Czasowniki przechodnie w esperanto: -ig- i -iĝ-

Każdy czasownik esperanta jest albo przechodni (ma dopełnienie bliższe), albo nieprzechodni, a przyrostki -ig- i -iĝ- przełączają między tymi dwoma rodzajami. -Ig- dodaje sprawcę i dopełnienie: sidi – „siedzieć” → sidigi – „posadzić (kogoś)”. -Iĝ- usuwa dopełnienie: fermi – „zamykać (coś)” → fermiĝi – „zamykać się (samo)”. Oba są oficjalnymi przyrostkami z Fundamento z 1905 roku.

Polszczyzna zwykle zaznacza tę różnicę zaimkiem „się”: „otworzyłem drzwi” i „drzwi otworzyły się”. Angielski ją zaciera, bo „open”, „start”, „change” i „break” działają w obie strony. Esperanto jest tu bliższe polskiemu i wymaga dwóch form: Mi malfermis la pordon. i La pordo malfermiĝis. Samo La pordo malfermis byłoby błędem.

Przy -iĝ- dopełnienie staje się podmiotem, a przy -ig- podmiot staje się dopełnieniem:

Mi podmiot malfermis czasownik la pordon dopełnienie

Otworzyłem drzwi.

La pordo podmiot malfermiĝis czasownik

Drzwi się otworzyły.

La infano podmiot dormas czasownik

Dziecko śpi.

Ŝi podmiot dormigas czasownik la infanon dopełnienie

Ona usypia dziecko.

#Przechodni czy nieprzechodni?

Czasownik przechodni może mieć dopełnienie bliższe, które dostaje -n (zobacz biernik). Po czasowniku zadaj pytanie „kogo?” albo „co?”. Mi fermas la pordon – „Zamykam drzwi”: odpowiedź to la pordon, więc fermi jest przechodnie. Mi dormas – „Śpię” nie ma odpowiedzi, więc dormi jest nieprzechodnie.

Goły rdzeń czasownika nie zdradza, do którego rodzaju należy; zależy to od znaczenia, a zapisują to słowniki. ReVo, darmowy słownik esperanta, oznacza większość czasowników jako tr (przechodni), ntr (nieprzechodni) albo x (oba). Każdy czasownik z rdzeniem w tabelach poniżej sprawdzono tam i pokazano jego oznaczenie.

Niektóre czasowniki działają w obie strony. ReVo oznacza paroli przez x: Ŝi parolas. – „Ona mówi.” i Ŝi parolas Esperanton. – „Ona mówi po esperancku.” Kilka czasowników nieprzechodnich przyjmuje dopełnienie, które tylko powtarza czynność: Mi dancis valson. – „Zatańczyłem walca.”

#Rdzenie przechodnie: -iĝ- usuwa dopełnienie

Dodaj -iĝ-, gdy dopełnienie staje się podmiotem, a czynność dzieje się sama albo nikogo nie obchodzi, kto ją wykonał. Porównaj:

• La infano rompis la glason. – „Dziecko stłukło szklankę.”
• La glaso rompiĝis. – „Szklanka się stłukła.”

#Rdzenie nieprzechodnie: -ig- dodaje dopełnienie

Dodaj -ig-, by powiedzieć, że ktoś lub coś sprawia, że czynność się dzieje. Dawny podmiot staje się dopełnieniem: La infano dormas. → Ŝi dormigas la infanon. – „Ona usypia dziecko.” Każdy czasownik z -ig- ma dopełnienie (PMEG).

Polszczyzna ma podobne pary, tylko z innymi rdzeniami albo przedrostkami: „spać – uśpić”, „umrzeć – zabić”, „siedzieć – posadzić”. Esperanto robi to jednym przyrostkiem.

Rdzenie, które już mają dopełnienie, też mogą przyjąć -ig- w znaczeniu „sprawić, że ktoś to robi”: kompreni – „rozumieć” → komprenigi – „sprawić, by ktoś zrozumiał”; manĝi – „jeść” → manĝigi – „karmić”; scii – „wiedzieć” → sciigi – „informować”. Dopełnieniem jest albo osoba, albo rzecz, nigdy obie naraz: Mi sciigis lin pri la afero. – „Poinformowałem go o tej sprawie.”

#Sidi, sidiĝi, sidigi: trzy czasowniki od jednego rdzenia

Przy rdzeniu nieprzechodnim można dodać oba przyrostki.

Po rdzeniu nieprzechodnim -iĝ- zaznacza początek czynności, prawie jak przedrostek ek- (zobacz przedrostki): sidiĝi ≈ eksidi. Sidiĝi nazywa ruch do pozycji siedzącej, a sidi – samą pozycję: Bonvolu sidiĝi. – „Proszę usiąść.” Podobnie jest w polskiej parze „siedzieć – usiąść”.

#Rdzenie przymiotnikowe i rzeczownikowe: oba przyrostki

Od przymiotnika -ig- znaczy „sprawić, że jest taki”, a -iĝ- – „stać się takim”: pura – „czysty” → purigi – „czyścić”, puriĝi – „stać się czystym”. Rzeczowniki działają tak samo; logikę wyjaśnia słowotwórstwo.

Dla pary użyj geedziĝi: Ili geedziĝis en Majo. – „Pobrali się w maju.” Od amiko – „przyjaciel” przydatny czasownik to amikiĝi: Mi amikiĝis kun ŝi. – „Zaprzyjaźniłem się z nią.”

#Najczęstsze błędy: polskie „się” a -iĝ-

Najczęstszy błąd to użycie czasownika przechodniego bez dopełnienia. Jeśli dopełnienia nie ma, a rzecz po prostu się dzieje, prawdopodobnie potrzebne jest -iĝ-. Polak ma tu pomocną wskazówkę: tam, gdzie powiedziałby „zaczyna się”, „kończy się”, „otwiera się”, „zmienia się”, po esperancku zwykle trzeba -iĝ-.

Nie każde polskie „się” to -iĝ-. Zaimek zwrotny („myję się”) oddaje min albo sin: Mi lavas min, a wzajemny („kochają się”) – unu la alian: Ili amas unu la alian. -Iĝ- wybierasz wtedy, gdy czynność po prostu przydarza się rzeczy lub osobie.

Komenci z bezokolicznikiem jest poprawne, bo bezokolicznik jest dopełnieniem: Komencis pluvi. – „Zaczęło padać.”

#Esti fermita czy fermiĝi?

Oba mogą opisywać zamknięte drzwi, ale mówią co innego.

Za stroną bierną zawsze stoi sprawca, którego można dodać przez de (polskie „przez”, ale nie per): La pordo estis fermita de la gardisto. – „Drzwi zostały zamknięte przez strażnika.” Czasownik z -iĝ- mówi, że czynność dzieje się mniej więcej sama, więc sprawcy zwykle się nie wymienia. PMEG przeciwstawia zdanie Li estis naskita en Januaro, które podkreśla sam akt narodzin, zdaniu Li naskiĝis en Januaro, które podkreśla noworodka. Podobnie Li estas nomata Petro znaczy, że ludzie tak go nazywają, a Li nomiĝas Petro po prostu podaje jego imię. Więcej o stronie biernej: imiesłowy.

#Kiedy przyrostek nie jest potrzebny

• Czasownik, który już oznacza zmianę, zwykle nie potrzebuje -iĝ-. Morti już znaczy „przejść z życia do śmierci”; mortiĝi jest rzadkie i sugeruje wypadek (PMEG).
• PMEG woli ĉesi albo ekĉesi od ĉesiĝi, ektimi od timiĝi i ekscii od sciiĝi.
• Aby powiedzieć, że ktoś sprawia, iż dzieje się coś, co już jest czasownikiem z -iĝ-, użyj igi z bezokolicznikiem zamiast piętrzyć przyrostki: La bruo igis ŝin vekiĝi. – „Hałas sprawił, że się obudziła.” Igi – „powodować” i iĝi – „stawać się” są też osobnymi czasownikami.

#Przykłady w zdaniach

• Mi fermis la pordon. – „Zamknąłem drzwi.”
• La pordo fermiĝis pro la vento. – „Drzwi zamknęły się od wiatru.”
• La orkestro komencis la koncerton akurate. – „Orkiestra zaczęła koncert punktualnie.”
• La koncerto komenciĝis je la oka. – „Koncert zaczął się o ósmej.”
• La infano sidiĝis apud la fenestro. – „Dziecko usiadło przy oknie.”
• La patro sidigis la bebon sur la seĝon. – „Ojciec posadził niemowlę na krześle.”
• La akvo jam bolas. – „Woda już się gotuje.”
• Mi boligas akvon por teo. – „Gotuję wodę na herbatę.”
• Liaj vortoj ĝojigis ĉiujn. – „Jego słowa ucieszyły wszystkich.”
• La prezoj altiĝis dum la jaro. – „Ceny wzrosły w ciągu roku.”

#Częste pytania

#Czym różni się -ig- od -iĝ-?

-Ig- znaczy „powodować”: dodaje sprawcę i dopełnienie (bruli → bruligi). -Iĝ- znaczy „stawać się” albo „dziać się samo”: nigdy nie ma dopełnienia (fermi → fermiĝi). Wszystkie przyrostki wymienia strona przyrostki.

#Czy komenci jest przechodnie w esperanto?

Tak, ReVo oznacza je tr. Przyjmuje to, co się zaczyna (Mi komencis la laboron), albo bezokolicznik (Li komencis paroli). Dla wydarzenia, które zaczyna się samo, użyj komenciĝi: La koncerto komenciĝis.

#Jak powiedzieć „sklep otwiera się o dziewiątej”?

La butiko malfermiĝas je la naŭa. Jeśli sklep otwiera człowiek, użyj zwykłego czasownika: La vendisto malfermas la butikon je la naŭa.

#Jak poznać, czy czasownik esperanta jest przechodni?

Sprawdź w ReVo, który oznacza czasowniki jako tr, ntr albo x (oba), albo zadaj po czasowniku pytanie „kogo?” lub „co?”. Czasowniki z -ig- są zawsze przechodnie, a z -iĝ- nigdy.

#Jak wpisać -iĝ- bez litery z daszkiem?

W systemie x napisz igx: komencigxi zmienia się w komenciĝi.

#Sidi czy sidiĝi na „usiąść”?

Sidiĝi nazywa akt siadania: Ŝi sidiĝis apud mi. – „Usiadła obok mnie.” Sidi to stan siedzenia: Mi sidas. – „Siedzę.” Sidigi znaczy posadzić kogoś innego.

#Źródła

• PMEG: IG-verboj, IĜ-verboj, Objektaj verboj, Senobjektaj verboj
• PMEG: IG i IĜ (razem z porównaniem czasowników z IĜ ze stroną bierną)
• PMEG: Pasivo – bazaj reguloj, Pasivigeblaj frazoj
• Reta Vortaro (ReVo): skróty tr, ntr, x; hasła takie jak komenci, fini, fermi, sidi, morti, veki, bruli
• Fundamento de Esperanto – Akademio de Esperanto