Gramatiko
Transitivaj verboj en Esperanto: -ig- kaj -iĝ-
En la angla unu verbo povas servi por ambaŭ taskoj; Esperanto donas al ĉiu tasko sian verbon, kaj -ig- kaj -iĝ- ŝanĝas inter ili.
Ĉiu Esperanta verbo estas aŭ transitiva (ĝi povas havi rektan objekton), aŭ netransitiva (ĝi ne povas), kaj la sufiksoj -ig- kaj -iĝ- ŝanĝas inter la du. -Ig- aldonas aganton kaj objekton: sidi → sidigi (igi iun sidi). -Iĝ- forigas la objekton: fermi (ion) → fermiĝi (per si mem). Ambaŭ estas oficialaj sufiksoj el la Fundamento de 1905.
En la angla la diferenco kaŝiĝas, ĉar open, start, change kaj break funkcias ambaŭmaniere: „I opened the door” kaj „the door opened”. Esperanto bezonas du formojn: Mi malfermis la pordon. kaj La pordo malfermiĝis. Nuda La pordo malfermis estas eraro.
Kun -iĝ- la objekto fariĝas subjekto; kun -ig- la subjekto fariĝas objekto:
Mi subjekto malfermis verbo la pordon objekto
Mi faris la pordon malfermita.
La pordo subjekto malfermiĝis verbo
La pordo fariĝis malfermita per si mem.
La infano subjekto dormas verbo
La infano dormas per si mem.
Ŝi subjekto dormigas verbo la infanon objekto
Ŝi igas la infanon dormi.
Transitiva aŭ netransitiva?
Transitiva verbo povas havi rektan objekton, kiu ricevas -n (vidu la akuzativon). Post la verbo demandu „kiun?” aŭ „kion?”. En Mi fermas la pordon la respondo estas la pordon, do fermi estas transitiva. En Mi dormas ne ekzistas respondo, do dormi estas netransitiva.
Nuda verba radiko ne montras, kiu speco ĝi estas; tio dependas de la signifo, kaj vortaroj registras ĝin. ReVo, la reta vortaro de Esperanto, markas plej multajn verbojn per tr (transitiva), ntr (netransitiva) aŭ x (ambaŭ). Ĉiu radika verbo en la subaj tabeloj estis kontrolita tie, kaj ĝia marko aperas.
Kelkaj verboj funkcias ambaŭmaniere. ReVo markas paroli per x: Ŝi parolas. kaj Ŝi parolas Esperanton. Kelkaj netransitivaj verboj akceptas objekton, kiu nur ripetas la agon: Mi dancis valson.
Transitivaj radikoj: -iĝ- forigas la objekton
Aldonu -iĝ-, kiam la objekto fariĝas subjekto kaj la ago okazas per si mem, aŭ oni ne atentas, kiu ĝin faris. Komparu:
- La infano rompis la glason. – la frazo diras, kiu rompis.
- La glaso rompiĝis. – la frazo diras nur, ke la glaso rompiĝis.
| Verbo | ReVo | Signifo | Kun -iĝ- | Signifo |
|---|---|---|---|---|
| komenci | tr | fari la unuan parton de io | komenciĝi | ekokazi |
| fini | tr | alporti (ion) al la fino | finiĝi | alveni al sia fino |
| fermi | tr | meti (ion) en staton, kiu malebligas eniron aŭ eliron | fermiĝi | fariĝi fermita |
| malfermi | tr | fari (ion) malfermita | malfermiĝi | fariĝi malfermita |
| veki | tr | ĉesigi la dormon de iu | vekiĝi | ĉesi dormi |
| movi | tr | transloki (ion) | moviĝi | ŝanĝi sian lokon aŭ pozicion |
| turni | tr | movi (ion) ĉirkaŭ ĝia akso | turniĝi | rotacii, ŝanĝi sian direkton |
| ŝanĝi | tr | fari (ion) alia | ŝanĝiĝi | fariĝi alia |
| rompi | tr | disigi (ion) perforte en pecojn | rompiĝi | disfali en pecojn |
| levi | tr | movi (ion) de malsupre supren | leviĝi | moviĝi supren |
| trovi | tr | per serĉado aŭ okazo renkonti (ion) | troviĝi | esti en iu loko |
| detrui | tr | perforte disrompi, ruinigi (ion) | detruiĝi | disfali, ruiniĝi |
| naski | tr | produkti idon (pri ino) | naskiĝi | veni en la mondon kiel infano |
Netransitivaj radikoj: -ig- aldonas objekton
Aldonu -ig-, por diri, ke iu aŭ io kaŭzas la agon. La malnova subjekto fariĝas objekto: La infano dormas. → Ŝi dormigas la infanon. Ĉiu -ig--verbo havas objekton (PMEG).
| Verbo | ReVo | Signifo | Kun -ig- | Signifo |
|---|---|---|---|---|
| sidi | ntr | resti ie, metinte la postaĵon sur ion | sidigi | igi iun sidi |
| stari | ntr | resti senmove kaj vertikale sur la piedoj | starigi | meti (ion) vertikale, ekzemple stangon aŭ monumenton |
| morti | ntr | ĉesi vivi | mortigi | igi iun morti |
| bruli | ntr | esti en fajro, oksidiĝi kun varmo kaj lumo | bruligi | igi (ion) bruli |
| daŭri | ntr | ne ĉesi, esti dum tempo | daŭrigi | igi (ion) daŭri |
| resti | ntr | ne foriri, ne malaperi | restigi | lasi (ion) resti, ne forporti |
| vivi | ntr | esti viva | vivigi | igi (iun) vivi |
| fali | ntr | malleviĝi pro la propra pezo | faligi | igi (ion) fali |
| dormi | ntr | esti en stato de dormo | dormigi | igi iun dormi |
| kreski | ntr | iom post iom pligrandiĝi | kreskigi | igi (plantojn, bestojn) kreski |
| boli | ntr | esti en stato de gasiĝo (pri likvaĵo) | boligi | igi (likvaĵon) boli |
| okazi | ntr | estiĝi, fariĝi (pri evento) | okazigi | fari, organizi (eventon) |
| ĉesi | ntr | ne daŭri plu | ĉesigi | igi (ion) ne daŭri plu |
Radikoj, kiuj jam havas objekton, ankaŭ povas ricevi -ig-, kun la senco „igi iun fari tion”: kompreni → komprenigi (igi iun kompreni), manĝi → manĝigi (igi iun manĝi), scii → sciigi (informi). La objekto estas aŭ la persono, aŭ la afero, neniam ambaŭ: Mi sciigis lin pri la afero.
Sidi, sidiĝi, sidigi: tri verboj el unu radiko
Al netransitiva radiko oni povas aldoni ambaŭ sufiksojn.
| Verbo | Signifo | Ekzemplo |
|---|---|---|
| sidi | esti en sida pozicio | La infano sidas. |
| sidiĝi | ekmeti sin en sidan pozicion | La infano sidiĝis. |
| sidigi | igi iun sidi | Ŝi sidigis la infanon. |
Post netransitiva radiko -iĝ- montras la komencon de la ago, preskaŭ kiel la prefikso ek- (vidu prefiksojn): sidiĝi ≈ eksidi. Sidiĝi nomas la movon en la sidlokon, sidi la pozicion: Bonvolu sidiĝi estas ĝentila invito al iu, kiu ankoraŭ staras.
Adjektivaj kaj substantivaj radikoj: ambaŭ sufiksoj
El adjektivo -ig- signifas „fari tia”, kaj -iĝ- signifas „fariĝi tia”: pura → purigi (fari pura), puriĝi (fariĝi pura). Substantivoj sekvas la saman skemon; pri la logiko vidu vortfaradon.
| Radiko | Kun -ig- | Kun -iĝ- |
|---|---|---|
| pura | purigi – fari pura | puriĝi – fariĝi pura |
| ruĝa | ruĝigi – fari ruĝa | ruĝiĝi – fariĝi ruĝa, ankaŭ pro honto |
| granda | grandigi – fari pli granda | grandiĝi – fariĝi pli granda |
| seka | sekigi – fari seka | sekiĝi – fariĝi seka |
| laca | lacigi – igi iun laca | laciĝi – fariĝi laca |
| kolero | kolerigi – kaŭzi koleron | koleriĝi – fariĝi kolera |
| paco | pacigi – krei pacon | paciĝi – fariĝi paca, ĉesigi malamikecon |
| edzo | edzigi – igi iun edzo | edziĝi – fariĝi edzo (pri viro) |
| edzino | edzinigi – igi iun edzino | edziniĝi – fariĝi edzino (pri virino) |
Por paro uzu geedziĝi: Ili geedziĝis en Majo. Kun amiko la utila verbo estas amikiĝi: Mi amikiĝis kun ŝi (ni fariĝis amikoj).
Eraroj pro la gepatra lingvo
La kutima eraro estas uzi transitivan verbon sen objekto. Se objekto mankas kaj la afero simple okazas, vi verŝajne bezonas -iĝ-.
| Erara | Ĝusta | Kial |
|---|---|---|
| La filmo komencas je la oka. | La filmo komenciĝas je la oka. | Neniu objekto: la filmo komenciĝas per si mem. |
| La leciono finis. | La leciono finiĝis. | Fini bezonas objekton: Ŝi finis la lecionon. |
| La pordo malfermas. | La pordo malfermiĝas. | Neniu objekto, do -iĝ-. |
| La vetero ŝanĝis. | La vetero ŝanĝiĝis. | Ŝanĝi bezonas objekton: Mi ŝanĝis mian opinion. |
| Mi vekis je la sesa. | Mi vekiĝis je la sesa. | Veki signifas ĉesigi la dormon de alia persono. |
| Li mortis la serpenton. | Li mortigis la serpenton. | Morti neniam havas objekton. |
| La libro vendas bone. | La libro vendiĝas bone. | La libro ne estas la vendanto. |
Komenci kun infinitivo ĝustas, ĉar la infinitivo estas la objekto: Komencis pluvi.
PMEG notas, ke en multaj lingvoj unu sama verbo servas por komenci kaj komenciĝi, kaj unu sama por fini kaj finiĝi; tial lernantoj diras ekzemple La leciono finis, kiu en Esperanto lasas demandi, kion la leciono finis. Aliaj lingvoj esprimas la ŝanĝon per refleksiva formo: la franca la porte s'ouvre, la hispana la puerta se abre, la germana die Tür öffnet sich, la pola drzwi otwierają się. La normala Esperanta ekvivalento estas La pordo malfermiĝas.
Esti fermita aŭ fermiĝi?
Ambaŭ povas priskribi fermitan pordon, sed ili diras malsamajn aferojn.
| Formo | Fokuso | Ekzemplo |
|---|---|---|
| Aktivo | la faranto | La gardisto fermis la pordon. |
| Pasivo: esti + -ita | la afero; faranto ekzistas, nomita aŭ ne | La pordo estas fermita. |
| -iĝ- | la propra ŝanĝo de la afero | La pordo fermiĝis. |
Pasivo ĉiam havas farinton malantaŭ si, kiu povas esti aldonita per de: La pordo estis fermita de la gardisto. -iĝ--verbo diras, ke la ago okazas pli-malpli per si mem, do faranto kutime ne estas nomata. PMEG komparas Li estis naskita en Januaro, kio emfazas la agon de naskado, kun Li naskiĝis en Januaro, kio emfazas la novnaskiton. Same Li estas nomata Petro signifas, ke homoj nomas lin tiel, dum Li nomiĝas Petro nur donas lian nomon. Pli pri la pasivo: participoj.
Kiam sufikso ne necesas
- Verbo, kiu jam signifas ŝanĝon, kutime ne bezonas -iĝ-. Morti jam signifas pasi de vivo al morto; mortiĝi estas rara kaj sugestas akcidenton (PMEG).
- PMEG preferas ĉesi aŭ ekĉesi al ĉesiĝi, ektimi al timiĝi kaj ekscii al sciiĝi.
- Por diri, ke iu kaŭzas okazon de tio, kio jam estas -iĝ--verbo, uzu igi kun infinitivo anstataŭ amasigi sufiksojn: La bruo igis ŝin vekiĝi. Igi („kaŭzi”) kaj iĝi („fariĝi”) ankaŭ estas verboj per si mem.
Ekzemplaj frazoj
- Mi fermis la pordon.
- La pordo fermiĝis pro la vento.
- La orkestro komencis la koncerton akurate.
- La koncerto komenciĝis je la oka.
- La infano sidiĝis apud la fenestro.
- La patro sidigis la bebon sur la seĝon.
- La akvo jam bolas.
- Mi boligas akvon por teo.
- Liaj vortoj ĝojigis ĉiujn.
- La prezoj altiĝis dum la jaro.
Oftaj demandoj
Kio estas la diferenco inter -ig- kaj -iĝ-?
-Ig- signifas „kaŭzi”: ĝi aldonas aganton kaj objekton (bruli → bruligi). -Iĝ- signifas „fariĝi” aŭ „okazi per si mem”: ĝi neniam havas objekton (fermi → fermiĝi). Ĉiuj sufiksoj estas listigitaj ĉe sufiksoj.
Ĉu komenci estas transitiva en Esperanto?
Jes, ReVo markas ĝin per tr. Ĝi prenas la komencatan aferon (Mi komencis la laboron) aŭ infinitivon (Li komencis paroli). Por okazaĵo, kiu komenciĝas per si mem, uzu komenciĝi: La koncerto komenciĝis.
Kiel diri en Esperanto, ke la butiko malfermiĝas je la naŭa?
La butiko malfermiĝas je la naŭa. Se persono malfermas, uzu la simplan verbon: La vendisto malfermas la butikon je la naŭa.
Kiel scii, ĉu Esperanta verbo estas transitiva?
Kontrolu en ReVo, kiu markas verbojn per tr, ntr aŭ x (ambaŭ), aŭ demandu „kiun?” aŭ „kion?” post la verbo. Verboj kun -ig- ĉiam estas transitivaj, kaj verboj kun -iĝ- neniam.
Kiel tajpi -iĝ- sen la ĉapelita litero?
En la x-sistemo skribu igx: komencigxi fariĝas komenciĝi.
Ĉu sidi aŭ sidiĝi por ekmeti sin sur seĝon?
Sidiĝi nomas la agon ekmeti sin: Ŝi sidiĝis apud mi. Sidi estas la stato esti sidanta: Mi sidas. Sidigi signifas igi iun alian sidi.
Fontoj
- PMEG: IG-verboj, IĜ-verboj, Objektaj verboj, Senobjektaj verboj
- PMEG: IG kaj IĜ (inkluzive de la komparo de IĜ-verboj kun pasivaj verboj)
- PMEG: Pasivo – bazaj reguloj, Pasivigeblaj frazoj
- Reta Vortaro (ReVo): mallongigoj tr, ntr, x; artikoloj kiel komenci, fini, fermi, sidi, morti, veki, bruli
- Fundamento de Esperanto – Akademio de Esperanto
Se Esperantopedia helpis vin, vi povas subteni ĝin.