Citaĵoj de Zamenhof: famaj vortoj de la aŭtoro de Esperanto

La plej konataj vortoj de L. L. Zamenhof venas el liaj malfermaj paroladoj ĉe la unuaj ok Universalaj Kongresoj (1905–1912), el lia Deklaracio pri Homaranismo de 1913 kaj el liaj leteroj. Sube estas 16 el ili en Esperanto, ĉiu kun ligo al la fonto. Ĉiu estis komparita vorton post vorto kun la tekstoj de Zamenhof, kiuj estas publika havaĵo (li mortis en 1917); […] markas preterlasitan parton. La Unua Libro de 1887 estis ruslingva, tial ĝia antaŭparolo estas citata en lia posta Esperanta versio; kie la Esperanta formulo ne estas lia, ni diras tion. Pri lia vivo vidu Zamenhof.

#La lingvo kaj ĝia celo

La diferenco de la lingvoj prezentas la esencon de la diferenco kaj reciproka malamikeco de la nacioj […]

– Antaŭparolo de la Unua Libro, 1887 (teksto).

Por ke lingvo estu tutmonda, ne sufiĉas nomi ĝin tia.

– La moto sur la titolpaĝo de la Unua Libro, Varsovio, 1887. La libro estis ruslingva (originalo); la Esperanta formulo estas de Adam Zakrzewski, Universo, 1910 (teksto). Kelkaj kolektoj presas internacia anstataŭ tutmonda.

[…] estas plej necesa antaŭ ĉio unu kondiĉo: la ekzistado de klare difinita, neniam tuŝebla kaj neniam ŝanĝebla Fundamento de la lingvo.

– Antaŭparolo al la Fundamento de Esperanto, Julio 1905 (teksto).

#Neŭtraleco kaj egaleco de la popoloj

[…] hodiaŭ inter la gastamaj muroj de Bulonjo-sur-Maro kunvenis ne francoj kun angloj, ne rusoj kun poloj, sed homoj kun homoj.

– Malferma parolado de la unua Universala Kongreso, Aŭgusto 1905 (teksto). Zamenhof skribis Bulonjo-sur-Maro; hodiaŭ oni skribas Bulonjo-ĉe-Maro. La frazo eĥas en la titolo de la kongresa historio de Ziko van Dijk Sed homoj kun homoj (UEA, 2005). Vidu Universalan Kongreson de Esperanto.

Rompu, rompu la murojn inter la popoloj, donu al ili la eblon libere konatiĝi kaj komunikiĝi sur neŭtrala fundamento […]

– Ĝenevo, 1906, post kiam li priskribas la masakron en sia naskiĝurbo Bjalistoko (teksto).

Sur neŭtrala lingva fundamento, / Komprenante unu la alian, / La popoloj faros en konsento / Unu grandan rondon familian.

– Tria strofo de la poemo La Espero, 1890 (teksto); Zamenhof mem citis ĝin en sia parolado en Kembriĝo en 1907. La poemo estas la neoficiala himno, vidu flagon kaj simbolojn.

La interna ideo de Esperanto […] estas: sur neŭtrala lingva fundamento forigi la murojn inter la gentoj kaj alkutimigadi la homojn, ke ĉiu el ili vidu en sia proksimulo nur homon kaj fraton.

– Krakovo, 1912 (teksto).

[…] forigi unu fojon por ĉiam la ĉefan kaŭzon de la militoj, la barbaran restaĵon el la plej antikva antaŭcivilizacia tempo, la regadon de unuj gentoj super aliaj gentoj.

– Fino de Post la Granda Milito. Alvoko al la diplomatoj, verkita en 1915, dum la Unua Mondmilito (teksto).

#Homaranismo

Zamenhof publikigis sian Deklaracion pri Homaranismo en 1913 kiel „mian kredon pure privatan”, aparte de Esperanto. Ĝi komenciĝas per Mi estas homarano. Pli en Homaranismo.

Mi estas homo, kaj la tutan homaron mi rigardas kiel unu familion.

– Punkto I (teksto).

Mi vidas en ĉiu homo nur homon, kaj mi taksas ĉiun homon nur laŭ lia persona valoro kaj agoj.

– Punkto II (la sama teksto).

#Pri si mem kaj sia rolo

Lingvo Internacia kiel ĉiu nacia estas komuna propraĵo; la aŭtoro forlasas por ĉiam ĉiujn personajn rajtojn al ĝi.

– Noto sur la paĝo 2 de la Unua Libro (1887), en la rusa (originalo); la Esperanta formulo estas de Johannes Dietterle (teksto).

Mi ne volas esti kreinto de l’ lingvo, mi volas nur esti iniciatoro.

– Antaŭparolo al la Dua Libro, 1888 (teksto). La apostrofo en l’ lingvo anstataŭas la finaĵon de la artikolo: l’ lingvo = la lingvo (vidu la 16 regulojn).

Memoru, ke Esperanto estas nenies propraĵo, ke la esperantistoj havas plenan rajton fari kun ĝi ĉion, kion ili volas, se ili nur faros ĝin singarde, lojale kaj interkonsente.

– Drezdeno, Aŭgusto 1908 (teksto).

Nomu min per mia nomo, nomu min fondinto de la lingvo, aŭ kiel vi volas, sed mi petas vin, ne nomu min plu „majstro” […]

– Krakovo, Aŭgusto 1912, la 25-a datreveno (teksto).

#La ok kongresaj paroladoj, 1905–1912

Zamenhof malfermis ĉiun el la unuaj ok kongresoj. La IV-a parto de la Originala Verkaro enhavas ĉiujn ok kaj naŭ aliajn paroladojn. La indikoj en la lasta kolumno (ekzemple IV/2) estas la parto kaj la numero en tiu verko.

#Leteroj

Oni edukadis min kiel idealiston; oni min instruis, ke ĉiuj homoj estas fratoj, kaj dume sur la strato kaj sur la korto, ĉio ĉe ĉiu paŝo igis min senti, ke homoj ne ekzistas: ekzistas sole rusoj, poloj, germanoj, hebreoj k.t.p.

– Letero al N. Borovko, en la 1890-aj jaroj, presita en 1896; la Esperanta teksto estas traduko de V. Gernet el la rusa (teksto).

Se mi ne estus hebreo el la ghetto, la ideo pri la unuigo de la homaro aŭ tute ne venus al mi en la kapon, aŭ ĝi neniam tenus min tiel obstine en la daŭro de mia tuta vivo.

– Privata letero al Alfred Michaux, la 21-an de Februaro 1905 (teksto). En postskribo li petas Michaux diri, ke li nomas sin Ruslanda hebreo.

#Ofte atribuitaj, sed ne trovitaj en liaj tekstoj

Vikicitaro listigas tiujn sub la nomo de Zamenhof sen nomi fontan tekston. Ni serĉis en la Originala Verkaro de 1929 (inkluzive de 140 leteroj), en la Fundamenta Krestomatio, en la Dua Libro kaj en la plena teksto de Vikifontaro, kaj trovis nek unu nek alian formulon:

• Kiam la popoloj povos interkompreniĝi, ili ĉesos malami unu la alian. Zamenhof mem rifuzis tiun simplan vidon (vidu sube).
• Mi forĝis, kiel forĝisto aŭ seruristo, la ŝlosilon de l’mondo. La plej proksima teksto estas la letero al Borovko, kie li projektas la lingvon kiel „ŝlosilon”, kiu ebligas al leganto, kiu neniam lernis ĝin, kompreni leteron.

#Oftaj demandoj

#Kio estas la plej fama citaĵo de Zamenhof?

Verŝajne la frazo el Bulonjo-ĉe-Maro en 1905: ne francoj kun angloj, ne rusoj kun poloj, „sed homoj kun homoj”.

#Kion Zamenhof celis per la „interna ideo” de Esperanto?

En sia lasta oficiala kongresa parolado (Krakovo, 1912) li difinis ĝin kiel forigon de la muroj inter la popoloj sur neŭtrala lingva fundamento, por ke ĉiu vidu en sia proksimulo nur homon kaj fraton. Li diris, ke ĝi ne devigas iun individuan esperantiston.

#Ĉu Zamenhof opiniis, ke komuna lingvo finos la malamon?

Ne. En Ĝenevo en 1906 li diris: ni ne kredas, ke neŭtrala fundamento faros el la homoj anĝelojn (teksto). En 1915 li skribis, ke estas facile fari fratojn el liberaj kaj egalaj homoj, sed neeble, kiam kelkaj el ili rigardas sin kiel rajtajn mastrojn super la aliaj (Post la Granda Milito, teksto).

#Fontoj

• L. L. Zamenhof, Originala Verkaro, red. Johannes Dietterle, 1929, en Vikifontaro: antaŭparoloj (parto I), artikoloj kaj homaranismaj tekstoj (III), paroladoj (IV), leteroj (V), poemoj (VI)
• Fundamenta Krestomatio kaj Dua Libro de l' Lingvo Internacia, Project Gutenberg
• Adam Zakrzewski, Historiaj detaloj, Universo 1910 (moto de la titolpaĝo); Д-ръ Эсперанто, Международный языкъ, 1887, titolpaĝo kaj paĝo 2, rusa Vikifontaro
• Zamenhof, letero al Alfred Michaux, la 21-an de Februaro 1905, Vikifontaro, laŭ A. Korĵenkov, Homarano, 2011
• A. Korĵenkov, Zamenhof: The Life, Works and Ideas of the Author of Esperanto, Esperantic Studies Foundation, 2009 (temoj de la paroladoj; angle)
• Vikipedio, Universala Kongreso de Esperanto (Ziko van Dijk, Sed homoj kun homoj, UEA 2005); Vikicitaro, Ludoviko Lazaro Zamenhof