Het lidwoord la in het Esperanto: wanneer gebruik je het?

Esperanto heeft één lidwoord, la, dat „de” of „het” betekent. Het verandert nooit naar geslacht, getal of naamval: la domo – „het huis”, la domoj – „de huizen”, la domojn – „de huizen” (als lijdend voorwerp). Een onbepaald lidwoord bestaat niet: domo betekent „een huis” of gewoon „huis”.

Regel 1 van de 16 regels legt dit vast, en staat beginners zelfs toe la in het begin weg te laten. In de praktijk gebruikt elke vloeiende spreker het, en het gebruik lijkt sterk op dat van het Nederlandse „de” en „het”.

Voor Nederlandstaligen is er goed nieuws: je hoeft nooit meer te onthouden of een woord een de-woord of een het-woord is. Er is maar één la.

#Wanneer gebruik je la

Gebruik la als de luisteraar weet welk ding je bedoelt. De PMEG vat de betekenis samen als „je weet welke ik bedoel”.

Taalnamen als la angla zijn een afkorting van la angla lingvo – „de Engelse taal”. Daarom krijgen ze la. In het Nederlands laat je het lidwoord vaak weg („Ik leer Engels”), maar in het Esperanto niet: Mi lernas la anglan. Als alternatief kun je zeggen Mi parolas angle – „Ik spreek Engels”.

#Wanneer geen la

• Iets nieuws of onbekends. Hundo bojas. – „Een hond blaft.”
• Met andere bepalende woorden. Mia, tiu, ĉiu en dergelijke maken het zelfstandig naamwoord al bepaald: mia libro – „mijn boek”, tiu domo – „dat huis”. Nooit la mia libro of la tiu domo.
• De meeste eigennamen. Petro, Londono, Japanio – en ook Esperanto zelf: Mi lernas Esperanton. – „Ik leer Esperanto.” Anders dan in het Nederlandse „het Esperanto” komt er dus geen lidwoord voor.
• Dingen in het algemeen. Mi trinkas kafon. – „Ik drink koffie.” Vergelijk La kafo estas varma. – „De koffie is warm” (deze ene koffie).

Een bezittelijk voornaamwoord met la kan op zichzelf staan, met de betekenis „de mijne”, „de jouwe” enzovoort: Via aŭto estas ruĝa, la mia estas blua. – „Jouw auto is rood, de mijne is blauw.” Zie voornaamwoorden.

#Over een hele soort praten

Om over een soort of type te praten, heeft het Esperanto drie mogelijkheden:

• Ĉevalo estas besto. – „Een paard is een dier.”
• Ĉevaloj estas bestoj. – „Paarden zijn dieren.”
• La ĉevalo estas utila besto. – „Het paard is een nuttig dier.”

Volgens de PMEG is de vorm zonder la de gangbaarste, terwijl la de hele soort voorstelt als één bekend individu en formeler klinkt.

#Bijzondere toepassingen

• Lichaamsdelen en kleding. Als de eigenaar duidelijk is, vervangt la het bezittelijk voornaamwoord: Li levis la manon. – „Hij stak zijn hand op.”
• „Alle” leden van een bekende groep. La gastoj eksidis. – „De gasten gingen zitten” (allemaal).
• Namen van vorsten. La komt na de naam: Karolo la Granda – „Karel de Grote”.

#De korte vorm l'

Regel 16 staat l' toe in plaats van la. De PMEG raadt dit alleen aan na een voorzetsel dat op een klinker eindigt, zoals de, pri, tra of je: de l' mondo – „van de wereld”, pri l' amo – „over de liefde”.

Het wordt als apart woord geschreven, maar samen met het voorzetsel uitgesproken, als één geheel. Buiten poëzie en liedjes is l' zeldzaam, en in gesproken taal komt het nauwelijks voor.

#La vergeleken met „de” en „het”

Wil je „één” of „een zekere” benadrukken, gebruik dan unu of iu: Iu viro telefonis. – „Een of andere man belde.” Zie correlatieven.

#Voorbeelden in zinnen

• La suno brilas. – „De zon schijnt.”
• Mi aĉetis libron. La libro estas tre interesa. – „Ik heb een boek gekocht. Het boek is erg interessant.”
• Ĉu vi vidis la ŝlosilojn? – „Heb je de sleutels gezien?”
• Hundoj estas fidelaj bestoj. – „Honden zijn trouwe dieren.”
• La hundo estas fidela besto. – „De hond is een trouw dier.”
• Mi ŝatas muzikon. – „Ik hou van muziek.”
• Esperanto estas facila lingvo. – „Esperanto is een gemakkelijke taal.”
• La esperanta lingvo naskiĝis en 1887. – „De taal Esperanto ontstond in 1887.”
• Mi loĝas en la ĉefurbo de Pollando. – „Ik woon in de hoofdstad van Polen.”

#Veelgestelde vragen

#Is er een woord voor „een” in het Esperanto?

Nee. Een zelfstandig naamwoord zonder la is onbepaald: libro – „een boek”. Om „één” of „een zekere” te benadrukken, gebruik je unu of iu.

#Verandert la in het meervoud of in de accusatief?

Nee. La krijgt nooit -j of -n: la grandajn domojn – „de grote huizen” (als lijdend voorwerp). Alleen het zelfstandig naamwoord en zijn bijvoeglijke naamwoorden veranderen, zoals uitgelegd bij zelfstandige en bijvoeglijke naamwoorden.

#Wat betekent l' in het Esperanto?

Het is een verkorte la, toegestaan door regel 16. Je ziet het vooral in poëzie en liedjes, na voorzetsels als de of pri: de l' mondo – „van de wereld”.

#Zeg je „la Esperanto”?

Nee. Esperanto is een eigennaam: Mi parolas Esperanton. – „Ik spreek Esperanto.” Taalnamen met -a krijgen wel het lidwoord: la angla – „het Engels”.

#Bronnen

• Fundamento de Esperanto, regels 1 en 16 (Engels) – Akademio de Esperanto
• PMEG over la: basisregels, individuen, bekende dingen, soorten, bijzondere toepassingen, eigennamen
• Apostrofo: normala uzo – PMEG
• Esperanto, onderdeel Grammatica – Wikipedia