Esperanto’da tanımlık la: ne zaman kullanılır?

Esperanto’nun tek bir tanımlığı vardır: “belirli” anlamına gelen la. Cinsiyete, sayıya ya da duruma göre hiç değişmez: la domo – “ev”, la domoj – “evler”, la domojn – “evleri” (nesne olarak). Belirsiz tanımlık yoktur: domo, “bir ev” ya da yalnızca “ev” demektir.

16 kuralın 1. kuralı bunu belirler ve yeni başlayanların başlangıçta la’yı hiç kullanmamasına bile izin verir. Uygulamada akıcı konuşan herkes onu kullanır ve kullanımı büyük ölçüde İngilizcedeki “the”ye benzer. Türkçede belirli tanımlık olmadığı için la’yı doğru yerde kullanmak en çok alışkanlık isteyen noktalardan biridir.

#La ne zaman kullanılır

Dinleyen, hangi şeyden söz ettiğinizi biliyorsa la kullanın. PMEG anlamını “hangisini kastettiğimi biliyorsunuz” diye özetler.

Dil adları, örneğin la angla, aslında la angla lingvo – “İngiliz dili” sözünün kısaltmasıdır; la bu yüzden gerekir; Türkçe için de böyledir: la turka – “Türkçe”.

Türkçeden gelen bir ipucu: nesne belirtme durumu eki alıyorsa (“kitabı okudum”), nesne genellikle belirlidir ve Esperanto’da la gerekir (Mi legis la libron); ek yoksa (“kitap okudum”) genellikle libron dersiniz. Bu yalnızca bir ipucudur, kesin kural değildir: Türkçedeki ek, “belirli” yanında “seçilmiş, belli bir” anlamını da taşıyabilir.

#La ne zaman kullanılmaz

• Yeni ya da bilinmeyen bir şey. Hundo bojas. – “Bir köpek havlıyor.”
• Başka belirleyicilerle. Mia, tiu, ĉiu ve benzeri kelimeler ismi zaten belirli kılar: mia libro – “benim kitabım”, tiu domo – “şu ev”. Asla la mia libro ya da la tiu domo denmez.
• Çoğu özel ad. Petro, Londono, Japanio ve Esperanto’nun kendisi: Mi lernas Esperanton. – “Esperanto öğreniyorum.”
• Genel olarak şeyler. Mi trinkas kafon. – “Kahve içiyorum.” Karşılaştırın: La kafo estas varma. – “Kahve sıcak” (söz konusu belli kahve).

İyelik sıfatı la ile tek başına durabilir; “benimki”, “sizinki” anlamına gelir: Via aŭto estas ruĝa, la mia estas blua. – “Sizin arabanız kırmızı, benimki mavi.” Bkz. zamirler.

#Bir türün tamamından söz etmek

Bir tür ya da çeşitten söz etmek için Esperanto’da üç seçenek vardır:

• Ĉevalo estas besto. – “At bir hayvandır.”
• Ĉevaloj estas bestoj. – “Atlar hayvandır.”
• La ĉevalo estas utila besto. – “At yararlı bir hayvandır.”

PMEG’e göre la olmayan biçim en yaygın olanıdır; la ise bütün türü bilinen tek bir birey gibi sunar ve daha resmî duyulur.

#Özel kullanımlar

• Vücut bölümleri ve giysiler. Sahibi belliyse la iyelik sıfatının yerini tutar: Li levis la manon. – “Elini kaldırdı.” Türkçede bunu iyelik eki gösterir (“elini”); Esperanto’da la yeter.
• Bilinen bir grubun “hepsi”. La gastoj eksidis. – “Konuklar oturdu” (hepsi).
• Kral adları. La addan sonra gelir: Karolo la Granda – “Büyük Karl”.

#Kısa biçim l'

16. kural, la yerine l' yazmaya izin verir. PMEG bunu yalnızca ünlüyle biten bir edattan sonra önerir: de, pri, tra ya da je: de l' mondo – “dünyanın”, pri l' amo – “aşk hakkında”.

Ayrı bir kelime olarak yazılır ama edatla birlikte tek bir birim olarak söylenir. Şiir ve şarkılar dışında l' seyrektir, konuşmada ise hemen hiç duyulmaz.

#Türkçe ile karşılaştırma

Türkçedeki “bir” bazen belirsizlik, bazen “bir tane” anlamı taşır. Esperanto’da birincisi için hiçbir şey eklenmez; “bir tane” ya da “belli ama tanımadığım biri” vurgusu gerektiğinde unu veya iu kullanılır: Iu viro telefonis. – “Bir adam telefon etti.” Bkz. korelatifler.

#Cümlelerde örnekler

• La suno brilas. – “Güneş parlıyor.”
• Mi aĉetis libron. La libro estas tre interesa. – “Bir kitap aldım. Kitap çok ilginç.”
• Ĉu vi vidis la ŝlosilojn? – “Anahtarları gördün mü?”
• Hundoj estas fidelaj bestoj. – “Köpekler sadık hayvanlardır.”
• La hundo estas fidela besto. – “Köpek sadık bir hayvandır.”
• Mi ŝatas muzikon. – “Müziği severim.”
• Esperanto estas facila lingvo. – “Esperanto kolay bir dildir.”
• La esperanta lingvo naskiĝis en 1887. – “Esperanto dili 1887’de doğdu.”
• Mi loĝas en la ĉefurbo de Pollando. – “Polonya’nın başkentinde yaşıyorum.”

#Sık sorulan sorular

#Esperanto’da “bir” (belirsiz tanımlık) karşılığı bir kelime var mı?

Hayır. La olmayan bir isim belirsizdir: libro – “bir kitap”. “Bir tane” ya da “belli bir” vurgusu için unu veya iu kullanın.

#La çoğulda ya da belirtme durumunde değişir mi?

Hayır. La asla -j ya da -n almaz: la grandajn domojn – “büyük evleri” (nesne olarak). Yalnızca isim ve onu niteleyen sıfatlar değişir; bkz. isimler ve sıfatlar.

#Esperanto’da l' ne anlama gelir?

16. kuralın izin verdiği kısaltılmış la’dır. Çoğunlukla şiirde ve şarkılarda, de ya da pri gibi edatlardan sonra görülür: de l' mondo – “dünyanın”.

#“La Esperanto” denir mi?

Hayır. Esperanto özel addır: Mi parolas Esperanton. – “Esperanto konuşuyorum.” -a ile kurulan dil adları tanımlık alır: la angla – “İngilizce”.

#Kaynaklar

• Fundamento de Esperanto, 1. ve 16. kurallar (İngilizce) – Akademio de Esperanto
• PMEG’de la: temel kurallar, bireyler, bilinen şeyler, türler, özel kullanımlar, özel adlar
• Apostrofo: normal kullanım – PMEG
• Esperanto grammar – Wikipedia (İngilizce)
• Turkish grammar – Wikipedia (İngilizce): “bir”, belirtme durumu, iyelik ekleri