Vortfarado en Esperanto: radikoj, afiksoj, kunmetaĵoj

Esperantaj vortoj konsistas el eroj, kiuj neniam ŝanĝas formon: radiko, laŭbezone prefiksoj kaj sufiksoj, kaj gramatika finaĵo. Mal·san·ul·ej·o estas „kontraŭo + sana + persono + loko + substantivo”, t.e. hospitalo. Kiu konas la erojn, povas analizi vorton – kaj konstrui novajn.

malprefiksomalo, kontraŭo

sanradikosana

ulsufiksopersono

ejsufiksoloko

ofinaĵosubstantivo

malsanulejohospitalo

Tial Esperanto bezonas malpli da radikoj ol aliaj lingvoj. La unua lernolibro de Zamenhof, la Unua Libro (1887), havis nur 917 radikojn. Per finaĵoj, afiksoj kaj kunmetado ĉiu radiko donas familion de parencaj vortoj.

san-lern-parol-labor-vid-skrib-bon-am-

malsanulejo

Granda, ordinare publika kuracejo kun ekipaĵoj kaj oficantaj medicinistoj

1. malprefiksomalo, kontraŭo
2. sanradikosano
3. ulsufiksopersono
4. ejsufiksoloko
5. ofinaĵosubstantivo

En la vortaro →

Montru aŭ tuŝu vorton por vidi ĝian strukturon kaj signifon.

Vortfamilioj: Reta Vortaro (GPL); strukturo: analizilo de Esperantopedia; signifoj: Esperantopedia, Vikivortaro, ReVo.

lernradikolerni

ejsufiksoloko

estrsufiksoestro

ofinaĵosubstantivo

lernejestrodirektoro de lernejo

reprefiksodenove, reen

sanradikosana

iĝsufiksofariĝi

ifinaĵoinfinitivo

resaniĝidenove fariĝi sana

geprefiksoambaŭ seksoj

patrradikopatro

ofinaĵosubstantivo

jfinaĵopluralo

gepatrojpatro kaj patrino

Elektu radikon, poste aldonu prefikson, sufiksojn kaj finaĵon: la vorto kaj ĝia signifo tuj ŝanĝiĝas.

lernlerniejlokoestrestroosubstantivo

= lernejestrodirektoro de lernejo

Ekzemploj lernejestro resaniĝi gepatroj

prefikso

neniumal- malore- denoveek- komencodis- disenge- ambaŭ seksojĉef- ĉefamis- erarepra- antikvaeks- iamabo- parenco per edziĝo

radiko

lern- lernisan- sanabel- belapatr- patrodom- domo

sufiksoj (ĝis 2)

-ul- persono-in- ina sekso-ist- profesiulo-ej- loko-il- ilo-ar- aro-aĵ- konkreta afero-ec- eco-ad- daŭra ago-ig- kaŭzi-iĝ- fariĝi-et- malpligrandigo-eg- pligrandigo-ebl- povas esti …ata-id- ido-an- membro-estr- estro-uj- ujo-er- unuopa ero-ism- doktrino-aĉ- malbonkvalita-ind- inda-em- inklino

finaĵo

-o substantivo-a adjektivo-e adverbo-i infinitivo-as prezenco-is preterito-os futuro-us kondicionalo-u volitivo-oj substantivo · pluralo-on substantivo · akuzativo-ojn substantivo · pluralo · akuzativo

#Kvar specoj de konstruelementoj

La vortaro de la Akademio (Akademia Vortaro) kalkulas 4 953 oficialajn elementojn. Tiu nombro inkluzivas la 11 finaĵojn kaj 184 vortetojn; la ceteraj bezonas finaĵon. La Deka Oficiala Aldono de 2023 aldonis 420 novajn radikojn.

#La finaĵo decidas la vortspecon

La sama radiko fariĝas substantivo, adjektivo, adverbo aŭ verbo nur per ŝanĝo de la finaĵo. Vidu substantivojn kaj adjektivojn kaj verbojn.

Ĉiu radiko havas propran bazan signifon: agon, econ aŭ aĵon. La o-formo montras ĝin (PMEG). Kombi estas ago, do la ilo estas kombilo. Broso estas aĵo, do la ago estas simple brosi. Tial brosilo estus superflua.

#Afiksoj aldonas signifon

Prefiksoj staras antaŭ la radiko, sufiksoj post ĝi. Ĉiu aldonas unu signifon: mal- (kontraŭo), -ej- (loko), -ul- (persono), -in- (ino), -et- (malgrando), -eg- (grando), -ig- (igi), -iĝ- (iĝi).

Afiksoj estas ankaŭ ordinaraj radikoj: ejo, ilo, eta, ege, ree.

#Vortfamilio: lern-

Dua familio, el san-: sana, malsana, malsano, malsanulo, malsanulejo, sanigi, resaniĝi.

#Kunmetaĵoj: la ĉefa vorto staras laste

Regulo 11 de la Fundamento: kunmetaĵojn oni faras per kunigo de radikoj, kun la ĉefa vorto ĉe la fino. La antaŭa parto precizigas la signifon de la lasta (PMEG).

• vaporŝipo – ŝipo pelata de vaporo; ŝipvaporo estus vaporo de ŝipo
• fervojo – vojo el fero, t.e. relvojo
• ĉefurbo – la ĉefa urbo de lando
• dikfingro – la dika fingro

Ligvokalo, kutime -o-, povas stari inter la partoj por pli facila prononco aŭ klareco: lern·o·libr·o, sang·o·ruĝ·a. Oni kutime ellasas ĝin, kiam la antaŭa parto simple priskribas la ĉefan kiel adjektivo: dikfingro, ne dikafingro (PMEG).

Ankaŭ esprimo kun prepozicio povas fariĝi unu vorto (PMEG: frazetvorto). Ĉi tie la ĉefa vorto ne staras laste: sen hejmo → senhejma; inter nacioj → internacia; sub tegmento → subtegmento. Vidu prepoziciojn.

#De 917 radikoj al dekmiloj da vortoj

La Unua Libro de 1887 havis 917 radikojn, kaj la Universala Vortaro de Zamenhof (1894) aldonis 1 740. La plej granda vortaro, la Plena Ilustrita Vortaro, listigis 16 780 kapvortojn kaj 46 890 leksikajn unuojn en sia eldono de 2002. Plej multaj el tiuj unuoj estas derivaĵoj kaj kunmetaĵoj el multe pli malgranda aro da radikoj.

La Akademio rekomendas la principon de neceso kaj sufiĉo, formulitan de René de Saussure en 1913: uzu ĉiun eron, kiu necesas por klara signifo, kaj neniun pli. Sufiĉo jam signifas la econ de sufiĉa, do sufiĉeco aldonas nenion.

#Kaptiloj

1. Fiksaj signifoj. La eroj klarigas vorton, sed ne difinas ĝin. Lernejo estas instruinstituto, ne ĉiu loko, kie iu lernas. Aliaj ekzemploj: vortaro, arbaro, vagonaro, pordego, rideti, ŝtrumpeto. PMEG notas, ke ladskatolo estas konservaĵujo, ne ĉiu skatolo el lado.

2. Vortoj, kiuj nur ŝajnas kunmetitaj. Kolego ne estas kol·eg·o (granda kolo). Okulo ne estas ok·ul·o (persono de ok), kaj haringo ne estas har·ing·o. PMEG kalkulas en PIV pli ol 150 radikojn, kiuj nur ŝajnas enhavi la sufikson -et-.

3. -ig- kaj -iĝ- dependas de la radiko. Fermi (ion) donas fermiĝi (per si mem). Sidi donas sidigi (iun) kaj sidiĝi (eksidi). Kontrolu en vortaro, ĉu verbo estas transitiva.

4. -um- ne havas fiksan signifon. Kolumo, aerumi kaj plenumi estas lernendaj unuope.

#Ekzemplaj frazoj

• Mia fratino lernas en granda lernejo.
• La lernantoj demandis la instruiston pri la lernolibro.
• Esperanto estas facile lernebla lingvo.
• Mia avo laboris kiel fervojisto.
• Mia dormoĉambro estas malgranda sed hela.
• La vortaro helpas min kompreni novajn vortojn.
• Ĉu vi havas tranĉilon por la pano?
• Ŝia parolado estis mallonga kaj klara.
• Vespere ni hejmeniris piede.

#Oftaj demandoj

#Kiom da vortoj havas Esperanto?

Fiksa nombro ne ekzistas, ĉar novajn vortojn oni povas fari iam ajn. La plej granda vortaro, PIV (2002), havas 46 890 leksikajn unuojn; la oficiala listo de la Akademio havas 4 953 elementojn plus 420 radikojn aldonitajn en 2023.

#Ĉu mi rajtas krei novajn vortojn en Esperanto?

Jes. Ĉiu ĝusta kombino de eroj estas gramatika kaj kutime komprenata. Tamen unue kontrolu vortaron, ĉar eble jam ekzistas fiksiĝinta vorto kun preciza signifo.

#Kial la ĉefa vorto staras laste en Esperantaj kunmetaĵoj?

Regulo 11 de la Fundamento metas la ĉefan vorton ĉe la fino. La antaŭa parto nur precizigas ĝin: vaporŝipo estas speco de ŝipo, ne speco de vaporo.

#Kio estas la ligvokalo -o- en vortoj kiel lernolibro?

Nedeviga vokalo inter du radikoj, kiu faciligas prononcon aŭ komprenon. Ĝi estas la substantiva finaĵo uzata kiel junto, kaj ĝi neniam ricevas -j aŭ -n.

#Kial lernejo signifas instruinstituton kaj ne ĉiun lokon por lerni?

Kiel en ĉiu lingvo, ankaŭ Esperantaj kunmetaĵoj ricevas fiksan, konvencian signifon. La eroj donas fortan sugeston; la vortaro donas la precizan sencon.

#Fontoj

• Fundamento de Esperanto – angla gramatiko (regulo 11)
• Akademio de Esperanto – Akademia Vortaro, klarigoj kaj statistikoj
• Akademio de Esperanto – Deka Oficiala Aldono (2023)
• PMEG – Vortfaraj principoj
• PMEG – Kunmetaĵoj kaj antaŭelementoj
• PMEG – Frazetvortigo
• PMEG – Ŝajnkunmetaĵoj
• Reta Vortaro – lern/ (vortfamilio)
• uea.facila – La Unua Libro (917 radikoj)
• Plena Ilustrita Vortaro de Esperanto kaj Neceso kaj sufiĉo – Vikipedio