Gramatiko
Demandoj kaj neado en Esperanto: ĉu, ki-vortoj, ne
Neniuj helpverboj, neniu ŝanĝo de vortordo: metu ĉu antaŭ la frazon, kaj ĝi fariĝas demando.
Esperanto faras el aserto jes-ne-demandon, metante ĉu en la komencon: Vi parolas Esperanton → Ĉu vi parolas Esperanton? Aliaj demandoj komenciĝas per ki-vorto, ekz. kio aŭ kie. Por nei oni metas ne antaŭ la neatan vorton aŭ uzas neni-vorton. Unu nea vorto en propozicio sufiĉas (regulo 12 el la 16 reguloj).
Jes-ne-demandoj per ĉu
Ĉu normale staras en la komenco de la demando (PMEG). La resto de la frazo ne ŝanĝiĝas: neniu helpverbo, kaj la verbo ne moviĝas.
- Ĉu vi komprenas min?
- Ĉu vi estas kanadano?
- Ĉu vi volas kafon aŭ teon?
Ĉu povas veni ankaŭ ĉe la fino, post komo: Vi estas usonano, ĉu? Por peti konfirmon aldonu ĉu ne?: Vi restos hejme, ĉu ne? (PMEG).
En nerektaj demandoj ĉu enkondukas la subpropozicion: Mi ne scias, ĉu li venos.
Ĉu, ne se
Ofta eraro estas uzi se en nerekta demando, laŭ la modelo de la angla „if” aŭ la franca „si”. En Esperanto ĉu montras demandon kaj se kondiĉon (PMEG):
- Erare: Mi demandis, se li venos.
- Ĝuste: Mi demandis, ĉu li venos.
- Kondiĉo: Se li venos, ni manĝos kune.
Demandoj per ki-vortoj
Demandoj pri detaloj komenciĝas per ki-vorto el la tabelo de tabelvortoj.
| Vorto | Demandas pri | Ekzemplo |
|---|---|---|
| kio | afero | Kio estas tio? |
| kiu | persono, elekto | Kiu vi estas? |
| kia | eco, speco | Kia estas la vetero? |
| kie | loko | Kie vi loĝas? |
| kien | direkto | Kien vi iras? |
| kiam | tempo | Kiam vi venos? |
| kial | kaŭzo | Kial vi ridas? |
| kiel | maniero | Kiel vi fartas? |
| kiom | kvanto | Kiom ĝi kostas? |
| kies | posedanto | Kies libro estas tio? |
| kioma | loko en vico | Kioma horo estas? (vidu numeralojn) |
Kiam la demanda vorto estas objekto, ĝi ricevas la akuzativan -n: Kion vi volas?; Kiun vi vidis?
Ki-vortoj kutime staras en la komenco, sed aliaj ordoj estas permesataj por emfazo (vidu vortordon). La samaj vortoj enkondukas ankaŭ rilatajn subpropoziciojn: la viro, kiu venis.
Demandon eblas fari ankaŭ nur per intonacio, sen ĉu (PMEG). Skribe ĉu faras la demandon klara.
Neado per ne
Ne staras tuj antaŭ la vorto, kiun ĝi neas (PMEG). Antaŭ la verbo ĝi neas la tutan frazon:
- Mi ne dormas. – la tuta aserto estas neata.
- Ne mi faris tion. – iu alia faris ĝin.
- Ni faris la kontrakton ne skribe, sed parole. – nur la maniero estas neata.
Nek … nek signifas, ke ambaŭ ebloj estas neataj: Mi volas nek kafon, nek teon. Post nea vorto nek aldonas plian neatan eron: Mi ne renkontis lin, nek lian fraton.
Neni-vortoj
La neni-vico de la tabelvortoj donas vortojn, kiuj neas per si mem, kie ajn ili staras.
| Vorto | Signifo | Ekzemplo |
|---|---|---|
| neniu | neniu persono; neniu el | Neniu venis. |
| nenio | neniu afero | Mi vidis nenion. |
| nenie | en neniu loko | Ĝi estas nenie. |
| neniam | en neniu tempo | Mi neniam fumis. |
| neniel | en neniu maniero | Mi neniel povas helpi. |
| nenial | pro neniu kaŭzo | Li nenial koleris. |
| nenia | de neniu speco | Mi havas nenian ideon. |
| nenies | de neniu persono | Ĝi estas nenies. |
| neniom | eĉ ne iom | Restas neniom. |
Neniu duobla neado
Regulo 12 de la Fundamento: se en propozicio estas unu nea vorto, dua ne estas permesata. Do Mi vidis neniun, sen ne antaŭ la verbo.
Du neaj vortoj nuligas unu la alian. Mi ne amas neniun signifas „ne estas vere, ke mi amas neniun” – do mi ja amas iun (PMEG). Pri tio ofte eraras parolantoj de la hispana, pola, rusa kaj aliaj lingvoj, kie duobla neado estas normala.
Ripeto de la sama nea vorto nur emfazas: Neniam, neniam, neniam li revenos (PMEG).
Respondi per jes kaj ne
Jes jesas, ne neas. Ili faras ankaŭ mallongajn respondojn: Ĉu vi komprenas? – Jes, mi komprenas. / Ne, mi ne komprenas.
Ĉe neaj demandoj necesas singardo. Pri Ĉu vi ne volas kafon? PMEG priskribas du sistemojn uzatajn en praktiko:
| Respondo | „Okcidenta” sistemo | „Orienta” sistemo |
|---|---|---|
| Jes! | Jes, mi ja volas kafon. | Ĝuste, mi ne volas. |
| Ne! | Ne, mi ne volas. | Malĝuste, mi ja volas kafon. |
Ambaŭ troviĝas en praktiko. La plej sekura respondo estas plena frazo: Jes, mi volas aŭ Ne, mi ne volas. Por pliaj ĉiutagaj esprimoj vidu bazajn frazojn.
Ekzemplaj frazoj
- Ĉu vi jam manĝis?
- Ĉu ni iru al la kinejo aŭ restu hejme?
- Kun kiu vi parolis?
- Pri kio vi pensas?
- Kiom da gefratoj vi havas?
- Kial vi ne venis hieraŭ?
- Mi neniam estis en Japanio.
- Neniu el ni scias la respondon.
- Mi tute ne scias, kie li estas.
Oftaj demandoj
Kiel oni diras jes kaj ne en Esperanto?
Per jes kaj ne. Ne ankaŭ neas verbojn kaj aliajn vortojn: Ne, mi ne scias.
Ĉu la vortordo ŝanĝiĝas en Esperantaj demandoj?
Ne. Metu ĉu antaŭ aserton por jes-ne-demando, aŭ komencu per ki-vorto. Helpverbo ne necesas.
Ĉu duobla neado estas permesata en Esperanto?
Ne. Unu nea vorto en propozicio sufiĉas, kaj du neaj vortoj nuligas unu la alian: Mi ne vidis neniun signifas, ke mi ja vidis iun.
Kiel respondi al nea demando en Esperanto?
Parolantoj uzas du malsamajn sistemojn por jes kaj ne, do plena frazo estas la plej klara: Jes, mi volas.
Kio estas la diferenco inter ĉu kaj kiu?
Ĉu demandas, ĉu io estas vera, kaj atendas jes aŭ ne. Kiu demandas pri persono aŭ elekto: Kiu venis?
Ĉu oni diru „Mi ne scias, se” aŭ „Mi ne scias, ĉu”?
Mi ne scias, ĉu… En nerekta demando ĉiam staras ĉu; se esprimas nur kondiĉon.
Fontoj
Se Esperantopedia helpis vin, vi povas subteni ĝin.