Esperanto
Esperanta gramatiko: superrigardo, finaĵoj kaj reguloj
Konu dek unu finaĵojn kaj unu artikolon, kaj vi vidos, kiel estas konstruita ĉiu Esperanta frazo.
Gramatika resumo
Esperanta gramatiko resume: 11 finaĵoj, 45 tabelvortoj, 10 prefiksoj, 31 sufiksoj kaj la 16 reguloj en tabeloj. Printu la paĝon aŭ konservu ĝin kiel PDF.
16 reguloj
La 16 reguloj de Zamenhof (1887), devigaj pro la Fundamento ekde 1905, temas pri finaĵoj, tempoj, artikolo kaj akcento. Ĉiu regulo klarigita.
Substantivoj kaj adjektivoj
Esperantaj substantivoj finiĝas per -o, adjektivoj per -a; ambaŭ ricevas -j kaj -n: bonajn katojn. Akordo, komparado per pli kaj plej, oftaj eraroj.
Akuzativo (-n)
La N-finaĵo markas la objekton (Mi vidas la katon) kaj ankaŭ direkton, daton kaj mezuron. Reguloj, tabeloj kaj la plej oftaj eraroj.
Verboj
Esperantaj verboj havas ses finaĵojn (-i, -as, -is, -os, -us, -u) kaj unu formon por ĉiuj personoj: mi estas, ili estas. Tabeloj, modoj, -ig kaj -iĝ.
-ig- kaj -iĝ-
Esperantaj verboj estas transitivaj aŭ ne: komenci kaj komenciĝi, fermi kaj fermiĝi. -ig- aldonas objekton, -iĝ- forigas ĝin. Pli ol 30 paroj laŭ ReVo.
Artikolo la
Esperanto havas unu artikolon, la, kaj neniun nedifinan. Ĝi neniam ŝanĝiĝas: la domo, la domojn. Kiam uzi ĝin, kiam ne, kaj kion signifas l'.
Pronomoj
Esperantaj pronomoj sekvas unu skemon: -n por objekto kaj -a por poseda formo (mi, min, mia). Plena tabelo, si kontraŭ li, ci kaj la neoficiala ri.
Tabelvortoj
La 45 tabelvortoj de Esperanto kombinas 5 komencojn kaj 9 finaĵojn: kiu, tio, ĉiam, nenie. Plena tabelo kun signifoj, uzo de -n kaj oftaj eraroj.
Prepozicioj
Esperanto havas 33 oficialajn prepoziciojn, ĉiujn el la Fundamento de 1905. Ĉiu kun signifo kaj ekzemplo, plus je, direkto per -n kaj uzo kiel prefikso.
Konjunkcioj
Esperanto havas 16 konjunkciojn, 14 el ili el la Fundamento de 1905. Plena tabelo kun ekzemploj, ke kontraŭ ĉu, ĉar kontraŭ pro tio ke, oftaj eraroj.
Numeraloj
Esperanto kalkulas per 13 vortoj: nul, unu, du … dek, cent, mil. 20 estas dudek, 2026 estas du mil dudek ses. Ankaŭ vicordaj numeraloj, datoj kaj horoj.
Vortfarado
Esperanto konstruas vortojn el neŝanĝeblaj eroj: mal·san·ul·ej·o. Kiel radikoj, finaĵoj, afiksoj kaj kunmetado faras el unu radiko vortfamilion.
Prefiksoj
Esperanto havas 10 oficialajn prefiksojn: bo-, ĉef-, dis-, ek-, eks-, ge-, mal-, mis-, pra-, re-. Signifoj, ekzemploj kaj detala rigardo al mal-.
Sufiksoj
Ĉiuj 31 oficialaj Esperantaj sufiksoj, de -aĉ- ĝis -um-, kun signifo kaj ekzemploj. 28 venas el la Fundamento; -aĉ-, -ism- kaj -end- aldoniĝis poste.
Participoj
Ses participoj: aktivaj -ant-, -int-, -ont-, pasivaj -at-, -it-, -ot-. La vokaloj a, i, o respondas al -as, -is, -os. Tabeloj, kunmetitaj formoj, ata/ita.
Adverboj
Esperantaj adverboj finiĝas per -e: rapide, hejme. Per -n ili montras direkton (hejmen). Kaj tabelo de la bazaj adverboj: jam, nun, tre, tro.
Komparado
Esperanto komparas per vortetoj, ne per finaĵoj: pli … ol, la plej … el, tiel … kiel. Reguloj, ekzemploj, uzo de -n post ol kaj oftaj eraroj.
Interjekcioj
Esperanto havas naŭ oficialajn interjekciojn (ha, he, ho, nu, ve, fi, hura, bis, adiaŭ) kaj multajn neoficialajn. Signifoj, ekzemploj, akcento, derivaĵoj.
Demandoj kaj neado
Jes-ne-demandoj per ĉu, aliaj demandoj per ki-vortoj (kio, kie, kiam). Neado per ne aŭ neni-vorto; du neaj vortoj nuligas unu la alian.
Rilataj subfrazoj
Esperantaj rilataj subfrazoj komenciĝas per kiu, kio aŭ kies. Kiu akordas pri nombro, kaj -n dependas de la rolo en la subfrazo: la libro, kiun mi legas.
Vortordo
La baza Esperanta vortordo estas subjekto–verbo–objekto, sed la N-finaĵo permesas movi vortojn: La hundo mordis la katon = La katon mordis la hundo.
Oftaj eraroj
La plej oftaj eraroj de lernantoj: forgesita -n, -ig- kontraŭ -iĝ-, sia kontraŭ lia, ol post pli, akcento. Malĝustaj kaj ĝustaj ekzemploj kun la regulo.
La gramatiko de Esperanto baziĝas sur unu ideo: radikoj neniam ŝanĝiĝas, kaj malgranda aro da finaĵoj ĉiam signifas la samon. Vorto je -o estas substantivo, je -a adjektivo, je -as verbo en la nuna tempo. Ne ekzistas neregulaj verboj, neregulaj pluraloj nek gramatika genro.
La 16 reguloj, kiujn L. L. Zamenhof publikigis en 1887, skizas ĉi tiun sistemon; la kerno sube kovras la plimulton de la frazoj, kiujn vi renkontos.
La tuta gramatiko sur unu karto
La oficiala vortaro de la Akademio de Esperanto (Akademia Vortaro) kalkulas ĝuste 11 gramatikajn finaĵojn:
| Finaĵo | Kion ĝi montras | Ekzemplo |
|---|---|---|
| -o | substantivo (O-vorto) | domo |
| -a | adjektivo (A-vorto) | granda |
| -e | adverbo (E-vorto) | rapide |
| -i | infinitivo | lerni |
| -as | nuna tempo | mi lernas |
| -is | pasinta tempo | mi lernis |
| -os | venonta tempo | mi lernos |
| -us | kondicionalo (imaga modo) | mi lernus |
| -u | volitivo (vola modo): ordono, deziro | lernu! |
| -j | multe-nombro (pluralo) | domoj |
| -n | akuzativo: objekto, direkto | domon |
La finaĵoj staras en fiksa ordo: vortspeca finaĵo, poste -j, poste -n: grandajn domojn. Adjektivoj kopias la -j kaj -n de sia substantivo, kiel montras la paĝo pri substantivoj kaj adjektivoj.
Verboj neniam ricevas -j aŭ -n, kaj ili ne ŝanĝiĝas laŭ persono: mi lernas, vi lernas, ili lernas.
La finaĵoj en frazoj
Ĉiu finaĵo en mallonga ĉiutaga frazo:
- -o: La domo estas nova.
- -a: Ni loĝas en nova domo.
- -e: Ŝi parolas malrapide kaj klare.
- -i: Mi volas lerni Esperanton.
- -as: Nun mi lernas la vortojn.
- -is: Hieraŭ ni lernis dum unu horo.
- -os: Morgaŭ mi skribos al vi.
- -us: Se mi havus tempon, mi vojaĝus.
- -u: Venu kun ni!
- -j: Miaj amikoj estas en la parko.
- -n: Mi vidas grandan ŝipon.
- Ĉiuj kune: Miaj novaj amikoj rapide lernis la gravajn vortojn.
La ceteraj konstruelementoj
- Unu artikolo. La estas la sola artikolo por ĉiuj genroj kaj nombroj, kaj nedifina artikolo ne ekzistas. Vidu la artikolon.
- Libera vortordo. Ĉar -n markas la objekton, La hundo vidas la katon kaj La katon vidas la hundo signifas la samon. Vidu la akuzativon.
- Vortfarado. Prefiksoj kaj sufiksoj faras el unu radiko multajn vortojn: sana, malsana, malsanulo, malsanulejo. Vidu vortfaradon.
- 45 tabelvortoj. Krado de 5 × 9 demandaj kaj respondaj vortoj: kiu, tiu, ĉiu, neniu… Vidu tabelvortojn.
Kiel uzi ĉi tiun sekcion
Ĉiu paĝo respondas al unu demando kaj ligas al la koncernaj ĉapitroj de PMEG kaj al la Fundamento. Komencantoj legu laŭ la ordo: substantivoj, verboj, akuzativo, artikolo. Spertaj parolantoj trovos ĉe ĉiu temo la oftajn erarojn kaj la decidojn de la Akademio, ekzemple pri la participoj (ata/ita) kaj la sufikso -i- en landonomoj (vidu sufiksojn).
Oftaj demandoj
Ĉu la gramatiko de Esperanto havas esceptojn?
La fleksio havas neniun: ĉiu substantivo formas la multe-nombron per -j, kaj ĉiu verbo uzas la samajn ses finaĵojn, inkluzive de esti. Kion oni ankoraŭ lernas vorton post vorto, estas la vortprovizo, ekzemple ĉu verbo estas transitiva.
Ĉu Esperanto havas gramatikan genron?
Ne. Substantivoj kaj adjektivoj ne ŝanĝiĝas laŭ genro. Inajn formojn oni faras per la sufikso -in-: patro, patrino.
Kie troviĝas la oficiala gramatiko de Esperanto?
En la Fundamento de Esperanto (1905), kiu donas la 16 regulojn en kvin naciaj lingvoj. La plej kompleta moderna priskribo estas PMEG de Bertilo Wennergren, senpage legebla rete.
Fontoj
- Fundamento de Esperanto: gramatiko, angla versio – Akademio de Esperanto
- Gramatiko en la Fundamento, kun komentoj – PMEG
- Akademia Vortaro: klarigoj kaj statistikoj – 11 finaĵoj
- PMEG – Plena Manlibro de Esperanta Gramatiko – Bertilo Wennergren, versio 15.5 (2024)
- Esperanta gramatiko – Vikipedio
- Esperanto grammar – angla Vikipedio
Se Esperantopedia helpis vin, vi povas subteni ĝin.