellier, "Esperanto as a tool in classroom foreign language learning in England", Language Problems and Language Planning 42(1), 2018
Karen Roehr, The Springboard to Languages evaluation project: a summary report, Universitato de Essex, 2012 (resumo de la taksado de Barton kaj Bragg, Universitato de Manĉestro); Wikipedia (angle), Paderborn method
Wikipedia (franclingve), Rapport Grin kaj Vikipedio, Raporto Grin
Ken Miner, "The impossibility of an Esperanto linguistics", InKoj 2(1), 2011

#Ĉu la vortprovizo estas tro eŭropa?

#Ĉu la supersignaj literoj estas problemo?

#Ĉu Esperanto estas seksisma?

#Ĉu la akuzativo kaj la akordo de adjektivoj estas nenecesaj?

#Ĉu Esperanto estas „artefarita” kaj sen kulturo?

#Ĉu Esperanto malsukcesis?

#Kiujn argumentojn prezentas la subtenantoj?

#Por esperantistoj: kiel paroli pri la obĵetoj

#Oftaj demandoj

#Ĉu Esperanto estas eŭropcentra?

#Kial Esperanto ne fariĝis la monda lingvo?

#Ĉu Esperanto estas seksisma lingvo?

#Kial Esperanto havas literojn kiel ĉ kaj ŝ?

#Ĉu Esperanto vere estas pli facile lernebla?

#Fontoj