Gramatiko
Rilataj subfrazoj en Esperanto: kiu, kiun, kio, kies
Unu vorto ne servas por ĉio: kiu priskribas substantivon, ke enkondukas aserton, kaj -n dependas de la rolo de kiu en ĝia propra subfrazo.
La Esperanta rilata subfrazo komenciĝas per ki-vorto, plej ofte kiu, kiu anstataŭas la priskribatan substantivon: La libro, kiun mi legas, estas bona. Kiu servas samtempe por personoj kaj aferoj (angle who, which, that). Ĝi ricevas -j, kiam la substantivo estas pluralo, kaj -n, kiam ĝi estas objekto en sia propra subfrazo. PMEG nomas ilin rilataj subfrazoj.
La subfrazo staras tuj post sia substantivo. Kontraste al la angla, kie oni povas ellasi la rilatan vorton (the book I read), Esperanto neniam forlasas ĝin: la libro, kiun mi legis.
Kiun rilatan vorton uzi
| La priskribata vorto | Uzu | Ekzemplo |
|---|---|---|
| persono aŭ afero, subjekto de la subfrazo | kiu, kiuj | La viro, kiu loĝas tie, estas mia onklo. |
| persono aŭ afero, objekto de la subfrazo | kiun, kiujn | La libroj, kiujn mi legas, estas bonaj. |
| persono aŭ afero post prepozicio | prepozicio + kiu | la amiko, kun kiu mi parolis |
| posedanto | kies | la knabino, kies patro estas kuracisto |
| tio, ĉio, io, nenio aŭ tuta ideo | kio, kion | ĉio, kion vi diris |
| loko aŭ tempo | kie, kien, kiam | la urbo, kie mi naskiĝis |
| maniero, speco aŭ kvanto | kiel, kia, kiom | tiom da tempo, kiom vi bezonas |
Kiu, kiuj, kiun, kiujn
Kiu akordas pri nombro kun la substantivo, kiun ĝi anstataŭas, kiel adjektivo. Ĝia -n (vidu akuzativon) dependas nur de ĝia propra rolo en la rilata subfrazo, neniam de la rolo de la substantivo en la ĉeffrazo.
| Rolo de kiu en sia subfrazo | Singularo | Pluralo |
|---|---|---|
| subjekto | kiu | kiuj |
| objekto | kiun | kiujn |
| post prepozicio | kun kiu | kun kiuj |
Por elekti la formon, faru el la subfrazo memstaran frazon kaj rigardu, kion kiu anstataŭas: Mi legas la libron donas la libro, kiun mi legas (objekto, do -n); La viro loĝas tie donas la viro, kiu loĝas tie (subjekto, sen -n).
- Mi vidis la knabon, kiu kantis. Knabon estas objekto de vidis, sed kiu estas subjekto de kantis, do ĝi ne havas -n.
- La knabo, kiun mi vidis, kantis. Nun knabo estas subjekto, kaj kiun estas objekto.
Prepozicioj antaŭ kiu
La prepozicio staras tuj antaŭ kiu, kaj la paro komencas la subfrazon. En la angla la prepozicio povas resti ĉe la fino (the friend I spoke with); en Esperanto ne (PMEG).
| Esperanto | Noto |
|---|---|
| la amiko, kun kiu mi parolis | kun kiu komencas la subfrazon |
| la ĉambro, en kiu ni dormas | en kiu: loko, kie okazas la ago, sen -n |
| la ĉambro, en kiun mi iris | en kiun: direkto, kun -n |
Post prepozicio kiu ne ricevas -n, krom por direkto: en kiu respondas al „kie”, en kiun al „kien”.
Kio: post tio, ĉio, io kaj nenio
Kiam la priskribata vorto estas tabelvorto je -o, oni uzas kio (objekto: kion), ne kiu:
- Tio, kio okazis, estis stranga.
- Mi komprenis ĉion, kion vi diris.
- Ŝi havas nenion, kion ŝi volas kaŝi.
Kio sekvas ankaŭ adjektivon, kiu staras sola kaj signifas „la afero”: la unua, kion mi lernis; kun substantivo denove venas kiu: la unua vorto, kiun mi lernis. Kaj kio povas anstataŭi tutan frazon: Ŝi gajnis la konkurson, kio ĝojigis ĉiujn.
Kies: posedanto
Kies neniam ricevas -j aŭ -n; la substantivo post ĝi ricevas ilin:
- La knabino, kies patro estas kuracisto, loĝas apud mi.
- Jen la viro, kies hundon mi trovis.
Kies ĉefe montras posedon kaj apartenon. Por parto el grupo uzu el kiuj: Mi havas tri katojn, el kiuj unu estas nigra.
Kie, kiam, kiel kaj la paroj tiu … kiu
Ki-vorto ofte respondas al ti-vorto de la sama grupo en la ĉeffrazo; tial la tabelvortoj formas tabelon.
| Ĉeffrazo | Rilata subfrazo | Ekzemplo |
|---|---|---|
| tiu | kiu | Tiu, kiu venis, estas mia frato. |
| tio | kio | Mi aŭdis tion, kion vi diris. |
| tia | kia | Mi serĉas tian ĉambron, kian vi priskribis. |
| tie, tien | kie, kien | Mi restos tie, kie vi estas. |
| tiam | kiam | Venu tiam, kiam vi povas. |
| tiel | kiel | Skribu tiel, kiel vi parolas. |
La ti-vorto povas manki, kiam ĝi havus la saman formon kiel la ki-vorto: Kiu serĉas, trovas. Se la formoj malsamas, ĝi devas resti: Mi konas tiun, kiu telefonis. Oni ne povas diri Mi konas, kiu telefonis, ĉar tiun havus -n kaj kiu ne.
Post substantivo kie kaj kiam funkcias same: la tago, kiam ni renkontiĝis. Kie ofte anstataŭas en kiu: la ĝardeno, kie ni ludis = la ĝardeno, en kiu ni ludis. Kiel rilata vorto kial estas malofta: skribu la kaŭzo, pro kiu ili foriris.
Ke aŭ kiu?
Multaj lingvoj havas unu vorton por du taskoj: la angla that, la franca kaj hispana que, la itala che priskribas substantivon (the book that I read) kaj ankaŭ enkondukas aserton (I know that you are right). Esperanto disigas ilin. Ke ne havas propran signifon kaj nur markas la komencon de subfrazo (PMEG). Vidu konjunkciojn.
| Esperanto | Kial |
|---|---|
| la libro, kiun mi legis | La libro estas objekto de legis. |
| Mi scias, ke vi pravas. | Aserto post verbo de scio. |
| la novaĵo, kiun Anna rakontis al mi | La novaĵo estas objekto de rakontis. |
| la novaĵo, ke Anna venos | La subfrazo mem diras la enhavon de la novaĵo. |
Por elekti, remetu la substantivon en la subfrazon. Mi legis la libron funkcias, do uzu kiun. Anna venos estas jam kompleta sen „novaĵo”, do uzu ke.
Demandoj ene de frazo
Demando ene de frazo komenciĝas per ĉu (jes-ne) aŭ per ki-vorto kaj ne ricevas demandosignon; vidu demandojn kaj neadon.
- Mi ne scias, ĉu ŝi venos.
- Mi ne scias, kiu venos.
Ne uzu se anstataŭ ĉu: la angla if, la franca kaj hispana si kaj la itala se servas por kondiĉo kaj por nerekta demando, sed Esperanto distingas ilin. La sama ki-subfrazo povas esti demando aŭ rilata subfrazo kun ellasita tion: Mi scias, kion vi diris signifas „Mi scias, kio estis dirita” aŭ „Mi scias tion, kion vi diris”, kun malmulta diferenco (PMEG).
Komoj
PMEG ne donas devigajn regulojn pri komoj; komo taŭgas tie, kie falas natura paŭzo, ekzemple antaŭ subfrazo: Mi vidis katon, kiu dormis sur la tablo. Subfrazo en la mezo ricevas komon ambaŭflanke: La viro, kiu loĝas tie, estas mia onklo. Oni ĉiam rajtas meti komojn, eĉ ĉirkaŭ subfrazo, kiu identigas la substantivon (PMEG).
La komo staras antaŭ la prepozicio, ne antaŭ kiu: la amiko, kun kiu mi parolis, neniam la amiko kun, kiu mi parolis.
Rilataj subfrazoj en via lingvo kaj en Esperanto
- Angla. La rilata vorto ofte mankas, kaj prepozicio povas resti ĉe la fino. Esperanto bezonas ambaŭ: la libro, kiun mi legas; la amiko, kun kiu mi parolis.
- Franca, hispana, itala. Unu vorto (que, che) servas por rilata subfrazo kaj por aserto; Esperanto havas kiu / kio kaj ke. La franca dont (en la senco „kies”) kaj la hispana cuyo respondas al kies, sed la hispana cuyo akordas kun la posedata substantivo, dum Esperanta kies neniam ŝanĝiĝas.
- Germana, rusa, pola. La rilata pronomo akordas laŭ genro kaj kazo (germana der / die / das, rusa который / которая, pola który / która). Esperanto ne havas genron: kiu ŝanĝiĝas nur por pluralo (kiuj) kaj objekto (kiun).
Tipaj eraroj
| Erara | Ĝusta | Kial |
|---|---|---|
| La libro, kiu mi legas | La libro, kiun mi legas | Kiu estas la objekto de legas. |
| Mi vidis la viron, kiun kantis. | Mi vidis la viron, kiu kantis. | Kiu estas la subjekto de kantis; la -n de viron ne kopiiĝas. |
| La libro mi legas | La libro, kiun mi legas | La rilata vorto ne povas manki. |
| La amiko, mi parolis kun | La amiko, kun kiu mi parolis | La prepozicio staras antaŭ kiu. |
| ĉio, kiu mi diris | ĉio, kion mi diris | Post ĉio oni uzas kio. |
| Mi pensas, kiu vi pravas. | Mi pensas, ke vi pravas. | Aserto bezonas ke. |
| Mi ne scias, se ŝi venos. | Mi ne scias, ĉu ŝi venos. | Ĉu esprimas nerektan jes-ne-demandon, se kondiĉon. |
Ekzemplaj frazoj
- La filmo, kiun ni vidis hieraŭ, estis tre amuza.
- Mi havas amikon, kiu parolas kvin lingvojn.
- La urbo, en kiu mi naskiĝis, estas malgranda.
- La homoj, kun kiuj mi laboras, estas tre afablaj.
- Jen la instruisto, kies lecionojn mi ŝatas.
- Ĉio, kion vi bezonas, estas en la sako.
- Mi memoras la tagon, kiam ni unue renkontiĝis.
- Ŝi loĝas en la domo, kie loĝis ŝiaj geavoj.
Oftaj demandoj
Kiel oni esprimas rilatan subfrazon en Esperanto?
Per ki-vorto: kiu por personoj kaj aferoj, kiuj en la pluralo (la viro, kiu venis). Post tio, ĉio, io kaj nenio oni uzas kio. Aserton enkondukas ke, ne kiu.
Ĉu oni uzu kiu aŭ kiun?
Uzu kiun, kiam la vorto estas objekto en sia propra subfrazo (la libro, kiun mi legas), kaj kiu, kiam ĝi estas subjekto (la viro, kiu loĝas tie).
Ĉu eblas ellasi la rilatan vorton en Esperanto?
Ne. La libro, kiun mi legis kaj la amiko, kun kiu mi parolis bezonas la rilatan vorton.
Kio estas la diferenco inter ke kaj kiu?
Kiu priskribas substantivon kaj anstataŭas ĝin ene de la subfrazo. Ke nur enkondukas subfrazon, kiu donas aserton aŭ la enhavon de substantivo: Mi scias, ke vi pravas; la fakto, ke li venis.
Ĉu antaŭ kiu staras komo?
Kutime jes: Mi vidis la viron, kiu loĝas tie. PMEG ne donas devigajn regulojn, sed komo antaŭ subfrazo estas la normala kutimo.
Fontoj
- Rilataj subfrazoj, Rilataj kiu, kio kaj kies kun la paĝoj pri kiu, kio kaj kies – PMEG
- Aliaj rilataj KI-vortoj, Forlaso de TI-vorto – PMEG
- Ke-frazoj, Ke-frazoj kiel priskribo, Demandaj subfrazoj – PMEG
- Kio estas subfrazo?, Helposignoj (komo) – PMEG
- Esperanta gramatiko – Vikipedio
- Signifoj de vortoj kontrolitaj en ReVo (Reta Vortaro)
Se Esperantopedia helpis vin, vi povas subteni ĝin.