Unua Libro (1887): la unua libro de Esperanto klarigita

La Unua Libro estas la broŝuro, en kiu L. L. Zamenhof unuafoje prezentis Esperanton. Ĝi aperis en Varsovio ruslingve la 26-an de Julio 1887 sub la pseŭdonimo Doktoro Esperanto kaj havis ĉirkaŭ 40 paĝojn. Ĝi enhavis longan antaŭparolon, ok promesajn slipojn, gramatikon de 16 reguloj kaj vortaron de 917 radikoj. Zamenhof rezignis pri ĉiuj personaj rajtoj al la lingvo, do la libro kaj la lingvo estas publika havaĵo ekde la komenco.

#Ŝlosilaj faktoj

La nomon Unua Libro oni donis poste, post kiam Zamenhof publikigis la Duan Libron en 1888. La vorto Esperanto fariĝis la nomo de la lingvo ĉirkaŭ 1889, kiam legantoj komencis uzi lian pseŭdonimon por ĝi. En 1887 la lingvo estis simple „lingvo internacia”.

#Kiel la libro estis eldonita?

Zamenhof havis la lingvon preta en la printempo de 1885 kaj dum du jaroj serĉis eldonanton. La patro de lia fianĉino Klara Silbernik proponis pagi la presadon per ŝia doto, kaj la varsovia presisto Chaim Kelter konsentis. La paro fianĉiĝis la 30-an de Marto kaj geedziĝis la 9-an de Aŭgusto 1887.

La rusa cenzuristo unue aprobis la tekston la 2-an de Junio 1887 kaj donis duan aprobon la 26-an de Julio (la 14-an de Julio laŭ la julia kalendaro). Tiu dua dato estas festata kiel Esperanto-Tago, naskiĝtago de la lingvo – vidu Zamenhofa Tago kaj Esperanto-Tago. Por la historio antaŭ kaj post la libro legu la historion de Esperanto kaj la vivon de L. L. Zamenhof.

#Kio estis en la Unua Libro?

Laŭ la norma biografio de Aleksander Korĵenkov, la rusa eldono estis aranĝita jene:

#La antaŭparolo: kial internacia lingvo?

Zamenhof argumentis, ke la mondo bezonas neŭtralan duan lingvon, por malakrigi konfliktojn inter popoloj. Li nomis tri malhelpojn, kiujn pli fruaj projektoj kiel Volapuko ne venkis: la lingvo devas esti tiel facila, ke oni povu lerni ĝin preskaŭ ludante; ĝi devas esti tuj uzebla kun ĉiu; kaj oni devas trovi manieron venki la indiferentecon de homoj, por ke multaj lernu ĝin kune. La tria malhelpo kondukis al la promeso.

#La gramatiko kaj la vortaro

La 16 reguloj estas la samaj reguloj, kiuj ankoraŭ difinas la lingvon: unu artikolo, substantivoj en -o, adjektivoj en -a, verbaj finaĵoj laŭ tempo, la pluralo -j kaj la objekta finaĵo -n. En 1905 ili eniris la Fundamenton de Esperanto (kiel Fundamenta Gramatiko), kiun la Bulonja Deklaracio faris neŝanĝebla. Klarigojn legu en la paĝo pri la 16 reguloj de la Esperanta gramatiko.

La vortaro havis 917 radikojn en la rusa eldono (Korĵenkov; UEA). Kelkaj fontoj kalkulas 947 radikojn, se oni aldonas la vortojn uzitajn en la ekzemplaj tekstoj. La malgranda vortprovizo sufiĉis, ĉar afiksoj multobligis ĝin – vidu vortfaradon.

#La ekzemplaj tekstoj

La antaŭparolo montris la lingvon en uzo per ses mallongaj tekstoj:

1. Patro nia – la Preĝo de la Sinjoro.
2. Fragmento el la Biblio, la komencaj versoj de Genezo 1.
3. Modela letero, skribita al amiko tute en Esperanto, krom la aldonita vortara folio, por provi, ĉu ĝi estas komprenebla.
4. Mia penso – originala poemo de Zamenhof.
5. El Heine' – poemo tradukita el Heinrich Heine, kiu komenciĝas per En sonĝo princinon mi vidis.
6. Ho, mia kor' – dua originala poemo, kiu komenciĝas per Ho, mia kor', ne batu maltrankvile.

Vi povas legi Patro nia en la vortumo de 1887, kun klarigo, en nia paĝo pri ekzemplaj tekstoj. En la ekzemplaj tekstoj la partoj de ĉiu vorto estis apartigitaj per komoj, por ke leganto, kiu scias nenion, povu serĉi ĉiun parton en la vortara folio. La apostrofo en kor' montras elizion de la fina -o (koro); la 16-a regulo permesas ĝin ĉe substantivoj, kaj poetoj ankoraŭ uzas ĝin por la ritmo.

Unu detalo montras, kiel malmulte ŝanĝiĝis ekde 1887. En la libro la tempaj tabelvortoj finiĝis per -an: kian kaj tian, hodiaŭ kiam (demando pri tempo) kaj tiam (en tiu tempo). Zamenhof ŝanĝis ilin en aldono al la Dua Libro en Junio 1888 – vidu tabelvortojn.

#Kio estis la promeso en la Unua Libro?

La ok deŝireblaj slipoj petis la leganton subskribi promeson: Mi, subskribita, promesas ellerni la proponitan de d-ro Esperanto lingvon internacian, se estos montrita, ke dek milionoj personoj donis publike tian saman promeson.

Zamenhof vidis la problemon, ke neniu volas lerni lingvon, kiun neniu parolas, kaj provis solvi ĝin per kolektiva voĉdono. Li promesis publikigi la nomojn de la dek milionoj en aparta libro. La celo neniam estis atingita. Ĝis 1889 ĉirkaŭ 1 000 homoj subskribis, tio estas 0,01 % de la celo. Multaj skribis sur siajn slipojn Senkondiĉe, kio signifis, ke ili lernos la lingvon ĉiuokaze. Zamenhof publikigis la nomojn de la subskribintoj en pluraj listoj, la lasta en 1909; unu artikolo de UEA kalkulas entute 21 915 promesojn.

#Kio okazis post la Unua Libro?

• Tradukoj en 1887. Kelter presis polan, francan kaj germanan eldonojn ankoraŭ antaŭ la fino de la jaro, ĉiun por siaj legantoj. Fontoj malkonsentas pri la ĝustaj datoj, do ni donas nur la jaron.
• Pliaj tradukoj. Anglaj versioj aperis en 1888 kaj 1889; tiu de Richard Geoghegan de la 17-a de Januaro 1889 fariĝis la norma. Hebrea, jida, sveda kaj litova sekvis en 1889, poste dana, bulgara, itala, hispana kaj ĉeĥa en 1890.
• La Dua Libro, Januaro 1888. La „Dua Libro” donis al legantoj tekstojn en Esperanto mem, responde al la centoj da leteroj, kiujn Zamenhof ricevis. Ĝi estas la unua libro verkita tute en la lingvo.
• Aldono, Junio 1888. Zamenhof petis kritikon kaj promesis „definitivan formon” post jaro. Dum iom da tempo li eĉ retiriĝis, esperante, ke internacia kongreso decidos pri la formo de la lingvo. La planita kongreso neniam okazis.
• Revuo kaj klubo. La klubo por mondlingvo en Nurenbergo transiris de Volapuko al Esperanto en Decembro 1888, kaj la unua revuo, La Esperantisto, sekvis en 1889.
• Fundamento, 1905. La unua Universala Kongreso en Bulonjo-ĉe-Maro faris la Fundamenton deviga bazo de la lingvo; ĝi reproduktas grandparte la Unuan Libron.

#Kie legi la Unuan Libron?

La libro estas publika havaĵo, kaj skanaĵoj kaj transskriboj estas libere haveblaj en la reto.

• Origina rusa unua eldono – skanaĵo en Internet Archive, kun elŝutoj en PDF kaj EPUB.
• Pola, franca kaj germana eldonoj – skanaĵoj en Internet Archive.
• Angla – traduko de Richard Geoghegan de 1889, Dr. Esperanto's International Language, en la angla Vikifontaro; senpaga voĉlegado ekzistas en LibriVox.
• Rusa teksto – en la rusa Vikifontaro.
• Nur la Esperantaj fragmentoj – la Tekstaro de Esperanto, teksta kolekto, havas ĉiujn Esperantajn ekzemplojn, kun la malnovaj tempaj vortoj sur -an modernigitaj.

Se vi volas lerni Esperanton, ne nur legi pri ĝi, ne komencu per ĉi tiu broŝuro. Uzu nian senpagan kurson de 12 lecionoj; la Unua Libro estas historia dokumento.

#Oftaj demandoj

#Kiam aperis la Unua Libro?

La 26-an de Julio 1887 en Varsovio (la 14-an de Julio laŭ la julia kalendaro). La rusa cenzuristo unue aprobis la tekston la 2-an de Junio 1887.

#Kiu verkis la Unuan Libron, kaj kial „Doktoro Esperanto”?

L. L. Zamenhof, okulkuracisto. Li subskribis per la pseŭdonimo Doktoro Esperanto, „doktoro, kiu esperas”. Ĉirkaŭ 1889 legantoj jam komencis nomi la lingvon Esperanto laŭ la aŭtoro.

#Kiom da vortoj havis la Unua Libro?

Ĝia vortaro havis 917 radikojn, laŭ Korĵenkov kaj UEA. Kelkaj fontoj kalkulas 947 radikojn, se oni aldonas la vortojn el la ekzemplaj tekstoj. Afiksoj faras el kelkaj centoj da radikoj milojn da vortoj.

#Ĉu la Unua Libro ankoraŭ estas ĝusta Esperanto?

Preskaŭ tute. La 16 reguloj ankoraŭ validas. La ĉefa diferenco estas, ke la tempaj demandaj vortoj finiĝis per -an en 1887 kaj estis ŝanĝitaj al -am en 1888.

#Kio estis la promesa slipo?

Slipo en la libro, sur kiu legantoj promesis lerni Esperanton, se dek milionoj da aliaj homoj promesos same. Zamenhof neniam ricevis dek milionojn da nomoj, sed la slipoj alportis la unuajn lernantojn.

#Fontoj

• A. Korĵenkov, Zamenhof: The Life, Works and Ideas of the Author of Esperanto, Esperantic Studies Foundation (strukturo de la libro, promeso, eldonoj; angle)
• Wikipedia: Unua Libro (angle); Vikipedio: Unua Libro; Wikipedia (pl): Unua Libro (pole); Wikidata: Unua Libro
• Zamenhof.info: Kronologia biografio (cenzuro, eldonoj, Dua Libro)
• UEA, La Unua Libro kaj Promes-slipoj
• Wikipedia, Dua Libro (angle)
• Tekstaro de Esperanto, Unua Libro (Esperantaj fragmentoj)
• Internet Archive: rusa unua eldono, pola, franca, germana
• Vikifontaro: Dr. Esperanto's International Language (angle) kaj Международный язык (rusa); LibriVox: voĉlegado