Gramatiko
La artikolo la en Esperanto: kiam uzi ĝin
Unu vorto, kiu neniam ŝanĝiĝas, kaj kies uzo tamen kaŭzas demandojn al parolantoj de multaj lingvoj.
Esperanto havas unu solan artikolon, la. Ĝi neniam ŝanĝiĝas laŭ genro, nombro aŭ kazo: la domo, la domoj, la domojn. Nedifina artikolo ne ekzistas: domo estas iu ajn domo aŭ simple „domo” ĝenerale.
Regulo 1 el la 16 reguloj diras, ke la artikolo estas uzata kiel en aliaj lingvoj, kaj eĉ permesas al komencantoj komence ne uzi ĝin. En praktiko ĉiu flua parolanto uzas ĝin, kaj ĝia uzo similas al tiu de la angla „the” aŭ la germana „der/die/das”.
Kiam uzi la
Uzu la, kiam la aŭskultanto scias, pri kiu afero temas. PMEG resumas ĝian signifon per la frazo „vi scias, pri kiu(j) mi parolas”.
| Situacio | Ekzemplo |
|---|---|
| Jam menciita | Mi vidis hundon. La hundo estis nigra. |
| Klara el la situacio | Mi luis aŭton, sed la radio ne funkciis. |
| Difinita en la frazo | la ĉapelo de mia patro |
| Ekzistas nur unu | la suno, la ĉielo |
| Superlativo | la plej alta monto |
| Lingvonomoj je -a | la angla, la pola |
| Nomoj el ordinaraj vortoj | la Nigra Maro, la Alpoj |
Lingvonomoj kiel la angla estas mallongigoj de la angla lingvo. Tial ili bezonas la.
Kiam ne uzi la
- Io nova aŭ nekonata. Hundo bojas.
- Kun aliaj difiniloj. Mia, tiu, ĉiu kaj similaj vortoj jam faras la substantivon difinita: mia libro, tiu domo. Neniam la mia libro aŭ la tiu domo.
- Plej multaj propraj nomoj. Petro, Londono, Japanio – kaj Esperanto mem: Mi lernas Esperanton.
- Aferoj ĝenerale. Mi trinkas kafon. Komparu: La kafo estas varma – temas pri ĉi tiu konkreta kafo.
Poseda pronomo kun la povas stari sola: Via aŭto estas ruĝa, la mia estas blua. Vidu pronomojn.
Paroli pri tuta speco
Por paroli pri specio aŭ tipo, Esperanto havas tri eblojn:
- Ĉevalo estas besto.
- Ĉevaloj estas bestoj.
- La ĉevalo estas utila besto.
Laŭ PMEG la formo sen la estas la plej ofta, dum la prezentas la tutan specion kiel unu konatan individuon kaj sonas pli formale.
Specialaj uzoj
- Korpopartoj kaj vestoj. Kiam la posedanto estas evidenta, la anstataŭas la posedan pronomon: Li levis la manon.
- „Ĉiuj” el konata grupo. La gastoj eksidis – ĉiuj gastoj.
- Reĝaj kromnomoj. La staras post la nomo: Karolo la Granda.
La mallonga formo l'
Regulo 16 permesas l' anstataŭ la. PMEG rekomendas ĝin nur post prepozicio, kiu finiĝas per vokalo, ekzemple de, pri, tra aŭ je: de l' mondo, pri l' amo.
Oni skribas ĝin kiel apartan vorton, sed prononcas kune kun la prepozicio, kiel unu silabon. Ekster poezio kaj kantoj l' estas malofta, kaj en parolado ĝi apenaŭ aperas.
Tipaj eraroj laŭ la gepatra lingvo
La artikolo estas unu el la malmultaj punktoj, kie la gepatra lingvo de la parolanto klare videblas:
| Gepatra lingvo | Tipa eraro | Ĝusta |
|---|---|---|
| Sen artikolo (ekz. plej multaj slavaj lingvoj, la ĉina, la japana): oni forgesas la | Mi vidis hundon. Hundo estis nigra. | Mi vidis hundon. La hundo estis nigra. |
| Kun artikolo antaŭ ĝeneralaj nocioj (ekz. la franca, itala, hispana): oni uzas la tro ofte | Mi ŝatas la kafon. (ĝenerale) | Mi ŝatas kafon. |
| Kun artikolo antaŭ iuj landonomoj (ekz. la angla, franca, germana) | la Nederlando | Nederlando |
Kiam vi volas emfazi „unu” aŭ „certa”, uzu unu aŭ iu: Iu viro telefonis. Vidu tabelvortojn.
Ekzemplaj frazoj
- La suno brilas.
- Mi aĉetis libron. La libro estas tre interesa.
- Ĉu vi vidis la ŝlosilojn?
- Hundoj estas fidelaj bestoj.
- La hundo estas fidela besto.
- Mi ŝatas muzikon.
- Esperanto estas facila lingvo.
- La esperanta lingvo naskiĝis en 1887.
- Mi loĝas en la ĉefurbo de Pollando.
Oftaj demandoj
Ĉu Esperanto havas nedifinan artikolon?
Ne. Substantivo sen la estas nedifina: libro. Por emfazi „unu” aŭ „certa” uzu unu aŭ iu.
Ĉu la ŝanĝiĝas en multe-nombro aŭ akuzativo?
Ne. La neniam ricevas -j aŭ -n: la grandajn domojn. Nur la substantivo kaj ĝiaj adjektivoj ŝanĝiĝas, kiel klarigas la paĝo pri substantivoj kaj adjektivoj.
Kion signifas l' en Esperanto?
Ĝi estas mallongigita la, permesita de regulo 16. Ĝi aperas ĉefe en poezio kaj kantoj, post prepozicioj kiel de aŭ pri: de l' mondo.
Ĉu oni diras „la Esperanto”?
Ne. Esperanto estas propra nomo: Mi parolas Esperanton. Lingvonomoj faritaj per -a ricevas la artikolon: la angla, la pola.
Fontoj
- Fundamento de Esperanto, reguloj 1 kaj 16 (angle) – Akademio de Esperanto
- PMEG pri la: bazaj reguloj, individuaĵoj, konateco, specoj, specialaj uzoj, propraj nomoj
- Apostrofo: normala uzo – PMEG
- Esperanta gramatiko – Vikipedio
Se Esperantopedia helpis vin, vi povas subteni ĝin.