Dziękuję, proszę, przepraszam po esperancku – zwroty

„Dziękuję” po esperancku to Dankon! (DAN-kon). „Proszę” to bonvolu (bon-WO-lu) przed czasownikiem albo mi petas (mi PE-tas) po prośbie. „Przepraszam” to Pardonu! (par-DO-nu), a przy prawdziwym żalu Mi bedaŭras (mi be-DAŁ-ras). Zapis wymowy na tej stronie pokazuje sylabę akcentowaną wielkimi literami – jest to zawsze przedostatnia (zob. alfabet i wymowa) – a dźwięki są zapisane po polsku (ĉ = cz, ŭ = ł, v = w).

#Najważniejsze zwroty

#Jak podziękować

Dankon to biernik słowa danko „podziękowanie”; PMEG uważa je za skrót od Mi donas al vi dankon – „daję ci podziękowanie”. Ten sam rdzeń daje danki „dziękować”, danka „wdzięczny” i dankinda „wart podziękowania” (zob. słowotwórstwo).

• Multan dankon! – „wiele podziękowań”, czyli „dziękuję bardzo”.
• Koran dankon! (KO-ran DAN-kon) – „serdecznie dziękuję”, od koro „serce”.
• Dankegon! (dan-KE-gon) – „wielkie dzięki”; -eg- wzmacnia, a PMEG podaje właśnie to słowo jako przykład.
• Mi dankas vin. (mi DAN-kas win) – „dziękuję ci”, pełne zdanie.

Powód podaj przez pro lub por i rzeczownik: Dankon pro via helpo (DAN-kon pro WI-a HEL-po) – „dziękuję za pomoc”. PMEG uznaje oba za poprawne; Zamenhof w Fundamento użył por (Mi dankas vin por la prunto), a dziś bardzo częste jest pro. Przy czynności użyj ke: Dankon, ke vi venis – „dziękuję, że przyszedłeś”. Polskiemu „za” odpowiada więc pro lub por, a polskiemu „że” – ke.

Po polsku dziękujemy komuś w celowniku. Po esperancku osobę zwykle podaje się w bierniku (Mi dankas vin), ale ReVo dopuszcza też al: danki iun aŭ al iu.

Pułapka: samo „dziękuję” w odpowiedzi na propozycję. Po polsku „Dziękuję” na pytanie „Kawy?” bywa odmową, a bywa zgodą. ReVo ostrzega, że po esperancku samo Dankon w takiej sytuacji jest niejasne, a znaczenie odmowy nie jest międzynarodowe. Na pytanie Ĉu vi deziras kafon? („Chcesz kawy?”) powiedz więc Jes, dankon albo Ne, dankon.

#Jak odpowiedzieć na podziękowanie

Ne dankinde (ne dan-KIN-de) to standardowa odpowiedź. Dosłownie znaczy „nie warte podziękowania” (ne + dank- + -ind- „godny” + -e), a zapisuje się też razem: nedankinde. ReVo cytuje Ne dankinde, estas mia plezuro – „Nie ma za co, to dla mnie przyjemność” – oraz żart Ne dankinde, sed kisinde! – „nie warte podziękowania, ale warte pocałunku”. W wiadomościach tekstowych skraca się to do ND.

Polskie „proszę” jako odpowiedź na „dziękuję” to po esperancku właśnie Ne dankinde, a nie bonvolu.

Volonte (wo-LON-te) znaczy „chętnie” i odpowiada na prośbę lub propozycję, jak w ćwiczeniach Fundamento: Tre volonte, mia bona – „Bardzo chętnie, moja dobra”. Nie jest to zwykła odpowiedź na Dankon.

#Jak powiedzieć „proszę”

Polskie „proszę” ma wiele zastosowań, a esperanto nie ma jednego odpowiednika: używa kilku konstrukcji.

• Bonvolu + bezokolicznik – od bonvoli „być tak dobrym, by” (bon- „dobry” + vol- „chcieć”): Bonvolu sidiĝi – „Proszę usiąść”. Szyk jest ten sam co po polsku: „proszę” + bezokolicznik. PMEG przestrzega przed drugim trybem rozkazującym (Bonvolu sidu), zauważa, że Zamenhof pisał prościej volu sidiĝi, i dopuszcza logiczną wersję Bonvole sidu.
• …, mi petas – „proszę cię”, dodane po prośbie: Akvon, mi petas – „Wodę, proszę”; Sidiĝu, mi petas – „Usiądź, proszę”.
• Jen! – „oto”, mówione przy podawaniu czegoś; ReVo określa to słowo jako zwracające uwagę, jak w jen prenu seĝon – „proszę, weź krzesło”.

#Jak przeprosić

Pardonu! lub Pardonu min! (par-DO-nu min) to dosłownie „wybacz (mi)”. ReVo definiuje to jako prośbę o znoszenie uciążliwości bez gniewu. Użyj tego, gdy kogoś potrącisz, przerwiesz albo zaczynasz pytanie: Pardonu, ĉu la sidloko estas okupita? – „Przepraszam, czy to miejsce jest zajęte?” Poprawne są zarówno Pardonu min, jak i Pardonu al mi; Fundamento używa obu.

Polskie „przepraszam” obejmuje prośbę o ustąpienie miejsca, drobną pomyłkę i prawdziwy żal. Esperanto je rozdziela. Mi bedaŭras znaczy „żałuję” i pasuje do odmowy lub złej wiadomości: Mi bedaŭras, sed tio ne eblas – „Przykro mi, ale to niemożliwe”. Mi pardonpetas to bardziej oficjalne „przepraszam”; PMEG uważa Mi sincere pardonpetas pro la malfruiĝo za bliskie znaczeniowo Pardonu min pro la malfruiĝo! – „Szczerze przepraszam za spóźnienie”.

Na przeprosiny odpowiedz Ne gravas (ne GRA-was) – „nic nie szkodzi” – albo Ne zorgu „nie martw się”.

#Inne zwroty grzecznościowe

• Sanon! (SA-non) – dosłownie „zdrowie”; mówi się po kichnięciu albo przy toaście, czyli tam, gdzie po polsku „Na zdrowie!”.
• Bonan apetiton! (BO-nan a-pe-TI-ton) – ReVo nazywa to życzeniem wypowiadanym przed posiłkiem, czyli „Smacznego!”.
• Ĝis! i Ĝis revido! – zob. powitania i pożegnania.

Więcej codziennych zwrotów znajdziesz w podstawowych zwrotach po esperancku; pierwsza lekcja kursu osadza powitania w dialogu, a słownik pokazuje budowę każdego słowa.

#Czy po esperancku jest forma „Pan/Pani”?

Nie. Esperanto nie ma osobnych formalnych i nieformalnych form „dziękuję”: Dankon! pasuje do każdego, a ton nadajesz dodatkowymi słowami, takimi jak multan, koran albo Mi tre dankas vin pro…. Prośby i przeprosiny działają tak samo.

#Przybliżona skala

Ten podział jest nasz, nie oficjalny.

Według PMEG uprzejmą prośbę tworzy także Ĉu vi povus…? – „Czy mógłbyś…?”.

#Vi, ci i tytuły

Esperanto nie ma formy grzecznościowej „Pan/Pani/Państwo”: vi oznacza jedną osobę lub wiele, przyjaciela lub obcego (zob. zaimki). Polskie „Czy Pan chce kawy?” brzmi więc po prostu Ĉu vi volas kafon? – także do osoby, do której po polsku powiedziałbyś „Pan” lub „Pani”. Pojedyncze ci występuje na liście słów Fundamento, ale PMEG twierdzi, że nigdy go naprawdę nie używano i nie ma ustalonego odcienia, więc je pomiń.

Szacunek okazuje się za to tytułami: sinjoro „pan” (sin-JO-ro), sinjorino „pani” (sin-jo-RI-no) i gesinjoroj „państwo” (ge-sin-JO-roj). Na przykład Pardonu, sinjoro… – „Przepraszam pana…”. Nigdy nie stawiaj la przed formą zwrotu: Estimata prezidanto… „Szanowny Panie Przewodniczący…” (przykład z PMEG). Do przyjaciela napisz Kara Maria – „Droga Mario”.

#Częste pytania

#Jak powiedzieć „dziękuję” po esperancku?

Dankon! (DAN-kon). „Dziękuję bardzo” to Multan dankon!, a „dziękuję za pomoc” – Dankon pro via helpo.

#Jak odpowiedzieć na „dankon”?

Ne dankinde (ne dan-KIN-de), dosłownie „nie warte podziękowania”. Poprawne jest też zapisane razem nedankinde.

#Jak powiedzieć „proszę” po esperancku?

Bonvolu przed bezokolicznikiem (Bonvolu atendi – „Proszę zaczekać”) albo mi petas po prośbie (Kafon, mi petas – „Kawę, proszę”). Podając coś, powiedz Jen!.

#Jak powiedzieć „przepraszam” po esperancku?

Pardonu! przy zagadnięciu kogoś lub drobnym potrąceniu, Mi bedaŭras przy prawdziwym żalu, Mi pardonpetas przy oficjalnych przeprosinach.

#Czy w esperanto jest forma „Pan/Pani”?

Nie. Vi służy do wszystkich. Grzeczność budują słowa takie jak bonvolu, sinjoro i estimata.

#Źródła

• PMEG: Mallongigitaj frazoj – Dankon! jako skrót
• PMEG: Ĝentila peto – bonvolu, mi petas, volu
• PMEG: Pro i Por – dziękowanie z pro lub por, por
• PMEG: Dua persono – vi i ci
• PMEG: Alvoko – zwracanie się do kogoś (sinjoro, estimata)
• PMEG: Al – Pardonu al mi / Pardonu min
• PMEG: Fraztipoj kaj frazfunkcioj – Mi pardonpetas, Ĉu vi povus…?
• PMEG: Sufikso EG – dankegon
• Fundamento: Ekzercaro (Mi dankas vin por la prunto; Tre volonte; Pardonu al mi) i Universala Vortaro (ci, bedaŭr', volont', sinjor')
• ReVo: danki (konstrukcja danki iun aŭ al iu, uwaga o samym dankon), pardoni, bedaŭri, volonte, jen, apetito, sinjoro
• Wiktionary: ne dankinde, bonvoli, sanon, ne gravas
• Omniglot: Useful Esperanto phrases (Dankon / Dankegon)