Unua Libro (1887): pierwszy podręcznik esperanta

Unua Libro („Pierwsza Książka”) to broszura, w której L. L. Zamenhof po raz pierwszy przedstawił esperanto. Ukazała się w Warszawie po rosyjsku 26 lipca 1887 roku, pod pseudonimem Doktoro Esperanto, i liczyła około 40 stron. Zawierała długą przedmowę, osiem odcinków zobowiązania, gramatykę w 16 regułach i słownik 917 rdzeni. Zamenhof zrzekł się wszelkich osobistych praw do języka, więc książka i język od początku są własnością publiczną.

#Najważniejsze fakty

Nazwę Unua Libro nadano później, gdy w 1888 roku Zamenhof wydał Dua Libro („Drugą Książkę”). Słowo Esperanto stało się nazwą języka około 1889 roku, gdy czytelnicy zaczęli używać pseudonimu autora jako nazwy języka. W 1887 roku język nazywał się po prostu „językiem międzynarodowym” (lingvo internacia).

#Jak książka została wydana?

Zamenhof miał język gotowy wiosną 1885 roku i przez dwa lata szukał wydawcy. Ojciec jego narzeczonej, Klary Silbernik, zaproponował sfinansowanie druku z jej posagu, a warszawski drukarz Chaim Kelter się zgodził. Zaręczyli się 30 marca, a pobrali 9 sierpnia 1887 roku.

Rosyjski cenzor po raz pierwszy zatwierdził tekst 2 czerwca 1887 roku, a drugą zgodę wydał 26 lipca (14 lipca według kalendarza juliańskiego). Ta druga data jest obchodzona jako urodziny esperanta – zobacz Dzień Zamenhofa i Dzień Esperanta. Co działo się przed książką i po niej, opisują historia esperanta i życiorys L. L. Zamenhofa.

#Polska książka: warszawski druk i polskie wydanie

Dla czytelnika w Polsce Unua Libro jest książką bardzo blisko związaną z jego krajem. Zamenhof urodził się w Białymstoku, jako nastolatek zamieszkał w Warszawie, a w Warszawie – wówczas w Imperium Rosyjskim – wydrukowano też broszurę. Według Wikipedii w esperanto i po polsku drukarnia Chaima Keltera mieściła się przy ulicy Nowolipie 11.

Jeszcze w tym samym roku ukazało się wydanie polskie pod tytułem „Język międzynarodowy. Przedmowa i podręcznik kompletny”. Dokładnej daty źródła nie podają zgodnie: polska Wikipedia wymienia 6 września 1887 roku, nakład 2000 egzemplarzy i 40 stron, a kronika życia Zamenhofa na zamenhof.info mówi ogólnie o jesieni 1887 roku, kiedy wyszły wydania francuskie, niemieckie i polskie. Polska Wikipedia podaje dla wydania polskiego 947 rdzeni, co różni się od 917 z wydania rosyjskiego (o tej rozbieżności piszemy niżej). Skan polskiego wydania („Język Międzynarodowy Esperanto”) znajdziesz za darmo w Internet Archive, jako PDF albo EPUB; książka jest w domenie publicznej.

Według polskiej Wikipedii wydanie polskie miało ten sam układ co rosyjskie: 28 stron przedmowy, 8 odcinków zobowiązania, zasady gramatyki i słownik. Zajrzenie do niego to najprostszy sposób, żeby zobaczyć, jak esperanto wyglądało dla pierwszych czytelników w Polsce.

#Co zawierała Unua Libro?

Według standardowej biografii autorstwa Aleksandra Korĵenkova wydanie rosyjskie miało taki układ:

#Przedmowa: po co język międzynarodowy?

Zamenhof dowodził, że świat potrzebuje neutralnego drugiego języka, który złagodzi konflikty między narodami. Wskazał trzy przeszkody, których nie pokonały wcześniejsze projekty, takie jak volapük: język musi być tak łatwy, by uczyć się go niemal w zabawie, musi nadawać się do natychmiastowego użycia z każdym, a trzeba też znaleźć sposób na przezwyciężenie obojętności ludzi, żeby wielu uczyło się go razem. Trzecia przeszkoda doprowadziła do zobowiązania.

#Gramatyka i słownik

16 reguł to te same reguły, które do dziś określają język: jeden rodzajnik, rzeczowniki na -o, przymiotniki na -a, końcówki czasowników według czasu, liczba mnoga -j i końcówka dopełnienia -n. W 1905 roku weszły do Fundamento de Esperanto, które Deklaracja z Boulogne uczyniła niezmiennym. Przeczytaj je prostym językiem w artykule 16 reguł gramatyki esperanta.

Słownik miał 917 rdzeni w wydaniu rosyjskim (Korĵenkov; UEA). Niektóre źródła liczą 947 rdzeni, gdy doda się słowa użyte w przykładowych tekstach; tę liczbę podaje też polska Wikipedia, opisując wydanie polskie. Mały zasób działał, bo afiksy go mnożyły – zobacz słowotwórstwo.

#Przykładowe teksty

Przedmowa pokazywała język w użyciu na sześciu krótkich tekstach:

1. Patro nia – Modlitwa Pańska.
2. Fragment Biblii, początkowe wersety Księgi Rodzaju (rozdział 1).
3. Wzorcowy list do przyjaciela, napisany w całości po esperancku, poza dołączoną kartką słownika, żeby sprawdzić, czy da się go zrozumieć.
4. Mia penso – oryginalny wiersz Zamenhofa.
5. El Heine' – wiersz przełożony z Heinricha Heinego, zaczynający się od słów En sonĝo princinon mi vidis – „We śnie ujrzałem księżniczkę”.
6. Ho, mia kor' – drugi oryginalny wiersz, zaczynający się od słów Ho, mia kor', ne batu maltrankvile – „O, serce moje, nie bij tak niespokojnie”.

Patro nia i brzmienie z 1887 roku wraz z objaśnieniem przeczytasz na stronie z przykładowymi tekstami. W tekstach przykładowych części każdego słowa oddzielano przecinkami, żeby czytelnik, który nic nie wiedział, mógł sprawdzić każdą część na kartce słownika.

Jeden szczegół pokazuje, jak niewiele zmieniło się od 1887 roku. W książce słowa tabelowe oznaczające czas kończyły się na -an: kian i tian, dziś kiam „kiedy” i tiam „wtedy”. Zamenhof zmienił je w dodatku do Dua Libro w czerwcu 1888 roku – zobacz słowa tabelowe.

#Co zawierało zobowiązanie w Unua Libro?

Osiem odrywanych kartek prosiło czytelników o podpisanie obietnicy: Mi, subskribita, promesas ellerni la proponitan de d-ro Esperanto lingvon internacian, se estos montrita, ke dek milionoj personoj donis publike tian saman promeson. – „Ja, niżej podpisany, obiecuję nauczyć się języka międzynarodowego zaproponowanego przez dr. Esperanto, jeśli zostanie wykazane, że dziesięć milionów osób publicznie złożyło taką samą obietnicę.”

Zamenhof widział problem: nikt nie chce uczyć się języka, którym nikt nie mówi, i próbował go rozwiązać zbiorowym głosowaniem. Obiecał opublikować nazwiska dziesięciu milionów w osobnej książce. Celu nigdy nie osiągnięto. Do 1889 roku podpisało około 1000 osób, czyli 0,01% celu. Wielu wpisywało na kartkach Senkondiĉe („bez warunków”), co znaczyło, że i tak nauczą się języka. Zamenhof ogłosił nazwiska podpisanych w kilku listach, ostatnią w 1909 roku; według jednego artykułu UEA złożono w sumie 21 915 obietnic.

#Co działo się po Unua Libro?

• Przekłady w 1887 roku. Kelter wydrukował jeszcze przed końcem roku wydania polskie, francuskie i niemieckie, każde dla swoich czytelników. Źródła nie zgadzają się co do dokładnych dat, więc podajemy tylko rok.
• Kolejne przekłady. Wersje angielskie ukazały się w 1888 i 1889 roku; przekład Richarda Geoghegana z 17 stycznia 1889 stał się standardowy. W 1889 roku pojawiły się hebrajska, jidysz, szwedzka i litewska, a w 1890 duńska, bułgarska, włoska, hiszpańska i czeska.
• Dua Libro, styczeń 1888. „Druga Książka” dała czytelnikom teksty w samym esperanto, w odpowiedzi na setki listów, które dostał Zamenhof. To pierwsza książka napisana w całości w tym języku.
• Dodatek, czerwiec 1888. Zamenhof prosił o krytykę i obiecał „ostateczną postać” po roku. Przez pewien czas usunął się nawet w cień, mając nadzieję, że o kształcie języka zdecyduje międzynarodowy kongres. Planowany kongres nigdy się nie odbył.
• Czasopismo i klub. Norymberski klub języka światowego porzucił volapük na rzecz esperanta w grudniu 1888 roku, a w 1889 pojawiło się pierwsze czasopismo, La Esperantisto.
• Fundamento, 1905. Pierwszy Światowy Kongres Esperanto w Boulogne uczynił Fundamento wiążącą podstawą języka; powtarza ono duży fragment Unua Libro.

#Gdzie można przeczytać Unua Libro?

Książka jest w domenie publicznej, a skany i transkrypcje są dostępne w internecie za darmo.

• Wydanie polskie – skan „Język Międzynarodowy Esperanto (Unua Libro pola)” w Internet Archive, z plikami PDF i EPUB do pobrania.
• Rosyjskie pierwsze wydanie – skan w Internet Archive, z plikami PDF i EPUB.
• Wydania francuskie i niemieckie – skany w Internet Archive.
• Angielski – przekład Richarda Geoghegana z 1889 roku, Dr. Esperanto's International Language, w angielskich Wikiźródłach; darmowe nagranie czytane jest w LibriVox.
• Tekst rosyjski – w rosyjskich Wikiźródłach.
• Same fragmenty esperanckie – Tekstaro de Esperanto, zbiór tekstów, zawiera wszystkie przykłady po esperancku, ze zmodernizowanymi dawnymi słowami czasu na -an.

Jeśli chcesz nauczyć się esperanta, a nie tylko o nim poczytać, nie zaczynaj od tej broszury. Skorzystaj z naszego darmowego kursu w 12 lekcjach; Unua Libro jest dokumentem historycznym.

#Częste pytania

#Kiedy ukazała się Unua Libro?

26 lipca 1887 roku w Warszawie (14 lipca według kalendarza juliańskiego). Rosyjski cenzor zatwierdził tekst po raz pierwszy 2 czerwca 1887 roku.

#Kto napisał Unua Libro i dlaczego „Doktoro Esperanto”?

L. L. Zamenhof, okulista. Podpisał ją pseudonimem Doktoro Esperanto, „Doktor Mający Nadzieję”. Około 1889 roku czytelnicy zaczęli nazywać język Esperanto od pseudonimu autora.

#Czy Unua Libro wyszła po polsku?

Tak. Polskie wydanie, „Język międzynarodowy. Przedmowa i podręcznik kompletny”, ukazało się jeszcze w 1887 roku w Warszawie (polska Wikipedia podaje 6 września). Skan jest za darmo w Internet Archive.

#Ile słów miała Unua Libro?

Jej słownik zawierał 917 rdzeni według Korĵenkova i UEA. Niektóre źródła liczą 947 rdzeni, gdy uwzględni się słowa z tekstów przykładowych. Afiksy zamieniają kilkaset rdzeni w tysiące słów.

#Czy Unua Libro to nadal poprawne esperanto?

Prawie w całości. 16 reguł nadal obowiązuje. Główna różnica polega na tym, że słowa tabelowe oznaczające czas w 1887 roku kończyły się na -an, a w 1888 roku zmieniono je na -am.

#Czym była karta zobowiązania?

Kartką w książce, na której czytelnicy obiecywali nauczyć się esperanta, jeśli obieca to dziesięć milionów innych osób. Zamenhof nigdy nie zebrał dziesięciu milionów nazwisk, ale kartki przyniosły pierwszych uczących się.

#Źródła

• A. Korĵenkov, Zamenhof: The Life, Works and Ideas of the Author of Esperanto, Esperantic Studies Foundation (budowa książki, zobowiązanie, wydania)
• Wikipedia (pl): Unua Libro (wydanie polskie, Nowolipie 11); Vikipedio: Unua Libro; Wikipedia: Unua Libro; Wikidata: Unua Libro
• Zamenhof.info: Chronological biography (cenzura, wydania, Dua Libro)
• UEA, La Unua Libro i Promes-slipoj
• Wikipedia, Dua Libro
• Tekstaro de Esperanto, Unua Libro (fragmenty esperanckie)
• Internet Archive: pierwsze wydanie rosyjskie, polskie, francuskie, niemieckie
• Wikiźródła: Dr. Esperanto's International Language (angielski) i Международный язык (rosyjski); nagranie LibriVox