Konjunkcioj en Esperanto: kaj, sed, aŭ, ke, se, ĉar kaj pli

Esperanto havas 16 konjunkciojn laŭ la listoj de PMEG: ses kunligajn, kiuj ligas samrangajn partojn (kaj, aŭ, sed, nek, plus, minus), kaj dek, kiuj enkondukas subfrazon (ke, ĉu, se, ĉar, kvankam, dum, ĝis, kvazaŭ, apenaŭ, ol). Dek kvar el ili troviĝas en la Fundamento de Esperanto (1905); plus kaj minus aldoniĝis en 1974. Konjunkcioj neniam ŝanĝas sian formon kaj staras tuj antaŭ tio, kion ili ligas aŭ enkondukas.

#Ĉiuj konjunkcioj de Esperanto

Statuso: Fundamento = la gramatiko kaj la Universala Vortaro, deviga por ĉiuj ekde 1905; 8OA = la Oka Oficiala Aldono de la Akademio de Esperanto (vidu Akademio de Esperanto). Dum kaj ĝis estas ankaŭ prepozicioj. Tamen kaj tial ligas ideojn, sed ili estas adverboj (vidu ankaŭ tabelvortojn); kontraste al sed ili povas moviĝi ene de sia frazo.

#Ligado de samrangaj partoj: kaj, aŭ, sed, nek

• Kaj ligas vortojn, frazpartojn aŭ frazojn de la sama speco, neniam ĉeffrazon kun subfrazo (PMEG). En listo komoj anstataŭas kaj krom antaŭ la lasta ero: supon, salaton kaj fromaĝon.
• Aŭ proponas alternativojn, plej ofte „unu aŭ la alia”, foje „unu, la alia aŭ ambaŭ”. PMEG malkonsilas la formon kaj/aŭ. Post neado aŭ funkcias kiel nek: Li neniam fumas aŭ drinkas.
• Sed montras kontraston, kaj post nea parto ĝi donas la veron anstataŭe: Mi ne trinkas kafon, sed teon. Ĝi povas komenci frazon: Sed kio okazis poste?
• Nek signifas „kaj ankaŭ ne” kaj sekvas parton, kiu jam havas ne aŭ neni-vorton (neniu, neniam…): Mi ne vidis lin, nek ŝin. Ĝi signifas nur „kaj ankaŭ ne”, neniam „eĉ ne” (tio estas eĉ ne, PMEG).
• Plus kaj minus plejparte apartenas al aritmetiko. Plus povas anstataŭi kaj ankaŭ por adicio: dek eŭrojn plus kvindek cendojn.

Kvar vortoj aperas ankaŭ en paroj. Duobla nek postulas neniun plian ne (regulo 12 el la 16 reguloj: unu nea vorto en frazo sufiĉas).

#Subfrazaj konjunkcioj

• Ke nur markas la komencon de subfrazo (PMEG), kiu neniam ricevas -n. Post verboj de volo, peto, ordono kaj konsilo la verbo finiĝas per -u: Mi volas, ke vi helpu. Faktoj uzas la ordinarajn tempojn: Mi scias, ke vi helpas.
• Ki-vortoj (kiu, kie, kiam, kiel, kial…) enkondukas rilatajn subfrazojn kaj nerektajn demandojn: Mi ne scias, kiam li venos.
• Se kun -as/-is/-os montras realan eblon, kun -us imagatan: Se mi havas tempon, mi helpos. / Se mi havus tempon, mi helpus.
• Kvankam: kiam ĝia subfrazo staras unue, la ĉeffrazo ofte aldonas tamen: Kvankam mi estas laca, mi tamen laboras.
• Dum montras du daŭrajn agojn samtempe; por ĝenerala „kiam” oni uzas kiam.
• Ĝis postulas subfrazon pri momento: Mi restis, ĝis li ekdormis.
• Kvazaŭ komparas kun io imagata, do ĝia verbo estas kutime en la formo -us. Apenaŭ-subfrazoj staras antaŭ la ĉeffrazo.

#Kombinoj kun ke kaj ol

Nur kvin prepozicioj estas ĝenerale akceptataj rekte antaŭ ke: por, sen, anstataŭ, malgraŭ kaj krom (PMEG). Kun aliaj oni aldonas tio: pri tio, ke; pri „ĉar” kaj „antaŭ ol” vidu sube.

Kun la sama subjekto antaŭ ol akceptas infinitivon: antaŭ ol manĝi. En ju … des la vorto ju staras en la unua parto kaj des en la dua, ambaŭ kun pli aŭ malpli.

#Ĉar kaj pro tio ke

PMEG difinas ĉar kiel „pro tio ke”, do la signifo estas la sama; tial ke estas tria ekvivalento. Ĉar estas la plej mallonga, kaj ĉar-subfrazo povas ankaŭ stari sola por klarigi la antaŭan frazon. Kiam ĝi staras unue, la ĉeffrazo povas komenciĝi per tial: Ĉar pluvis, tial ni restis hejme. Antaŭ substantivo oni uzas la prepozicion pro: pro la pluvo. Tial signifas „pro tiu kialo”, ne „ĉar”.

#Ke, ĉu kaj se

Ke enkondukas aserton: Mi scias, ke li venos. Ĉu enkondukas jes-ne-demandon ene de frazo: Mi ne scias, ĉu li venos. Detalan demandon oni formas per ki-vorto. Vidu demandojn kaj neadon.

La angla if kaj la franca si kovras kaj „ĉu” kaj „se”; Esperanto ĉiam distingas ilin. Li diros, ĉu li venos signifas, ke li sciigos sian decidon. Li diros, se li venos signifas: se li venos, li diros al ni.

En nerekta parolo la verbo konservas la tempon de la originalaj vortoj: Li diris: „Mi estas laca” fariĝas Li diris, ke li estas laca (PMEG). Vidu verbojn.

#Vortordo kaj komoj

Konjunkcio staras tuj antaŭ tio, kion ĝi ligas. Subfrazo povas sekvi la ĉeffrazon, antaŭi ĝin aŭ stari en ĝi: Mi restas hejme, se pluvas. = Se pluvas, mi restas hejme. Ankaŭ ke-subfrazo povas komenci la frazon: Ke ŝi pravas, mi ne dubas. Ene de la subfrazo la ordo estas same libera kiel ĉie, sed ki-vorto aŭ ĉu venas unue (vortordo).

Esperanto ne havas devigajn regulojn pri komoj (PMEG). Skribantoj metas ilin, kie troviĝas natura paŭzo, plej ofte antaŭ subfrazo kaj inter kunligitaj ĉeffrazoj: Ili manĝis, sed ili ne satiĝis.

#Eraroj de lernantoj

#Ekzemplaj frazoj

• Mi trinkas kafon, kaj mia edzino trinkas teon.
• Ĉu vi volas teon aŭ kafon?
• Li estas juna, sed tre sperta.
• Mi havas nek tempon nek monon.
• Mi scias, ke vi pravas.
• Ŝi demandis, ĉu ni venos.
• Se morgaŭ pluvos, ni restos hejme.
• Ni ne iris al la plaĝo, ĉar estis malvarme.
• Kvankam li estis laca, li daŭre laboris.
• Mi skribas al vi, por ke vi sciu, ke ĉio estas en ordo.

#Oftaj demandoj

#Kiom da konjunkcioj havas Esperanto?

Dek ses laŭ la listoj de PMEG: ses kunligaj kaj dek, kiuj enkondukas subfrazojn. Dek kvar troviĝas en la Fundamento; plus kaj minus datiĝas de 1974.

#Kio estas la diferenco inter ĉar kaj pro tio ke?

Laŭ la signifo neniu: PMEG difinas ĉar kiel „pro tio ke”. Ĉar estas pli mallonga, kaj ĝia subfrazo povas ankaŭ stari sola kiel klarigo.

#Kio estas la diferenco inter ke kaj ĉu?

Ke enkondukas aserton (Mi scias, ke li venos). Ĉu enkondukas jes-ne-demandon ene de frazo (Mi ne scias, ĉu li venos).

#Ĉu la angla „if” estas se aŭ ĉu en Esperanto?

Ambaŭ, laŭ la signifo: se por kondiĉo, ĉu por nerekta jes-ne-demando (angle „whether”). Interŝanĝo ŝanĝas la signifon.

#Ĉu oni metas komon antaŭ ke?

Kutime jes, ĉar komo markas la naturan paŭzon antaŭ subfrazo. PMEG diras, ke ne ekzistas devigaj reguloj pri komoj.

#Fontoj

• Fundamento de Esperanto – gramatiko angla (reguloj 3 kaj 12)
• Fundamento de Esperanto – Universala Vortaro
• PMEG – Kunligaj vortetoj (kaj, aŭ, sed, plus, minus)
• PMEG – Kombinitaj vortetoj (kaj … kaj, nek … nek, ĉu … ĉu, ju … des)
• PMEG – Subfrazoj (ke, ĉu, se, ĉar kaj aliaj enkondukiloj)
• PMEG – ke post prepozicioj
• PMEG – Ĉar-frazoj
• PMEG – apenaŭ, dum, ĝis, kvankam, kvazaŭ, ol
• PMEG – Verbformoj en nerekta parolo
• PMEG – Neado (nek)
• PMEG – Vortordo kaj helpsignoj
• Vikipedio – Oka Oficiala Aldono (plus, minus, 1974)