Gramatiko
Verboj en Esperanto: tempoj, konjugacio kaj esti
Ses finaĵoj, neniuj personaj formoj kaj neniuj neregulaj verboj: la tuta verba sistemo en unu tabelo.
Esperantaj verboj havas ses finaĵojn kaj ne ŝanĝiĝas laŭ persono aŭ nombro. Mi parolas, vi parolas, ŝi parolas, ili parolas: unu formo por ĉiu tempo. Neregulaj verboj ne ekzistas, eĉ ne esti.
La ses verbaj finaĵoj
| Finaĵo | Nomo | Ekzemplo | Uzo |
|---|---|---|---|
| -i | infinitivo | paroli | la ago mem, sen tempo |
| -as | nuna tempo | mi parolas | nun, kutime, ĝenerale |
| -is | pasinta tempo | mi parolis | ĉiu pasinteco |
| -os | venonta tempo | mi parolos | estonteco |
| -us | kondicionalo (imaga modo) | mi parolus | imagita, nereala ago |
| -u | volitivo (vola modo) | parolu! | ordono, peto, deziro |
La vokaloj sekvas skemon: a nuno, i pasinteco, o estonteco. La samaj vokaloj revenas en la participoj -ant-, -int- kaj -ont-.
Plena konjugacio de paroli
| Persono | Nuna | Pasinta | Venonta | Kondicionalo | Volitivo |
|---|---|---|---|---|---|
| 1-a unu-nombra | mi parolas | mi parolis | mi parolos | mi parolus | mi parolu |
| 2-a (unu- kaj multe-nombra) | vi parolas | vi parolis | vi parolos | vi parolus | vi parolu |
| 3-a unu-nombra | li, ŝi, ĝi parolas | li, ŝi, ĝi parolis | li, ŝi, ĝi parolos | li, ŝi, ĝi parolus | li, ŝi, ĝi parolu |
| 1-a multe-nombra | ni parolas | ni parolis | ni parolos | ni parolus | ni parolu |
| 3-a multe-nombra | ili parolas | ili parolis | ili parolos | ili parolus | ili parolu |
| nedifina | oni parolas | oni parolis | oni parolos | oni parolus | oni parolu |
Ĉiu verbo de la lingvo sekvas ĉi tiun tabelon. Nur la subjekto ŝanĝiĝas, do la pronomo necesas: parolas sola ne diras, kiu parolas. Vidu pronomojn.
Esti
| Formo | Esperante |
|---|---|
| infinitivo | esti |
| nuna tempo | estas |
| pasinta tempo | estis |
| venonta tempo | estos |
| kondicionalo | estus |
| volitivo | estu |
| participoj | estanta, estinta, estonta |
- Mi estas feliĉa.
- Ili estis hejme.
- Estu trankvila!
- Estas tri katoj en la ĝardeno. – estas ankaŭ montras ekziston.
La vorto post esti neniam ricevas la objektan -n: Mi estas instruisto. Vidu la akuzativon.
Nuna, pasinta kaj venonta tempoj
-as kovras tion, kio okazas nun, kutimojn kaj ĝeneralajn verojn. Ĝi kovras ankaŭ staton, kiu komenciĝis antaŭe kaj ankoraŭ daŭras: Mi loĝas ĉi tie jam tri jarojn.
-is kovras ĉian pasintecon: Mi jam manĝis. Hieraŭ mi laboris.
-os estas la estonteco: Morgaŭ mi vizitos vin.
En nerekta parolo la verbo konservas la tempon de la originalaj vortoj: Li diris, ke li volas manĝi – li diris: „Mi volas manĝi”. Parolantoj de la angla aŭ la franca ofte erare ŝovas la tempon (…ke li volis manĝi), kio en Esperanto ŝanĝas la sencon (PMEG).
Kondicionalo -us
-us priskribas imagitan aŭ nerealan agon, sen ia tempa indiko. En se-frazoj pri io imagita ambaŭ partoj ricevas -us:
- Se mi havus tempon, mi venus.
- Mi ŝatus kafon. – ĝentila deziro.
- Ĉu vi povus helpi min? – ĝentila peto.
Por realaj eblecoj uzu la normalajn tempojn: Se pluvos, mi restos hejme. Esperanto uzas la venontan tempon en ambaŭ partoj, ĉar ambaŭ agoj estas estontaj.
Volitivo -u: ordonoj, deziroj, invitoj
-u montras, kion iu volas, petas aŭ ordonas:
- Venu!
- Ni iru!
- Li atendu.
- Mi volas, ke vi venu.
- Ĉu ni iru?
La ĝentila peto estas bonvolu kun infinitivo: Bonvolu sidiĝi.
Kunmetitaj verboformoj, mallonge
Esti kun participo donas pli precizajn tempajn nuancojn kaj la pasivon:
| Formo | Ekzemplo | Signifo |
|---|---|---|
| estas + -inta | Mi estas manĝinta. | Mia manĝado jam finiĝis. |
| estis + -inta | Mi estis manĝinta, kiam li venis. | Kiam li venis, mi jam finis manĝi. |
| estas + -ita | La pordo estas fermita. | La pordo nun estas en fermita stato. |
| estis + -ita + de | La letero estis skribita de Anna. | Anna skribis la leteron. |
PMEG konsilas plej ofte uzi la simplajn formojn. Detaloj troviĝas ĉe participoj.
Transitivaj kaj netransitivaj: -ig- kaj -iĝ-
Ĉiu verba radiko estas aŭ transitiva (ĝi povas havi objekton) aŭ netransitiva. Fermi estas transitiva: Mi fermas la pordon. Por diri, ke la pordo fermiĝas per si mem, aldonu -iĝ-: La pordo fermiĝas.
-ig- funkcias male kaj signifas „igi”: morti → mortigi. Ambaŭ povas aldoniĝi al unu radiko: sidi, sidiĝi, sidigi. Pli ĉe sufiksoj.
Ofta eraro estas uzi transitivan verbon sen objekto anstataŭ la iĝ-formo. Komenci estas transitiva, do La kunveno komencis estas erara; ĝuste estas La kunveno komenciĝis aŭ Ni komencis la kunvenon. Same: fini → finiĝi, movi → moviĝi, ŝanĝi → ŝanĝiĝi.
Ekzemplaj frazoj
- Mi legas libron.
- Hieraŭ mi legis la tutan tagon.
- Morgaŭ mi legos la novan ĉapitron.
- Kiam vi telefonis, mi kuiris.
- Mi ŝatus legi pli ofte.
- Se mi estus vi, mi ne farus tion.
- Legu laŭte, mi petas!
- Ni iru al la biblioteko!
- Mi deziras, ke vi estu feliĉa.
- Mi ne komprenas la demandon.
Oftaj demandoj
Kiom da tempoj havas Esperanto?
Tri simplajn tempojn: nuna -as, pasinta -is kaj venonta -os. Aldonu la kondicionalon -us, la volitivon -u kaj la infinitivon -i, kaj vi havas ĉiujn ses verbajn finaĵojn.
Ĉu Esperanto havas neregulajn verbojn?
Ne. Ĉiu verbo, inkluzive de esti, havi kaj iri, uzas la samajn ses finaĵojn.
Kiel esprimi komunan inviton („ni faru”)?
Per ni kun la u-formo: Ni iru!, Ni manĝu!
Kiel nei verbon?
Metu ne antaŭ ĝin: Mi ne komprenas. Pli ĉe demandoj kaj neado.
Ĉu Esperanto havas daŭran tempon?
Mi manĝas kovras kaj kutiman kaj momente daŭrantan agon. Kunmetita formo kiel mi estas manĝanta ekzistas, sed malofte necesas.
Fontoj
- Fundamento de Esperanto, regulo 6 (angle) – Akademio de Esperanto
- PMEG: Verboj, I-verboj, AS, IS, U, US
- PMEG: Kunmetitaj verboformoj, Nerekta parolo: verboformoj
- PMEG: IG, IĜ
- Esperanta gramatiko – Vikipedio
Se Esperantopedia helpis vin, vi povas subteni ĝin.