Krytyka esperanta: argumenty i odpowiedzi

Najczęstsze zarzuty wobec esperanta to: europejskie słownictwo, niepraktyczne litery diakrytyczne (ĉ, ĝ, ĥ, ĵ, ŝ, ŭ), system rodzaju traktujący formę męską jako domyślną, biernik i zgodność przymiotnika, które utrudniają język bardziej, niż trzeba, „sztuczność” i brak kultury oraz porażka w roli języka światowego. Każdy zarzut ma jakąś podstawę. Zwolennicy odpowiadają własnymi dowodami, a w kilku sprawach sama społeczność zmienia uzus.

Ta strona przedstawia obie strony neutralnie. O dorobku języka piszemy w historii esperanta i na stronie ilu ludzi mówi po esperancku.

#Czy słownictwo jest zbyt europejskie?

Zarzut. Rdzenie esperanta pochodzą głównie z języków europejskich. Szacunki mówią o 75–90% słownictwa pochodzącego z języków romańskich – zwykle podaje się liczbę 80% Pierre’a Jantona, cytowaną przez Krunoslava Puškara w 2015 roku – a większość reszty z germańskich, greckiego i słowiańskich. Użytkownik hiszpańskiego czy włoskiego od razu rozpoznaje wiele słów; użytkownik chińskiego, arabskiego czy suahili – nie. Nawet system dźwięków i część gramatyki noszą ślady wpływów słowiańskich, co odzwierciedla pochodzenie Zamenhofa.

Odpowiedź. Zwolennicy podają trzy argumenty:

• Gramatyka nie jest typowo europejska. Esperanto buduje słowa przez łączenie niezmiennych cząstek – san·a „zdrowy”, mal·san·a „chory”, mal·san·ul·ej·o „szpital” – podobnie jak turecki, suahili czy chińskie złożenia. Nie ma czasowników nieregularnych ani rodzaju gramatycznego dla rzeczy. Zobacz słowotwórstwo.
• Uczyć się i tak łatwiej każdemu. Nawet bez znajomych rdzeni niewielki zestaw rdzeni plus regularne przyrostki dają znacznie mniej do zapamiętania niż w języku narodowym.
• Dane nie pokazują przewagi Europy w upowszechnieniu. Statystyk Svend Vendelbo Nielsen nie znalazł istotnej korelacji między podobieństwem języka danego kraju do esperanta a liczbą jego użytkowników. Popularność łączyła się raczej z zamożnością i dostępem do internetu. Spore społeczności istnieją też poza Europą, na przykład w Brazylii i Azji Wschodniej.

Dla Polaków. Wpływy słowiańskie są widoczne: kilka podstawowych słów brzmi znajomo, np. ĉu (por. pol. czy) i krom (por. pol. krom, „oprócz”). To tylko okruchy – podstawą słownika pozostają rdzenie romańskie i germańskie, które polszczyzna zna głównie z zapożyczeń.

#Czy litery diakrytyczne są problemem?

Zarzut. Esperanto ma sześć liter ze znakami diakrytycznymi: ĉ, ĝ, ĥ, ĵ, ŝ, ŭ. W innych alfabetach są rzadkie, brakuje ich na standardowych klawiaturach i dawniej w wielu czcionkach i maszynach do pisania. Projekt reformy z 1894 roku usunąłby je, a konkurencyjne ido (1907) z nich zrezygnowało.

Odpowiedź. Każda litera ma jeden dźwięk, więc pisownia pozostaje w pełni fonetyczna. Zamenhof przewidział zapis zastępczy, „system h” (ch, gh, hh, jh, sh, u), a społeczność dodała „system x” (cx, gx, hx, jx, sx, ux) do komputerów. Współczesne telefony i klawiatury obsługują te litery bezpośrednio.

Dla Polaków. Litery te odpowiadają dźwiękom, które polszczyzna ma w dwuznakach: ĉ to cz, ŝ to sz, ĝ to dż, ĵ to ż (rz), ĥ to ch, a ŭ to ł. Dla polskiego ucha nie są więc egzotyczne – kłopot jest głównie z klawiaturą, a nie z wymową.

#Czy esperanto jest seksistowskie?

Zarzut. Wiele rzeczowników oznaczających osoby jest domyślnie męskich lub nieoznaczonych, a żeńskie tworzy się przyrostkiem -in-: patro „ojciec” → patrino „matka”, sinjoro „pan” → sinjorino „pani”. Krytycy twierdzą, że to odzwierciedla XIX-wieczne społeczeństwo europejskie. Esperanto nie ma też powszechnie przyjętego zaimka „on lub ona”.

Odpowiedź i zmiana. Przedrostek ge- obejmuje obie płcie (gepatroj „rodzice”). Wielu użytkowników traktuje dziś słowa takie jak instruisto „nauczyciel” jako neutralne rodzajowo. Neutralny rodzajowo zaimek ri, po raz pierwszy zanotowany w 1976 roku, rozpowszechnia się od około 2010 roku, a badanie Marcosa Cramera z 2020 roku wykazało wzrost jego użycia, zwłaszcza wśród młodszych użytkowników. Akademia Esperanta nie poparła ri; w 2020 roku jej poradnia stwierdziła, że społeczność nie ustaliła jeszcze formy.

Polakom ta dyskusja jest znana: podobny spór o żeńskie formy nazw zawodów (feminatywy) toczy się też w polszczyźnie.

#Czy biernik i zgodność przymiotnika są zbędne?

Zarzut. Esperanto oznacza dopełnienie bliższe końcówką -n (Mi vidas la hundon „Widzę psa”) i wymaga zgodności przymiotnika w liczbie i przypadku (belajn florojn „piękne kwiaty”, dopełnienie). Dla uczących się, których języki nie mają przypadków – angielski, francuski, chiński – to najtrudniejsza część gramatyki. Reforma z 1894 roku i ido próbowały to ograniczyć.

Odpowiedź. Biernik pozwala na swobodny szyk (La hundon vidas mi nadal znaczy „Widzę psa”) i rozróżnia kierunek (en la domo „w domu” i en la domon „do domu”). Jest w pełni regularny. Badania nad dziećmi rodzimie mówiącymi dają mieszane wyniki: jedne używają go konsekwentnie, inne pomijają pod wpływem drugiego języka. Zobacz biernik i rodzimych użytkowników.

Dla Polaków. Polszczyzna ma siedem przypadków, więc biernik i zgodność przymiotnika z rzeczownikiem nie są dla nas niczym nowym – esperanto zostawia tylko dwa przypadki i jedną końcówkę. Polak zwykle łatwiej niż uczący się, którego język ojczysty nie zna przypadków, przyswaja sobie to, gdzie postawić -n.

#Czy esperanto jest „sztuczne” i pozbawione kultury?

Zarzut. Jako język zaprojektowany, esperanto rzekomo nie ma historii, rodzimych użytkowników ani literatury. Niemiecki językoznawca Jürgen Trabant twierdził na przykład w 2011 roku, że w przeciwieństwie do łaciny brakuje mu wielkiej literatury. Językoznawca Ken Miner twierdził, że bez rodzimych użytkowników jako autorytetu prawdziwa lingwistyka esperanta jest niemożliwa.

Odpowiedź. Esperanto ma dziś ponad 135 lat nieprzerwanego użycia, około 1000–2000 rodzimych użytkowników, oryginalne powieści i poezję, przekłady klasyków światowych, muzykę i filmy. Polska wpisała je w 2014 roku na krajową listę niematerialnego dziedzictwa kulturowego, a Austria w 2026 roku dodała kulturę esperancką do swojego wykazu. Zobacz literaturę i muzykę i film.

#Czy esperanto poniosło porażkę?

Zarzut. Zamenhof miał nadzieję, że esperanto stanie się drugim językiem wszystkich. Po prawie 140 latach mówi nim być może 60 000–2 mln osób, żadne państwo nie używa go urzędowo, a angielski stał się de facto językiem świata. Francja zablokowała je w Lidze Narodów na początku lat dwudziestych, a przychylne rezolucje UNESCO z 1954 i 1985 roku nie doprowadziły do przyjęcia.

Odpowiedź. Zwolennicy odróżniają cel „ostatecznego zwycięstwa” (fina venko) od obecnej wartości języka. Od Manifestu z Rauma (1980) wielu użytkowników widzi w esperancie język wart używania już teraz, jako wspólnotę kulturową, a nie tylko przyszły język światowy. Zwolennicy argumentują też, że ograniczone rozpowszechnienie wyjaśniają wydarzenia polityczne – wojna, prześladowania, potęga gospodarcza anglojęzycznych krajów – a nie wady języka.

#Jakie argumenty przytaczają zwolennicy?

Poza odpowiedziami na zarzuty zwolennicy wskazują trzy rodzaje dowodów. Każdy ma ograniczenia.

#Częste pytania

#Czy esperanto jest eurocentryczne?

Jego słownictwo w dużej mierze tak – według szacunków 75–90% pochodzi z języków romańskich, a większość reszty z germańskich, greckiego i słowiańskich. Gramatyka, zbudowana z niezmiennych cząstek, jest bliższa językom aglutynacyjnym, takim jak turecki czy suahili, a badania nie wykazały wyraźnego związku między językiem kraju a popularnością esperanta w nim.

#Dlaczego esperanto nie stało się językiem światowym?

Głównie z powodów politycznych: żaden rząd go nie przyjął, Francja zablokowała je w Lidze Narodów, reżimy nazistowski i radziecki je prześladowały, a po 1945 roku angielski rozprzestrzenił się dzięki amerykańskiej potędze gospodarczej i kulturalnej.

#Czy esperanto jest językiem seksistowskim?

Wiele rzeczowników oznaczających osoby jest domyślnie męskich, a formy żeńskie tworzy się przyrostkiem -in-. Uzus się zmienia: wielu użytkowników traktuje słowa takie jak instruisto jako neutralne, a neutralny rodzajowo zaimek ri jest coraz częściej używany, choć nie został oficjalnie poparty.

#Dlaczego esperanto ma litery takie jak ĉ i ŝ?

Aby każdy dźwięk miał dokładnie jedną literę i pisownia pozostała fonetyczna. Gdy liter nie da się wpisać, używa się systemu x (cx, sx) lub systemu h Zamenhofa (ch, sh).

#Czy esperanto naprawdę jest łatwiejsze do nauki?

Dla większości uczących się tak: ma fonetyczną pisownię, brak czasowników nieregularnych i regularne słowotwórstwo. Jak bardzo łatwiejsze, zależy od języka ojczystego; użytkownicy języków europejskich korzystają najbardziej na znajomym słownictwie.

#Źródła

• Krunoslav Puškar, "Common criticism of Esperanto: facts and fallacies", Język. Komunikacja. Informacja 10 (2015)
• Svend Vendelbo Nielsen, "Explaining the density of Esperanto speakers with language and politics", 2017
• Wikipedia, Esperanto i Wikipedia (de), Esperanto – Kritik
• Wikipedia, Gender reform in Esperanto i Ri (pronoun); Marcos Cramer, badanie o zaimkach neutralnych rodzajowo, 2020
• Wikipedia, 1894 Esperanto reform project i Substitutions of the Esperanto alphabet
• Karen Roehr-Brackin i Angela Tellier, "Esperanto as a tool in classroom foreign language learning in England", Language Problems and Language Planning 42(1), 2018
• Karen Roehr, The Springboard to Languages evaluation project: a summary report, University of Essex, 2012 (podsumowanie ewaluacji Barton i Bragg, University of Manchester); Wikipedia, Paderborn method
• Wikipedia (fr), Rapport Grin i Vikipedio, Raporto Grin
• Ken Miner, "The impossibility of an Esperanto linguistics", InKoj 2(1), 2011