Esperanto grammatica: overzicht, uitgangen en regels

De Esperanto-grammatica rust op één idee: stammen veranderen nooit, en een kleine set uitgangen betekent altijd hetzelfde. Een woord op -o is een zelfstandig naamwoord, op -a een bijvoeglijk naamwoord, op -as een werkwoord in de tegenwoordige tijd. Er zijn geen onregelmatige werkwoorden, geen onregelmatige meervouden en geen grammaticaal geslacht.

De 16 regels die L. L. Zamenhof in 1887 publiceerde, schetsen dit systeem; de kern hieronder dekt de meeste zinnen die je tegenkomt.

#De hele grammatica op één kaart

Het officiële woordenboek van de Akademio de Esperanto telt precies 11 grammaticale uitgangen:

Uitgangen staan in een vaste volgorde: woordsoort, dan -j, dan -n: grandajn domojn – ‘grote huizen’ (als lijdend voorwerp). Bijvoeglijke naamwoorden nemen de -j en -n van hun zelfstandig naamwoord over, zoals uitgelegd bij zelfstandige en bijvoeglijke naamwoorden.

Werkwoorden krijgen nooit -j of -n en veranderen niet met de persoon: mi lernas, vi lernas, ili lernas – ‘ik leer, jij leert, zij leren’.

#De uitgangen in zinnen

Elke uitgang in actie, in een korte alledaagse zin:

• -o: La domo estas nova. – „Het huis is nieuw.”
• -a: Ni loĝas en nova domo. – „We wonen in een nieuw huis.”
• -e: Ŝi parolas malrapide kaj klare. – „Ze spreekt langzaam en duidelijk.”
• -i: Mi volas lerni Esperanton. – „Ik wil Esperanto leren.”
• -as: Nun mi lernas la vortojn. – „Nu leer ik de woorden.”
• -is: Hieraŭ ni lernis dum unu horo. – „Gisteren hebben we een uur lang geleerd.”
• -os: Morgaŭ mi skribos al vi. – „Morgen zal ik je schrijven.”
• -us: Se mi havus tempon, mi vojaĝus. – „Als ik tijd had, zou ik reizen.”
• -u: Venu kun ni! – „Kom met ons mee!”
• -j: Miaj amikoj estas en la parko. – „Mijn vrienden zijn in het park.”
• -n: Mi vidas grandan ŝipon. – „Ik zie een groot schip.”
• Alles samen: Miaj novaj amikoj rapide lernis la gravajn vortojn. – „Mijn nieuwe vrienden hebben de belangrijke woorden snel geleerd.”

#De andere bouwstenen

• Eén lidwoord. La betekent ‘de’ en ‘het’, voor elk geslacht en elk getal, en er is geen woord voor ‘een’. Zie het lidwoord.
• Vrije woordvolgorde. Omdat -n het lijdend voorwerp aanduidt, betekenen La hundo vidas la katon en La katon vidas la hundo allebei ‘De hond ziet de kat’. Zie de accusatief.
• Woordvorming. Voorvoegsels en achtervoegsels maken van één stam veel woorden: sana – ‘gezond’, malsana – ‘ziek’, malsanulo – ‘patiënt’, malsanulejo – ‘ziekenhuis’. Zie woordvorming.
• 45 correlatieven. Een raster van 5 × 9 vraag- en antwoordwoorden: kiu – ‘wie, welke’, tiu – ‘die’, ĉiu – ‘iedereen’. Zie correlatieven.

Eén stam, tientallen woordenAlleen al met de stam san- telt Reta Vortaro 23 woorden. Zie hoe voor- en achtervoegsels en samenstellingen van één stam een hele familie maken.Ontdek woordfamilies →

#Wat is anders dan in het Nederlands?

Drie dingen vallen Nederlandstaligen meteen op. Esperanto heeft geen de- en het-woorden: la staat voor allebei. De accusatief -n lijkt op het verschil tussen hij en hem, maar geldt voor elk lijdend voorwerp: li – ‘hij’, lin – ‘hem’. En de woordvolgorde is eenvoudiger: in bijzinnen staat het werkwoord niet aan het eind, dus Mi scias, ke li legas la libron – ‘Ik weet dat hij het boek leest’ heeft dezelfde volgorde als een hoofdzin.

#Veelgestelde vragen

#Heeft de Esperanto-grammatica uitzonderingen?

In de vervoeging en verbuiging niet: elk zelfstandig naamwoord vormt het meervoud met -j, en elk werkwoord gebruikt dezelfde zes uitgangen, ook esti – ‘zijn’. Wat je nog per woord leert, is woordenschat, zoals of een werkwoord een lijdend voorwerp neemt.

#Heeft Esperanto grammaticaal geslacht?

Nee. Zelfstandige en bijvoeglijke naamwoorden veranderen niet met het geslacht. Vrouwelijke vormen maak je met het achtervoegsel -in-: patro – ‘vader’, patrino – ‘moeder’.

#Waar staat de officiële Esperanto-grammatica?

In het Fundamento de Esperanto (1905), dat de 16 regels in vijf talen geeft. De volledigste moderne beschrijving is de PMEG van Bertilo Wennergren, gratis online.

#Bronnen

• Fundamento de Esperanto: grammatica, Engelse versie – Akademio de Esperanto
• Akademia Vortaro: uitleg en statistieken – 11 uitgangen
• PMEG – Plena Manlibro de Esperanta Gramatiko – Bertilo Wennergren, versie 15.5 (2024)
• Esperanto-grammatica – Wikipedia (Engels)