Gramatiko
La akuzativo en Esperanto (-n): kompleta gvidilo
Unu litero kun kvin taskoj – lernu, kie -n staras, kaj same grave, kie ĝi neniam staras.
La akuzativo en Esperanto estas la finaĵo -n. Ĝia ĉefa tasko estas marki la rektan objekton, t.e. tion, al kio la verbo rekte celas: Mi vidas la katon. Ĝi ankaŭ montras direkton (en la domon), daton (lundon) kaj mezuron (du horojn).
Esperanto havas nur du kazojn, la bazan formon kaj la akuzativon; ĉiujn aliajn rilatojn esprimas prepozicioj (regulo 2). PMEG nomas -n „rolmontrilo”, same kiel la prepoziciojn.
PMEG klarigas tion jene: en Esperanta frazo prepozicio aŭ la finaĵo -n montras la rolon de vorto, kaj substantivo sen prepozicio kaj sen -n estas kutime la subjekto (aŭ, post esti, priskribas la subjekton). Tial -n diras „ĉi tio ne estas la subjekto” ĉie, kie tion ankoraŭ ne diras prepozicio: en La katon vidas la hundo la vortgrupo la katon ne povas esti la subjekto, kie ajn en la frazo ĝi staras.
La kvin taskoj de -n
| Tasko | Ekzemplo | Respondas al la demando |
|---|---|---|
| Rekta objekto | Mi legas libron. | Kion? Kiun? |
| Direkto | Ŝi iras en la parkon. | Kien? |
| Tempopunkto | Ni venos lundon. | Kiam? |
| Mezuro (daŭro, distanco, prezo) | Ĝi kostas dek eŭrojn. | Kiom? Kiom longe? |
| Anstataŭ je (malofte) | Mi ridas lian naivecon. | – |
Kiuj vortoj ricevas -n
La finaĵo aldoniĝas al vortoj, kiuj nomas aŭ priskribas ion, ĉiam post -j:
| Vortspeco | Baza formo | Kun -n |
|---|---|---|
| Substantivo | kato, katoj | katon, katojn |
| Adjektivo | granda, grandaj | grandan, grandajn |
| Persona pronomo | mi, li, ili | min, lin, ilin |
| Poseda pronomo | mia | mian |
| Tabelvorto je -u, -a, -o | kiu, tia, tio | kiun, tian, tion |
| Loka vorto (nur por direkto) | hejme, tie, kie | hejmen, tien, kien |
Neniam ricevas -n: verboj, la artikolo la, prepozicioj, konjunkcioj, numeraloj kiel du aŭ tri, kaj la tabelvortoj je -el, -am, -om, -al, -es (kiel, kiam, kiom, kial, kies). Do Mi havas du katojn, neniam dun katojn.
1. La rekta objekto
La objekto respondas al la demando „kiun?” aŭ „kion?” post la verbo. Ĉar -n markas ĝin, la vortordo povas ŝanĝiĝi sen ŝanĝo de la senco; se la katon staras unue, tio nur ŝanĝas la emfazon. Se la -n moviĝas al la hundon, ŝanĝiĝas, kiu mordis kiun:
La hundo subjekto mordis verbo la katon objekto
La katon objekto mordis verbo la hundo subjekto
La hundo mordis, la kato estis mordita.
La kato subjekto mordis verbo la hundon objekto
La kato mordis, la hundo estis mordita.
Ĉio, kio priskribas la objekton, ankaŭ ricevas -n: Mi aĉetis tiun belan ruĝan aŭton. Vidu substantivojn kaj adjektivojn kaj pronomojn.
Objektoj, kiuj ne povas ricevi -n
Infinitivoj, ke-propozicioj kaj citaĵoj ne havas lokon por finaĵo. Ilia rolo tamen estas klara:
- Mi volas dormi.
- Mi scias, ke vi venos.
Salutoj kaj dankoj
Multaj ĉiutagaj esprimoj finiĝas per -n: Saluton!, Dankon!, Bonan tagon!, Bonvenon! Ili estas objektoj de neeldirita verbo: (Mi deziras al vi) bonan tagon. Pli en salutoj.
2. Direkto: kien
Post loka prepozicio -n ŝanĝas „kie” al „kien”:
| Pozicio (sen -n) | Movo (kun -n) |
|---|---|
| en la domo – la ago okazas interne | en la domon – movo de ekstere internen |
| sur la tablo – la ago okazas sur ĝi | sur la tablon – movo al la supraĵo de la tablo |
| trans la rivero – ĉe la alia bordo | trans la riveron – movo al la alia bordo |
| antaŭ la domo – loko antaŭ la domo | antaŭ la domon – movo al tiu loko |
La diferenco gravas: La kato saltas sur la tablo – ĝi jam estas sur la tablo kaj saltas tie; La kato saltas sur la tablon – ĝi saltas de la planko supren.
loko (kie?)
La kato saltas sur la tablo.
La kato jam estas sur la tablo kaj saltas tie.
direkto (kien?)
La kato saltas sur la tablon.
La kato saltas de la planko sur la tablon.
Nur prepozicioj, kiuj povas montri ankaŭ lokon, ricevas la direktan -n: en, sur, sub, antaŭ, apud, inter, trans kaj aliaj. Al, el, de kaj ĝis neniam montras lokon, tial post ili neniam venas -n. Diru Mi iras al la urbo, ne al la urbon. La direkta -n ĉiam esprimas movon al loko, neniam for de ĝi (PMEG). La plena listo troviĝas ĉe prepozicioj.
Lokaj adverboj kaj lokaj tabelvortoj ricevas -n por direkto sen ia prepozicio: hejmen, supren, tien, Kien vi iras? Ankaŭ loknomo povas fari tion (Mi veturos Parizon, el la Ekzercaro), sed laŭ PMEG oni tiel uzas solan -n praktike nur ĉe nomoj de urboj, landoj k.s., kiam temas pri iro en la lokon, kaj ke tia uzo estas nuntempe tre malofta, preskaŭ arĥaika. Kutime oni diras al Parizo.
Direkto povas esti ankaŭ figura, por ŝanĝo de stato: La sorĉisto ŝanĝis la princon en ranon.
3. Tempo: kiam
Tempesprimo kun -n kaj sen prepozicio diras, kiam io okazas:
- lundon
- la 5-an de Majo
- ĉiun tagon
- unu tagon
La saman sencon eblas esprimi per prepozicio: en la sama tago = la saman tagon. Por horoj uzu je: je la deka (je la deka horo), dum la dekan signifas la dekan tagon de la monato.
4. Mezuro: kiom longe, kiom malproksime, kiom multe
Per -n oni esprimas ankaŭ daŭron, distancon, prezon, pezon kaj aĝon:
- Mi dormis ok horojn.
- Ni marŝis dek kilometrojn.
- La libro kostas dek eŭrojn.
- Li estas dudek jarojn aĝa.
Por daŭro taŭgas ankaŭ dum: dum ok horoj.
5. Anstataŭ je
Regulo 14 permesas -n anstataŭ la sensignifa prepozicio je: Mi ridas je lia naiveco = Mi ridas lian naivecon. PMEG notas, ke tio estas hodiaŭ sufiĉe malofta, kaj parolantoj preferas klaran prepozicion (Mi ridas pri lia naiveco).
Kiam ne uzi -n
Ĉi tie okazas la plej multaj eraroj. Ne uzu -n en ĉi tiuj kazoj:
- Post esti, iĝi, fariĝi kaj ŝajni. La vorto post ili priskribas la subjekton; ĝi ne estas objekto (PMEG: perverba priskribo de subjekto). Mi estas instruisto. Ŝi iĝis kuracisto.
- Kiam la subjekto staras post la verbo. Hieraŭ okazis grava afero. Ĉe okazi, manki, resti kaj aperi la subjekto ofte venas laste.
- Post plej multaj prepozicioj. kun mia amiko, pri la libro. Nur direkto post loka prepozicio aldonas -n.
- Por rezulto aŭ priskribo de la objekto (PMEG: perverba priskribo de objekto). Mi farbis la pordon verda – la pordo fariĝis verda. Komparu: Mi farbis la verdan pordon – la pordo jam antaŭe estis verda. Same: Oni elektis lin prezidanto. Ili nomis la filon Petro.
- Por nerekta objekto. Uzu al: Mi donis libron al ŝi.
Oftaj eraroj
| Erara | Ĝusta | Kial |
|---|---|---|
| Mi vidas la kato. | Mi vidas la katon. | La objekto bezonas -n. |
| Mi vidas bela katon. | Mi vidas belan katon. | Adjektivoj kopias la -n. |
| Mi havas du katonj. | Mi havas du katojn. | -j venas antaŭ -n. |
| Mi iras al la urbon. | Mi iras al la urbo. | Al jam montras direkton. |
| Mi estas en la domon. | Mi estas en la domo. | Neniu movo, do neniu -n. |
| Okazis akcidenton. | Okazis akcidento. | Ĝi estas la subjekto, ne la objekto. |
| Mi donis ŝin libron. | Mi donis al ŝi libron. | La ricevanto ricevas al. |
| Oni elektis lin prezidanton. | Oni elektis lin prezidanto. | Perverba priskribo de objekto ne ricevas -n. |
La lasta eraro aperas eĉ ĉe spertaj parolantoj, ĉar en kelkaj naciaj lingvoj, ekzemple la germana, tia vorto staras en akuzativo. En Esperanto ĝi restas en la baza formo, same kiel post esti.
Akuzativo kaj vortordo
Ĉar la objekto portas -n, ĉiuj ses ordoj de subjekto, verbo kaj objekto estas gramatikaj: Petro amas Marian, Marian amas Petro, Amas Petro Marian ktp. La neŭtrala ordo estas subjekto–verbo–objekto.
Objekto en la komenco ricevas emfazon: Kafon mi ne trinkas, sed teon mi ŝatas. Se objekto ne povas ricevi -n, ekzemple fremda nomo, tenu la neŭtralan ordon. Pli pri vortordo.
Rapida kontrolo: ĉu -n aŭ ne?
- Movo al loko post en, sur, sub kaj similaj? Aldonu -n.
- Objekto de la verbo (ne post esti, iĝi, ŝajni)? Aldonu -n al ĝi kaj al ĉiu vorto, kiu ĝin priskribas.
- Dato aŭ mezuro sen prepozicio? Aldonu -n.
- Io alia post prepozicio? Neniu -n.
Oftaj demandoj
Kio estas la akuzativo en Esperanto?
Ĝi estas la finaĵo -n, aldonata al substantivoj, adjektivoj, pronomoj kaj kelkaj tabelvortoj. Ĝi markas la rektan objekton, kaj ankaŭ direkton, daton kaj mezuron.
Kial Esperantaj salutoj finiĝas per -n?
Ili estas mallongigitaj frazoj. Bonan tagon! signifas (Mi deziras al vi) bonan tagon, do la saluto estas objekto de neeldirita verbo.
Ĉu oni uzas -n post prepozicioj?
Normale ne: kun mi, al la urbo. La escepto estas direkto post loka prepozicio kiel en, sur aŭ sub: en la domon.
Ĉu ankaŭ la adjektivo ricevas -n?
Jes. Ĉiu adjektivo, poseda pronomo kaj tabelvorto, kiu priskribas la objekton, ricevas -n: Mi perdis mian novan telefonon.
Ĉu post ol kaj kiel oni uzas -n?
Jes, se la vorto havus -n en la plena frazo: Mi amas vin pli ol lin (= ol mi amas lin), sed Mi amas vin pli ol li (= ol li amas vin).
Fontoj
- Fundamento de Esperanto, reguloj 2, 8, 13 kaj 14 (angle) – Akademio de Esperanto
- PMEG, ĉapitro pri la N-finaĵo: superrigardo, bazaj reguloj, objekto, direkto, tempopunkto, mezuro, N anstataŭ je
- Perverba priskribo de objekto – PMEG
- Akuzativo – Vikipedio
- "Bonan matenon" and the unspoken verb – Usona Esperantisto, 2022
Se Esperantopedia helpis vin, vi povas subteni ĝin.