Muzyka, filmy i radio po esperancku

Tak, istnieje muzyka i film po esperancku. Zespoły nagrywają w tym języku rock, folk, pop i rap od dziesięcioleci, a wytwórnia Vinilkosmo wydaje albumy esperanckie od 1990 roku. Najbardziej znany film to Incubus (1966), horror z Williamem Shatnerem, nakręcony w całości po esperancku. Stacje radiowe w Polsce, Chinach, na Kubie i gdzie indziej nadawały po esperancku przez dziesięciolecia.

Większość tej kultury tworzą użytkownicy esperanta dla użytkowników esperanta. Krąży na festiwalach, kongresach i w sieci, a nie na głównych listach przebojów czy w kinach.

#Kto tworzy muzykę po esperancku?

Muzyka esperancka obejmuje niemal każdy gatunek. Kilka najbardziej znanych nazw:

Wielu artystów esperanckich śpiewa też w innych językach, a niektórzy nagrali tylko jeden lub dwa albumy. Esperanto ma też muzykę chóralną, piosenki dla dzieci i hymn La Espero – zobacz flagę i symbole.

#Czym jest Vinilkosmo?

Vinilkosmo to główna wytwórnia muzyki esperanckiej. Założył ją w 1990 roku Floréal Martorell w Donneville koło Tuluzy we Francji. W 1999 roku stała się wytwórnią profesjonalną, a od 2009 roku sprzedaje pliki do pobrania. Jej katalog obejmuje folk, pop, rock i hip-hop.

Przed Vinilkosmo płyty esperanckie wydawały małe stowarzyszenia krajowe i pojedynczy artyści. Wytwórnia zgromadziła dużą część tej muzyki w jednym katalogu.

#Gdzie posłuchać muzyki esperanckiej na żywo?

Na festiwalach i kongresach. Kultura Esperanto-Festivalo (KEF) rozpoczął się w 1986 roku w Uppsali w Szwecji, a od 2022 roku odbywa się w La Chaux-de-Fonds w Szwajcarii. Koncerty są też częścią Światowego Kongresu Esperanto i spotkań młodzieży, gdzie tradycją są wieczorne koncerty i nocny bar.

#Jakie filmy nakręcono po esperancku?

Tylko garstkę filmów fabularnych nakręcono w całości po esperancku:

#Czy William Shatner mówił po esperancku w Incubusie?

Mówił na ekranie, ale nie znał języka. Incubus nakręcono w maju 1965 roku, a premierę miał 26 października 1966 roku. Leslie Stevens, twórca serialu The Outer Limits, wybrał esperanto, by nadać filmowi niesamowity, nie z tego świata charakter. Aktorzy nauczyli się kwestii fonetycznie, a esperantyści od dawna zwracają uwagę na ich nietypową wymowę.

Film przez lata uważano za zaginiony. Zachowana kopia z francuskimi napisami odnalazła się w Cinémathèque française w latach dziewięćdziesiątych, a w 2025 roku wydano jego restaurację w 4K. O ludziach, którzy rzeczywiście uczyli się esperanta, piszemy w artykule o znanych esperantystach.

#Gdzie esperanto pojawia się w głównym nurcie filmu i telewizji?

Esperanto często pojawia się w tle, jako symbol świata międzynarodowego lub przyszłości:

• Idiot’s Delight (1939) – bohaterowie mówią po esperancku, a napisy są w tym języku.
• Dyktator (The Great Dictator, 1940) – film Charliego Chaplina pokazuje szyldy sklepowe po esperancku w scenach z getta.
• Gattaca (1997) – komunikaty głośnikowe są po esperancku i po angielsku; częścią esperancką zajął się w studiu nagraniowym Miko Sloper z Esperanto League of North America.
• Captain Fantastic (2016) – córki ojca mówią trochę po esperancku.
• Red Dwarf (brytyjski serial) – napisy na statku były dwujęzyczne w dwóch pierwszych seriach, a Rimmer próbuje uczyć się esperanta.

#Czy istnieje radio esperanckie?

Tak, choć większość przeniosła się do sieci:

Polskie Radio nadawało po esperancku z Warszawy, miasta Zamenhofa, przez ponad pół wieku. Według esperanckiej Wikipedii pierwsza audycja poszła w eter w 1959 roku, nadawanie na antenie zakończyło się 8 stycznia 2007 roku, a ostatnia audycja w sieci ukazała się 31 stycznia 2011 roku.

#Czy są esperanckie kanały na YouTube i podcasty?

Tak. Od około 2010 roku esperantyści publikują wiele kanałów na YouTube, podcastów i transmisji na żywo – od vlogów i lekcji języka po teledyski i rozmowy z rodzimymi użytkownikami. Podcast Pola Retradio, założony przez byłych redaktorów esperanckiej redakcji Polskiego Radia, działa od 2011 roku. Ponieważ kanały szybko się pojawiają i znikają, nie podajemy liczby subskrybentów.

Film dokumentalny The Universal Language (2011) amerykańskiego reżysera Sama Greena to krótkie (około 30 minut) wprowadzenie do historii i społeczności esperanta.

#Częste pytania

#Czy jest muzyka po esperancku?

Tak. Istnieją setki piosenek i albumów w gatunkach od folku po metal i rap. Wiele z nich wydała wytwórnia Vinilkosmo, założona w 1990 roku.

#Który film jest w całości po esperancku?

Pierwszym był Angoroj (Francja, 1964). Najsłynniejszy to Incubus (USA, 1966) z Williamem Shatnerem, który nauczył się kwestii fonetycznie.

#Czy William Shatner mówi po esperancku?

Nie. Wygłosił swoje kwestie po esperancku w Incubusie (1966), ale nauczył się ich ze słuchu, nie ucząc się języka.

#Czy istnieje stacja radiowa po esperancku?

Po esperancku nadawało kilka stacji, w tym Polskie Radio (od 1959 roku), China Radio International (1964–2021) i Radio Havana Cuba. Dziś większość audycji esperanckich jest w sieci, w podcastach i radiu internetowym.

#Który hollywoodzki film zawiera esperanto?

Gattaca (1997) ma komunikaty głośnikowe po esperancku, a Dyktator (1940) pokazuje esperanckie szyldy. Incubus (1966) to jedyny amerykański film fabularny w całości mówiony po esperancku.

#Źródła

• Wikipedia, Vinilkosmo i Vikipedio, Vinilkosmo
• Vikipedio, Persone, Kultura Esperanto-Festivalo i JoMo; Wikipedia, Kajto i Jean-Marc Leclercq
• Wikipedia, Incubus (1966 film); Jonathan Rosenbaum, recenzja Incubusa
• Wikipedia, Angoroj, Esperanto film i Esperanto in popular culture
• Wikipedia, Gattaca i The Great Dictator
• Wikipedia, Polish Radio External Service i Vikipedio, Pola Radio (daty audycji esperanckich)
• Vikipedio, Ĉina Radio Internacia; Wikipedia, Radio Havana Cuba
• The SWLing Post, Radio Havana Cuba's A-25 schedule (15 kwietnia 2025); Radio FM Esperanto, program Radio Havano Kubo z 15 czerwca 2025