Biernik w esperanto (-n): kompletny przewodnik

Biernik w esperanto to końcówka -n. Jej główne zadanie to oznaczanie dopełnienia bliższego, czyli osoby lub rzeczy, na którą działa czasownik: Mi vidas la katon – „Widzę kota”. Wyraża też kierunek (en la domon – „do domu”), datę (lundon – „w poniedziałek”) i miarę (du horojn – „przez dwie godziny”).

Esperanto ma tylko dwa przypadki: formę podstawową (mianownik) i biernik; wszystkie inne relacje wyrażają przyimki (reguła 2). Polski tekst Fundamento mówi o bierniku po staremu: „przypadek czwarty”.

PMEG tłumaczy to tak: w esperanto rolę wyrazu w zdaniu pokazuje przyimek albo końcówka -n, a rzeczownik bez przyimka i bez -n jest zwykle podmiotem (albo, po esti, opisuje podmiot). Dlatego -n mówi „to nie jest podmiot” wszędzie tam, gdzie nie mówi tego przyimek: w zdaniu La katon vidas la hundo – „Pies widzi kota” – la katon nie może być podmiotem, gdziekolwiek stoi.

#Pięć zadań końcówki -n

#Które słowa przyjmują -n

Końcówkę dostają słowa, które nazywają albo opisują rzecz, zawsze po -j:

Nigdy nie przyjmują -n: czasowniki, rodzajnik la, przyimki, spójniki, liczebniki takie jak du czy tri oraz słowa tabelowe zakończone na -el, -am, -om, -al, -es (kiel, kiam, kiom, kial, kies). Dlatego Mi havas du katojn – „Mam dwa koty”, nigdy dun katojn.

#1. Dopełnienie bliższe

Dopełnienie odpowiada na pytanie „kogo?” albo „co?” po czasowniku. Ponieważ oznacza je -n, szyk można zmieniać bez zmiany sensu – tak samo jak w polskim; la katon na początku zdania przesuwa tylko nacisk. Dopiero przeniesienie -n na la hundon zmienia, kto kogo ugryzł:

La hundo podmiot mordis czasownik la katon dopełnienie

La katon dopełnienie mordis czasownik la hundo podmiot

Pies ugryzł kota.

La kato podmiot mordis czasownik la hundon dopełnienie

Kot ugryzł psa.

Wszystko, co opisuje dopełnienie, również dostaje -n: Mi aĉetis tiun belan ruĝan aŭton. – „Kupiłem ten piękny czerwony samochód.” Zobacz rzeczowniki i przymiotniki oraz zaimki.

#Dopełnienia, które nie mogą przyjąć -n

Bezokoliczniki, zdania z ke – „że” i cytaty nie mają miejsca na końcówkę. Ich rola i tak jest jasna:

• Mi volas dormi. – „Chcę spać.”
• Mi scias, ke vi venos. – „Wiem, że przyjdziesz.”

#Powitania i podziękowania

Wiele codziennych zwrotów kończy się na -n: Saluton! – „Cześć!”, Dankon! – „Dzięki!”, Bonan tagon! – „Dzień dobry!”, Bonvenon! – „Witaj!”. Są to dopełnienia niewypowiedzianego czasownika: (Mi deziras al vi) bonan tagon – „(Życzę ci) dobrego dnia”. Po polsku „życzyć” łączy się z dopełniaczem, ale esperanckie deziri – z biernikiem. Więcej w powitaniach.

#2. Kierunek: dokąd

Po przyimku miejsca -n zmienia „gdzie” w „dokąd”:

Różnica ma znaczenie: La kato saltas sur la tablo – „Kot skacze po stole”, ale La kato saltas sur la tablon – „Kot wskakuje na stół”. Polak ma tu przewagę: „na stole – na stół”, „pod stołem – pod stół” to ta sama logika, a polski też używa w drugim przypadku biernika.

miejsce (gdzie?)

La kato saltas sur la tablo.

Kot skacze po stole.

kierunek (dokąd?)

La kato saltas sur la tablon.

Kot wskakuje na stół.

Tylko przyimki, które mogą też oznaczać miejsce, przyjmują kierunkowe -n: en, sur, sub, antaŭ, apud, inter, trans i inne. Al „do, ku”, el „z (wnętrza)”, de „od, z” i ĝis „aż do” nigdy nie oznaczają miejsca, dlatego nigdy nie łączą się z -n. Mówimy Mi iras al la urbo – „Idę do miasta”, a nie al la urbon. Kierunkowe -n zawsze oznacza ruch w stronę miejsca, nigdy ruch od niego (PMEG). Pełna lista jest na stronie o przyimkach.

Przysłówki i słowa tabelowe miejsca przyjmują -n dla kierunku bez żadnego przyimka: hejmen – „do domu”, supren – „w górę”, tien – „tam” (kierunek), Kien vi iras? – „Dokąd idziesz?”. Tak samo może zachować się nazwa miejsca (Mi veturos Parizon – „Pojadę do Paryża”, z Ekzercaro w Fundamento), ale według PMEG samo -n stosuje się w praktyce prawie wyłącznie przy nazwach miast i krajów, gdy chodzi o wejście do środka, a dziś jest to bardzo rzadkie, prawie archaiczne; zwykle mówi się al Parizo.

Kierunek może być też przenośny, gdy chodzi o zmianę stanu: La sorĉisto ŝanĝis la princon en ranon. – „Czarodziej zamienił księcia w żabę.”

#3. Czas: kiedy

Określenie czasu z -n i bez przyimka mówi, kiedy coś się dzieje:

• lundon – „w poniedziałek”
• la 5-an de Majo – „5 maja”
• ĉiun tagon – „codziennie”
• unu tagon – „pewnego dnia”

To samo można wyrazić przyimkiem: en la sama tago = la saman tagon – „tego samego dnia”. Dla godzin zegarowych używa się je: je la deka – „o dziesiątej”, natomiast la dekan znaczy „dziesiątego” (dnia miesiąca).

#4. Miara: jak długo, jak daleko, ile

-n wyraża też czas trwania, odległość, cenę, wagę i wiek:

• Mi dormis ok horojn. – „Spałem osiem godzin.”
• Ni marŝis dek kilometrojn. – „Przeszliśmy dziesięć kilometrów.”
• La libro kostas dek eŭrojn. – „Książka kosztuje dziesięć euro.”
• Li estas dudek jarojn aĝa. – „Ma dwadzieścia lat.”

Dla czasu trwania działa też dum – „podczas, przez”: dum ok horoj.

#5. Zamiast je

Reguła 14 pozwala użyć -n zamiast pozbawionego znaczenia przyimka je: Mi ridas je lia naiveco = Mi ridas lian naivecon. PMEG zauważa, że dziś zdarza się to dość rzadko, a mówiący wolą wyraźny przyimek.

#Kiedy nie używać -n

Tu pada najwięcej błędów. Pomiń -n w takich sytuacjach:

1. Po esti, iĝi i ŝajni. Słowo po nich opisuje podmiot, nie jest dopełnieniem. Mi estas instruisto. – „Jestem nauczycielem.” Ŝi iĝis kuracisto. – „Została lekarką.” Polski narzędnik („nauczycielem”) kusi, żeby coś dodać – w esperanto zostaje mianownik.
2. Gdy podmiot stoi po czasowniku. Hieraŭ okazis grava afero. – „Wczoraj wydarzyło się coś ważnego.” Przy okazi – „zdarzyć się”, manki – „brakować”, resti – „zostać” i aperi – „pojawić się” podmiot często stoi na końcu. Mankas al mi tempo – „Brakuje mi czasu”: tempo jest tu podmiotem, więc bez -n, choć polskie „czasu” wygląda na dopełnienie.
3. Po większości przyimków. kun mia amiko – „z moim przyjacielem”, pri la libro – „o książce”. -n dodaje tylko kierunek po przyimku miejsca.
4. Gdy słowo opisuje wynik albo cechę dopełnienia. Mi farbis la pordon verda. – „Pomalowałem drzwi na zielono.” Porównaj: Mi farbis la verdan pordon. – „Pomalowałem zielone drzwi.”
5. Dla dopełnienia dalszego. Polskiemu celownikowi odpowiada al: Mi donis libron al ŝi. – „Dałem jej książkę.”

#Biernik polski a esperancki

Polszczyzna też ma biernik i używa go podobnie: „widzę kota”, „na stół”, „w poniedziałek”, „spałem cały dzień”. Kłopot w tym, że polskie dopełnienie często stoi w innym przypadku, a w esperanto dopełnienie bliższe zawsze ma -n:

Zasada jest prostsza niż polska: o -n decyduje rola słowa w zdaniu, nie czasownik ani przeczenie. Czy dany czasownik łączy się z dopełnieniem bliższym, sprawdzisz w słowniku.

#Częste błędy

#Biernik a szyk zdania

Ponieważ dopełnienie ma -n, poprawne jest wszystkie sześć układów podmiotu, czasownika i dopełnienia: Petro amas Marian, Marian amas Petro, Amas Petro Marian i tak dalej – jak polskie „Piotr kocha Marię” i „Marię kocha Piotr”. Szyk neutralny to podmiot–orzeczenie–dopełnienie.

Dopełnienie na początku zdania dodaje mu wagi: Kafon mi ne trinkas, sed teon mi ŝatas. – „Kawy nie piję, ale herbatę lubię.” Jeśli dopełnienie nie może przyjąć -n, na przykład obce imię, trzymaj się szyku neutralnego. Więcej o szyku zdania.

#Szybki test: -n czy nie

1. Ruch ku miejscu po en, sur, sub lub podobnym przyimku? Dodaj -n.
2. Dopełnienie czasownika (nie po esti, iĝi, ŝajni)? Dodaj -n do niego i do każdego słowa, które je opisuje – także po ne.
3. Data lub miara bez przyimka? Dodaj -n.
4. Cokolwiek innego po przyimku? Bez -n.

#Częste pytania

#Czym jest biernik w esperanto?

To końcówka -n, dodawana do rzeczowników, przymiotników, zaimków i niektórych słów tabelowych. Oznacza dopełnienie bliższe, a także kierunek, datę i miarę.

#Dlaczego powitania w esperanto kończą się na -n?

To skrócone zdania. Bonan tagon! znaczy w pełni (Mi deziras al vi) bonan tagon – „(Życzę ci) dobrego dnia”, więc powitanie jest dopełnieniem niewypowiedzianego czasownika.

#Czy po przyimkach używa się -n?

Zwykle nie: kun mi – „ze mną”, al la urbo – „do miasta”. Wyjątkiem jest kierunek po przyimku miejsca, takim jak en, sur czy sub: en la domon – „do domu”.

#Czy przymiotnik też dostaje -n?

Tak. Każdy przymiotnik, zaimek dzierżawczy i słowo tabelowe opisujące dopełnienie przyjmuje -n: Mi perdis mian novan telefonon. – „Zgubiłem mój nowy telefon.”

#Czy po przeczeniu nadal dodaje się -n?

Tak. Polskie „nie widzę kota” zmienia biernik w dopełniacz, ale w esperanto przeczenie niczego nie zmienia: Mi ne vidas la katon.

#Źródła

• Fundamento de Esperanto, reguły 2, 8, 13 i 14 (po polsku) – Akademio de Esperanto
• PMEG, rozdział o końcówce N: przegląd, reguły podstawowe, dopełnienie, kierunek, moment w czasie, miara, zamiast je
• Gramatyka języka esperanto – Wikipedia
• „Bonan matenon” i niewypowiedziany czasownik – Usona Esperantisto, 2022