Gramatiko
Sufiksoj en Esperanto: ĉiuj 31 oficialaj kun ekzemploj
Tridek unu sufiksoj faras el unu radiko tutan familion: loko, ilo, persono, malgrando, grando, ino kaj pli.
Esperanto havas 31 oficialajn sufiksojn. Ĉiu staras inter la radiko kaj la finaĵo kaj aldonas unu signifon: lern·ej·o estas „ejo por lerni”. Dudek ok devenas el la Fundamento de Esperanto (1905); -aĉ- aldoniĝis en 1909, -ism- en 1919 kaj -end- en 1953.
Ses pliaj sufiksoj formas participojn (-ant-, -int-, -ont-, -at-, -it-, -ot-). Kune kun la 10 prefiksoj tio donas 47 oficialajn afiksojn.
Ĉiuj 31 oficialaj sufiksoj
| Sufikso | Signifo | Ekzemploj |
|---|---|---|
| -aĉ- | malbona kvalito, malestimo | domaĉo, babilaĉi |
| -ad- | daŭra aŭ ripetata ago | martelado, legadi |
| -aĵ- | konkreta afero; viando de besto | trinkaĵo, dolĉaĵo, porkaĵo |
| -an- | membro, loĝanto, adepto | klubano, vilaĝano |
| -ar- | kolekto de samspecaj aferoj | arbaro, vortaro |
| -ĉj- | vira karesnomo | Joĉjo (el Johano), paĉjo |
| -ebl- | povas esti farata | manĝebla, videbla |
| -ec- | eco, abstrakta stato | beleco, infaneco |
| -eg- | pligrandigo, plifortigo | domego, varmega |
| -ej- | loko por | lernejo, kuirejo |
| -em- | inklino, tendenco | timema, laborema |
| -end- | devas esti farata | pagenda |
| -er- | unuopa ero de amaso | neĝero, monero |
| -estr- | estro, gvidanto | urbestro, ŝipestro |
| -et- | malpligrandigo, malfortigo | dometo, rideti |
| -id- | ido, posteulo | katido, reĝido |
| -ig- | igi, kaŭzi | purigi, sidigi |
| -iĝ- | iĝi, fariĝi | ruĝiĝi, sidiĝi |
| -il- | ilo, rimedo | tranĉilo, ŝlosilo |
| -in- | ina sekso | patrino, reĝino |
| -ind- | meritas | leginda, fidinda |
| -ing- | tenilo, en kiun oni parte enmetas ion | kandelingo, glavingo |
| -ism- | doktrino, sistemo, movado | komunismo, anglismo |
| -ist- | profesio, adepto | instruisto, esperantisto |
| -nj- | ina karesnomo | Manjo (el Mario), panjo |
| -obl- | obligo | duobla, trioble |
| -on- | parto, frakcio | duono, kvarono |
| -op- | grupo de | duope, triopo |
| -uj- | ujo, enhavanto | monujo, sukerujo |
| -ul- | persono kun tia eco | junulo, riĉulo |
| -um- | sen fiksa signifo | kolumo, plenumi |
Sufiksoj grupigitaj laŭ signifo
En grupoj la sufiksoj estas pli facile memoreblaj:
- Personoj: -an- (membro), -ist- (profesiulo), -ul- (persono kun eco), -estr- (estro), -id- (ido), -in- (ino), -ĉj- kaj -nj- (karesnomoj)
- Lokoj kaj ujoj: -ej- (loko), -uj- (ujo), -ing- (tenilo)
- Aferoj kaj aroj: -aĵ- (konkreta afero), -il- (ilo), -er- (ero), -ar- (aro)
- Grado kaj sinteno: -et- (malgrando), -eg- (grando), -aĉ- (malbono), -ec- (eco), -em- (inklino)
- Ago: -ad- (daŭro), -ig- (kaŭzo), -iĝ- (fariĝo), -ebl- (ebleco), -ind- (merito), -end- (devo)
- Nombroj: -obl-, -on-, -op- (vidu numeralojn)
- Aliaj: -ism- (doktrino), -um- (sen fiksa signifo)
Sufiksoj estas ankaŭ vortoj
Ĉiu sufikso povas ricevi finaĵon kaj funkcii kiel ordinara radiko: ejo, ilo, ano, aro, ero, estro, eta, ega, ege, ebla, inda, aĉa, igi, iĝi.
Kumulado de sufiksoj
Pluraj sufiksoj povas sekvi unu radikon; tio estas la kerno de la Esperanta vortfarado. Ĉiu sufikso rilatas al ĉio, kio staras antaŭ ĝi:
| Vorto | Eroj | Konstruo |
|---|---|---|
| malsanulejo | mal·san·ul·ej·o | malsana + persono + loko = hospitalo |
| lernejestro | lern·ej·estr·o | lerni + loko + estro = direktoro de lernejo |
| nekredebla | ne·kred·ebl·a | ne + kredi + ebla |
| bopatrino | bo·patr·in·o | bo- + patro + ino = patrino de la edz(in)o |
lernejestrodirektoro de lernejo
malsanulejohospitalo
Notoj pri atentindaj sufiksoj
-ig- kaj -iĝ-. -ig- faras transitivan verbon; -iĝ- netransitivan. La rezulto dependas de la radiko: morti → mortigi; fermi (ion) → fermiĝi (per si mem). Pli pri tio ĉe verboj.
-et- kaj -eg- kun fiksaj signifoj. Kelkaj vortoj havas fiksan signifon, kiu estas pli ol „malgranda” aŭ „granda”: rideti ne estas simple „ridi iomete”, pordego estas granda enirejo de korto aŭ urbo, ŝtrumpeto estas mallonga ŝtrumpo.
-in- kaj sekso. -in- uziĝas nur por vivaj estaĵoj. Multaj radikoj estas neŭtralaj (amiko, instruisto), sed kelkaj estas virseksaj (patro, frato). PMEG priskribas neoficialan viran sufikson -iĉ- (katiĉo), proponitan en la 1970-aj jaroj kaj uzatan de kelkaj parolantoj.
-ĉj- kaj -nj- mallongigas la radikon. Oni konservas la unuajn unu ĝis kvin literojn de la nomo: Johano → Joĉjo, Mario → Manjo, patrino → panjo. Ili estas la solaj afiksoj, kiuj tranĉas la radikon.
-uj- kaj landonomoj. La Fundamento uzis -uj- ankaŭ por fruktaj arboj (pomujo) kaj landoj (Francujo). Hodiaŭ pomarbo estas pli kutima, kaj multaj parolantoj diras Francio per la neoficiala sufikso -i-. La Akademio konfirmis en 2023 (Deka Oficiala Aldono), ke -i- ankoraŭ ne estas oficiala.
-ist- kaj -an-. -ist- indikas profesion aŭ adepton de doktrino, -an- membrecon. Pri la plej konata vorto, esperantisto, la Bulonja Deklaracio (1905) difinas: esperantisto estas ĉiu, kiu scias kaj uzas Esperanton, egale por kia celo.
-um- ne havas propran signifon. Lernu ĉiun vorton aparte: kolumo, aerumi, plenumi.
Neoficialaj sufiksoj
Ĉi tiuj sufiksoj ne estas oficialaj afiksoj. Ili devenas nek el la Fundamento, nek el decido de la Akademio, tamen vortoj faritaj per ili estas oftaj en medicino, scienco kaj ĉiutagaj tekstoj, kaj multaj aperas en vortaroj. PMEG priskribas 36 el ili. La tabelo sekvas la alfabetan ordon de PMEG. PMEG markas la plej rarajn, plejparte eksperimentajn, kiel -ab-, -iĉ-, -ip- kaj -uk-, kiel mankantajn en la vortaro PIV.
Ne konfuzu ilin kun la oficialaj sufiksoj. -ism- (Dua Oficiala Aldono, 1919), -end- (decido de la Akademio, 1953) kaj -aĉ- (Unua Oficiala Aldono, 1909) estas oficialaj. -i-, -iv- kaj -oz- ne estas.
Pluraj neoficialaj sufiksoj havas la saman formon kiel oficialaj elementoj, do atentu la kuntekston:
- la medicina -it- „inflamo” kaj la participa -it-
- -al- kaj -en- en biologio, kaj la prepozicioj al kaj en
- -ol- en muziko kaj la konjunkcio ol
- -e- kaj la adverba finaĵo, -i- kaj la infinitiva finaĵo, -j- kaj la plurala finaĵo
| Sufikso | Signifo | Ekzemploj | Rimarko |
|---|---|---|---|
| -ab- | fiksita instalaĵo | trinkabo „trinkakvoĵetilo, trinkŝprucilo” | Eksperimenta. PMEG diras, ke oni evitu ĝin: uzu trinkilo aŭ trinkfontano. |
| -ac- | plantfamilio (latina -aceae) | rozacoj „la familio de rozosimilaj floroj” | Nur en botanikaj nomoj. |
| -al- | plantordo (latina -ales) | rozaloj „la ordo de rozosimilaj plantoj” | Nur en botanikaj nomoj. Vortoj kiel speciala estas nekunmetitaj radikoj. |
| -anc- | fizika grando | impedanco | PMEG preferas rigardi tiajn vortojn kiel nekunmetitajn radikojn, kiel substanco. |
| -ari- | nombrosistemo | duaria „duuma” | Ne uzata praktike. Oni uzu -um-: duuma. |
| -ator-, -ador- | aparato, aŭtomate funkcianta | kalkulatoro | Vortoj kun -ator- estas plejparte pruntitaj nekunmetitaj radikoj. PMEG preferas -il- aŭ aparato. -Ador- konfliktas kun adori „honori kiel diaĵon”. |
| -e- | plantotribo (latina -eae); proponita: koloro | asklepiadeoj „la tribo de asklepiadosimilaj plantoj”, rozea „rozkolora, roze ruĝa” | La signifo „koloro” estis proponita en 1986 kaj apenaŭ uzatas. Diru rozkolora. |
| -ed- | besta familio (latina -idae) | cervedoj „la familio de cervosimilaj bestoj” | Nur en zoologiaj nomoj. |
| -en- | besta subfamilio (latina -inae) | lutrenoj „la subfamilio de lutrosimilaj bestoj” | Nur en zoologiaj nomoj. |
| -enz- | substanco, kiu servas por ago | solvenzo „solvantaĵo” | Eksperimenta, precipe en ĥemio. Normale -il- aŭ -aĵ-. |
| -esk- | simila sed ne vera, maniera, stila | japaneska „simila al japana stilo, ŝajne japana” | Malofta. Pli ofte sufiĉas -ec- (japaneca), ŝajn- aŭ simil-. |
| -i- | lando (laŭ la nomo de la popolo) | Francio, Japanio | Tre ofta, paralele al la oficiala -uj- (Francujo). Tamen neoficiala; vidu la noton pri -uj- supre. |
| -iĉ- | vira sekso | katiĉo „virkato”, najbariĉo „vira najbaro” | La plej populara tia propono (ekde proksimume 1976). La plej multaj parolantoj ankoraŭ uzas vira aŭ vir-. |
| -if- | „igi io” (ne „igi ia”) | varmifi „ŝanĝi ian energiformon en varmon” | Proponita teknika sufikso, apenaŭ uzata. Kutime sufiĉas -ig-. |
| -ik- | fako, scienco, okupo | matematiko, fiziko | PMEG kutime rigardas tiajn vortojn kiel nekunmetitajn radikojn. |
| -ilion- | tre grandaj nombroj | duiliono „biliono, miliono da milionoj” | Uzata ĉefe de matematikistoj. La ĉiutaga lingvo bezonas nur miliono kaj miliardo. |
| -iliard- | mil fojoj la nombro kun -ilion- | duiliardo „mil duilionoj, mil bilionoj” | Sama uzo kiel -ilion-. |
| -ip- | neduuma persono | amikipo „neduuma amiko” | Proponita en 2019 kaj nur eksperimente uzata. |
| -istan- | lando (laŭ la internacia -stan) | Afganistano | Uzu ĝin nur kie ekzistas internacia formo kun -stan. PMEG preferas Afganujo aŭ Afganio. |
| -it- | inflamo | bronkito, nefrito | Medicino. Ekster ĝi PMEG konsilas la apartan vorton inflamo. |
| -iv- | pova, kapabla | produktiva „tia, ke oni povas (multe) produkti”, kreiva | Sufiĉe ofta. Ĝi signifas aktivan kapablon, male al -ebl-. PMEG sugestas -em-, -pov- aŭ -kapabl-, kie klareco gravas. |
| -iz- | kovri, provizi; uzi metodon | kuprizi „kovri per tavolo de kupro”, pasteŭrizi „parte sterilizi trinkaĵon per metodo inventita de Pasteŭro” | PMEG rigardas la plej multajn tiajn vortojn kiel nekunmetitajn. Simplaj verboj ofte pli bonas. |
| -j-, -pj- | karesnomo sen sekso; karesnomo por neduuma persono | Alejo, Alepjo (el Alekso) | Eksperimentaj. Ili funkcias kiel la oficialaj -ĉj- kaj -nj-. -J- datiĝas de 1932 kaj estis reelpensita ĉirkaŭ 2010; -pj- de 2019. |
| -nomial- | esprimo kun n termoj | dunomialo „duterma esprimo, dutermo, binomo” | Evitinda. Diru dutermo. |
| -ofon- | lingvano | esperantofono „esperantisto, esperantolingvano” | Tute superflua. La vorto estas esperantisto. |
| -oid-, -ojd- | similformaĵo, similaĵo | asteroido, elipsoido | Scienco. Plej multaj tiaj vortoj estas nekunmetitaj radikoj. |
| -ol- | muzika ritma subdivido | triolo „tri tonoj/batoj en la tempo de du samspecaj” | Nur en muziko. |
| -olog- | fakulo, specialisto | psikologo | Nur kiam ekzistas responda internacia vorto. Alie -ist-. |
| -ologi- | fako, scienco | psikologio, kancerologio „kancerstudado, onkologio” | Sama regulo kiel ĉe -olog-. |
| -ometr- | mezurilo | barometro | Ofte nekunmetitaj radikoj. Novaj vortoj riskas konfuzon kun metro, do PMEG preferas mezurilo: pluvomezurilo. |
| -ometri- | scienca mezurado | fotometrio | Por novaj vortoj PMEG preferas mezurado: altomezurado. |
| -otek- | kolekto, kolektejo | biblioteko | Reala vorto kiel tiu estas nekunmetita radiko, kaj biblioteko neniel rilatas al la Biblio. Por novaj vortoj diru kolekto: librokolekto. |
| -oz- | malsano, difekto, perturbo; „plena, hava, riĉa” | sklerozo, mikozo | Medicino kaj botaniko. La senco „plena” estas malpli norma. PMEG preferas kunmetaĵojn kun malsano, ekz. virusmalsano. |
| -t- | muzika intervalo | kvinto, okto | Muziko. Ĝi staras post nombra vorteto. |
| -tet- | muzikaĵo por n muzikistoj | kvarteto | Multaj tiaj vortoj ekzistas kiel nekunmetitaj radikoj. PMEG preferas -op- por la grupo (kvaropo) kaj -aĵ- por la muzikaĵo (kvaropaĵo). |
| -uk- | kastrita virbesto | bovuko „kastrita bovo” | Malmulte uzata. Normale eks-: eksvirkato „kastrita virkato”. |
Ekzemplaj frazoj
- La lernejo troviĝas apud la preĝejo.
- Mia fratino estas instruistino.
- Tio estis vera domego!
- Ni loĝas en dometo apud la lago.
- Ĉi tiu akvo ne estas trinkebla.
- Mi ne manĝas dolĉaĵojn.
- La pluvo malsekigis niajn vestojn.
- La akvo varmiĝas.
- Ŝia beleco surprizis ĉiujn.
- La kantado de la birdoj vekis min.
Oftaj demandoj
Kiom da sufiksoj havas Esperanto?
31 oficialajn sufiksojn, plus ses participajn (-ant-, -int-, -ont-, -at-, -it-, -ot-). PMEG priskribas ankaŭ 36 neoficialajn.
Kion signifas -ej- en Esperanto?
-ej- signifas „loko por”: lernejo, kuirejo, preĝejo (loko por preĝi).
Kio estas la diferenco inter -ig- kaj -iĝ-?
-ig- signifas „igi ion tia aŭ faranta”: purigi la ĉambron. -iĝ- signifas „fariĝi”: la ĉambro puriĝis.
Kiuj sufiksoj aldoniĝis post 1905?
Tri: -aĉ- (Unua Oficiala Aldono, 1909), -ism- (Dua Oficiala Aldono, 1919) kaj -end- (decido de la Akademio, 1953).
Ĉu -i- en Francio estas oficiala sufikso?
Ne. Ĝi estas vaste uzata por landonomoj, sed la Akademio ne oficialigis ĝin kaj ripetis tion en 2023.
Ĉu -iv- estas oficiala sufikso?
Ne. -iv- „pova, kapabla” (produktiva, kreiva) estas neoficiala, sed sufiĉe ofta. PMEG sugestas -em-, -pov- aŭ -kapabl-, kie klareco gravas.
Kion signifas -oz- kaj -it- en medicinaj vortoj?
-oz- markas malsanon aŭ perturbon (sklerozo), kaj -it- inflamon (bronkito). Ambaŭ estas neoficialaj kaj uziĝas ĉefe en faka lingvo. La medicina -it- ne estas la participa -it-.
Fontoj
- PMEG – Sufiksoj (listo de 31)
- PMEG – AĈ (oficiala ekde 1909)
- PMEG – ISM (oficiala ekde 1919)
- PMEG – END
- PMEG – IG kaj IĜ
- PMEG – Neoficialaj afiksoj
- PMEG – Neoficialaj sufiksoj (listo de 36)
- PMEG – IV, OZ, IT kaj IĈ
- ReVo – -iv-
- ReVo-teamo – Oficialaj kaj neoficialaj afiksoj
- Akademio de Esperanto – Akademia Vortaro, klarigoj (END 1953)
- Akademio de Esperanto – Deka Oficiala Aldono (pri -io kaj -ujo)
- Universala Vortaro (Fundamento)
- Bulonja Deklaracio – Vikipedio
- lernu – Sufiksoj
Se Esperantopedia helpis vin, vi povas subteni ĝin.