Teksty po esperancku z tłumaczeniem na polski

Esperanto pisze się alfabetem łacińskim, dokładnie tak, jak brzmi, a większość jego rdzeni pochodzi z języków europejskich, więc słowa takie jak familio, harmonio i karaktero łatwo odgadnąć. Tekst „wygląda po esperancku” dzięki regularnym końcówkom: -o dla rzeczowników, -a dla przymiotników, -as dla czasowników w czasie teraźniejszym, -n dla dopełnienia. Poniżej siedem krótkich tekstów, od łatwych do trudniejszych. Cztery pochodzą z książek Zamenhofa z lat 1887–1905 (domena publiczna), jeden to artykuł Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka, a dwa napisano na potrzeby tej strony.

Każdy tekst ma polskie tłumaczenie i krótką uwagę o gramatyce.

#Na co zwracać uwagę w każdym tekście po esperancku?

Cały system mieści się na jednej stronie: zobacz przegląd gramatyki.

#Siedem tekstów w skrócie

Poziomy to nasza własna orientacyjna skala, a nie oficjalne oceny.

#1. Pierwsza rozmowa

Dwoje uczących się poznaje się w sieci. Napisana na potrzeby tej strony.

— Saluton! Mi estas Ana. Kiel vi nomiĝas?
— Saluton, Ana! Mi nomiĝas Marko. Mi loĝas en Kanado.
— Ĉu vi jam longe lernas Esperanton?
— Ne, nur tri monatojn. Kaj vi?
— Mi lernas ĝin jam unu jaron, kaj mi tre ŝatas ĝin. Ĝis revido, Marko!

Po polsku: „Cześć! Jestem Ana. Jak się nazywasz?” – „Cześć, Ano! Nazywam się Marko. Mieszkam w Kanadzie.” – „Czy uczysz się już długo esperanta?” – „Nie, dopiero trzy miesiące. A ty?” – „Uczę się go już od roku i bardzo go lubię. Do widzenia, Marko!”

Na co zwrócić uwagę. Ĉu na początku zamienia zdanie oznajmujące w pytanie rozstrzygnięcia („tak/nie”). Esperanton kończy się na -n, bo jest dopełnieniem, a tri monatojn i unu jaron przyjmują -n, bo określają czas trwania (biernik). Podobnie jak po polsku („uczę się go już rok”), esperanto używa po prostu czasu teraźniejszego lernas; angielski potrzebuje formy „have been learning”.

#2. Zdania z Ekzercaro (1905)

Ekzercaro to część z ćwiczeniami w Fundamento de Esperanto (1905), wiążącej podstawie języka. Te pięć zdań to wybór z jej § 20; są to osobne przykłady, a nie opowiadanie.

Hieraŭ mi renkontis vian filon, kaj li ĝentile salutis min. ― Hodiaŭ estas sabato, kaj morgaŭ estos dimanĉo. ― Se mi estus sana, mi estus feliĉa. ― Karaj infanoj, estu ĉiam honestaj! ― Ni estu gajaj, ni uzu bone la vivon, ĉar la vivo ne estas longa.

Po polsku: Wczoraj spotkałem twojego syna, a on grzecznie mnie powitał. – Dziś jest sobota, a jutro będzie niedziela. – Gdybym był zdrowy, byłbym szczęśliwy. – Drogie dzieci, bądźcie zawsze uczciwe! – Bądźmy weseli, korzystajmy dobrze z życia, bo życie nie jest długie.

Na co zwrócić uwagę. Pięć zdań, pięć końcówek czasownika: renkontis (przeszłość -is), estas (teraźniejszość -as), estos (przyszłość -os), estus (tryb warunkowy -us) i estu (tryb rozkazujący -u, dla poleceń i „bądźmy”). Nawet esti „być” podlega tej regule, bo esperanto nie ma czasowników nieregularnych (czasowniki). W zdaniu warunkowym obie części mają -us (Se mi estus sana, mi estus feliĉa), tak jak po polsku obie części mają „by” („gdybym był…, byłbym…”). Ĝentile „grzecznie” to przysłówek od ĝentila „grzeczny”.

#3. Dzień z życia dzisiaj

Zwykły dzień pracy, napisany na potrzeby tej strony.

Ĉiun matenon mi veturas al la laborejo per biciklo. Survoje mi aŭskultas podkaston en Esperanto. En la oficejo mi respondas al retmesaĝoj kaj partoprenas en retaj kunsidoj kun kolegoj el tri landoj. Vespere mi kuiras kun mia edzino, kaj poste ni spektas filmon. Antaŭ ol enlitiĝi, mi lernas dek novajn vortojn per aplikaĵo en mia poŝtelefono.

Po polsku: Każdego ranka jadę do pracy rowerem. W drodze słucham podcastu po esperancku. W biurze odpowiadam na e-maile i biorę udział w spotkaniach online z kolegami z trzech krajów. Wieczorem gotuję z żoną, a potem oglądamy film. Przed pójściem spać uczę się dziesięciu nowych słów z aplikacji w telefonie.

Na co zwrócić uwagę. Esperanto nazywa współczesne rzeczy, łącząc stare rdzenie: ret·mesaĝ·o „sieć-wiadomość” (e-mail), poŝ·telefon·o „telefon kieszonkowy” (telefon komórkowy), labor·ej·o „miejsce pracy” i en·lit·iĝ·i „położyć się do łóżka” (słowotwórstwo). Ĉiun matenon „każdego ranka” przyjmuje -n, bo mówi, kiedy coś się dzieje. Per znaczy „za pomocą” i odpowiada polskiemu narzędnikowi: per biciklo to „rowerem”, per aplikaĵo „za pomocą aplikacji”.

#4. Patro nia – „Ojcze nasz” (1887)

Patro nia to pierwszy tekst próbny w pierwszym podręczniku Zamenhofa, Unua Libro (1887). W oryginale każde słowo było wydrukowane z przecinkami między częściami – Patr,o ni,a – żeby czytelnik, który nigdy nie uczył się języka, mógł odszukać każdą część w słowniczku książki. Poniższy tekst to brzmienie Zamenhofa z 1887 roku we współczesnej pisowni; w oryginale wydrukowano hod'aŭ zamiast hodiaŭ. Książka ukazała się w tym samym roku także po polsku (we wrześniu, w Warszawie), z tymi samymi próbkami tekstów, w tym z „Ojcze nasz”.

Patro nia, kiu estas en la ĉielo, sankta estu Via nomo, venu reĝeco Via, estu volo Via, kiel en la ĉielo, tiel ankaŭ sur la tero. Panon nian ĉiutagan donu al ni hodiaŭ kaj pardonu al ni ŝuldojn niajn kiel ni ankaŭ pardonas al niaj ŝuldantoj; ne konduku nin en tenton, sed liberigu nin de la malvera, ĉar Via estas la regado, la forto kaj la gloro eterne. Amen!

Po polsku (tłumaczenie bliskie esperanckiemu tekstowi): Ojcze nasz, który jesteś w niebie, niech będzie święte Twoje imię, niech przyjdzie Twoje królestwo, niech będzie Twoja wola, jak w niebie, tak i na ziemi. Chleba naszego powszedniego daj nam dzisiaj i przebacz nam nasze długi, tak jak i my przebaczamy naszym dłużnikom; nie wódź nas na pokuszenie, lecz uwolnij nas od złego (dosłownie „od nieprawdziwego”), bo Twoje jest panowanie, moc i chwała na wieki. Amen! Polski tekst liturgiczny brzmi w kilku miejscach inaczej.

Na co zwrócić uwagę. Dopowiedzenie może stać po rzeczowniku – Patro nia, volo Via – bo gramatykę niosą końcówki, a nie szyk (szyk zdania). W Panon nian ĉiutagan wszystkie trzy słowa przyjmują -n: przymiotniki i zaimki dzierżawcze zgadzają się z rzeczownikiem. Polak zna tę zgodę z polskiego („chleba naszego powszedniego”), ale esperanto ma tylko dwie końcówki zgody, -j i -n, zamiast siedmiu przypadków. Ŝuld·ant·oj „dłużnicy” to imiesłów oznaczający „tych, którzy są winni”. Późniejsze wersje, na przykład używana przez Międzynarodową Unię Katolickich Esperantystów (IKUE), zastępują malvera słowem malbono „zło”.

#5. Artykuł 1 Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka

Organizacja Narodów Zjednoczonych przyjęła Powszechną Deklarację Praw Człowieka w 1948 roku. To jej pierwszy artykuł po esperancku.

Ĉiuj homoj estas denaske liberaj kaj egalaj laŭ digno kaj rajtoj. Ili posedas racion kaj konsciencon, kaj devus konduti unu al alia en spirito de frateco.

Po polsku (tekst Deklaracji): Wszyscy ludzie rodzą się wolni i równi pod względem swej godności i swych praw. Są oni obdarzeni rozumem i sumieniem i powinni postępować wobec innych w duchu braterstwa.

Na co zwrócić uwagę. Tekst esperancki ma 26 słów wobec 28 w polskim i 30 w angielskim, bo jedno słowo może zastąpić wyrażenie: de·nask·e „od urodzenia” łączy przyimek, rdzeń i końcówkę przysłówka. Frat·ec·o „braterstwo” dodaje przyrostek -ec- (cecha) do frato „brat”. Devus to tryb warunkowy od devi „musieć” – dosłownie „musiałby”, tu „powinien” (tryb warunkowy).

#6. Baśń La feino (1905)

La feino „Wróżka” to pierwsze opowiadanie w Ekzercaro (§ 11). To wersja Zamenhofa baśni znanej po angielsku jako „Diamonds and Toads”, a po polsku jako Wróżki Charles'a Perraulta, w której dobra dziewczyna zostaje nagrodzona różami, perłami i diamentami spadającymi z jej ust. To początek tekstu.

Unu vidvino havis du filinojn. La pli maljuna estis tiel simila al la patrino per sia karaktero kaj vizaĝo, ke ĉiu, kiu ŝin vidis, povis pensi, ke li vidas la patrinon; ili ambaŭ estis tiel malagrablaj kaj tiel fieraj, ke oni ne povis vivi kun ili. La pli juna filino, kiu estis la plena portreto de sia patro laŭ sia boneco kaj honesteco, estis krom tio unu el la plej belaj knabinoj, kiujn oni povis trovi.

Po polsku: Pewna wdowa miała dwie córki. Starsza była tak podobna do matki charakterem i twarzą, że każdy, kto ją widział, mógł pomyśleć, że widzi matkę; obie były tak niemiłe i tak pyszne, że nie dało się z nimi żyć. Młodsza córka, która pod względem dobroci i uczciwości była całym portretem ojca, była ponadto jedną z najpiękniejszych dziewcząt, jakie można było spotkać.

Na co zwrócić uwagę. Długie zdania spajają ke „że” i słowa względne: ĉiu, kiu „każdy, kto” oraz kiujn „które” (w liczbie mnogiej i w bierniku, stąd -j i -n; słowa tabelowe). La pli maljuna „starsza” i la plej belaj „najpiękniejsze” pokazują stopniowanie przez pli i plej. W povis pensi, ke li vidas drugi czasownik zostaje w czasie teraźniejszym: esperanto zachowuje czas pierwotnej myśli, jak po polsku („mógł pomyśleć, że widzi matkę”), podczas gdy angielski przesuwa go na „was seeing”.

#7. La Espero, hymn esperanta

La Espero „Nadzieja” to wiersz Zamenhofa, wydrukowany po raz pierwszy bez tytułu w 1890 roku w podręczniku dla mówiących po rosyjsku. Śpiewany do marsza Féliciena Menu de Ménila z 1909 roku, służy jako nieoficjalny hymn esperanta (flaga i symbole). Oto jego pierwsze osiem wersów.

En la mondon venis nova sento,
tra la mondo iras forta voko;
per flugiloj de facila vento
nun de loko flugu ĝi al loko.
Ne al glavo sangon soifanta
ĝi la homan tiras familion:
al la mond’ eterne militanta
ĝi promesas sanktan harmonion.

Po polsku (tłumaczenie dosłowne): Na świat przyszło nowe uczucie, / przez świat idzie potężne wołanie; / na skrzydłach lekkiego wiatru / niech teraz leci z miejsca na miejsce. / Nie do miecza spragnionego krwi / przyciąga ono rodzinę ludzką: / światu wiecznie wojującemu / obiecuje świętą harmonię.

Na co zwrócić uwagę. En la mondon przyjmuje -n, bo oznacza ruch do wnętrza świata, a tra la mondo „przez świat” go nie potrzebuje (kierunek). Poezja przestawia zwykły szyk: w glavo sangon soifanta dopełnienie sangon stoi przed imiesłowem soifanta „spragniony”, a ĝi la homan tiras familion rozdziela przymiotnik od rzeczownika. Mond’ odrzuca końcowe -o ze względu na rytm, na co pozwala reguła 16 Fundamento. Dalej wiersz nazywa mówiących la esperantoj, „ci, którzy mają nadzieję” – to słowo kryje się za pseudonimem Zamenhofa Doktoro Esperanto, który stał się nazwą języka. Polska Wikipedia podaje także poetycki przekład hymnu autorstwa Leo Belmonta.

#Dla Polaków: esperancki Pan Tadeusz

Jednym z pierwszych tłumaczy na esperanto był Polak, Antoni Grabowski, autor Sinjoro Tadeo (1918), esperanckiej wersji Pana Tadeusza – o jego dorobku piszemy w literaturze esperanckiej. Oto pierwszy wiersz inwokacji obok oryginału:

Litwo! Ojczyzno moja! ty jesteś jak zdrowie;

Litvo! Patrujo mia! Simila al sano;

Patrujo „ojczyzna” to patr·uj·o – dosłownie „kraj ojców”; simila al znaczy „podobny do”, a sano „zdrowie”. Kolejne wersy czytaj w pełnym tekście na Vikifontaro.

#Gdzie znaleźć więcej tekstów po esperancku?

• Fundamento de Esperanto. Akademia Esperanta publikuje pełny tekst za darmo w sieci, razem ze wszystkimi 42 częściami Ekzercaro.
• Vikifontaro (Wikiźródła w esperanto) zbiera teksty w domenie publicznej, między innymi La Espero i Sinjoro Tadeo.
• Projekt Gutenberg oferuje bezpłatne książki po esperancku, w tym antologię Zamenhofa Fundamenta Krestomatio (1903).
• Vikipedio, Wikipedia w esperanto, daje ćwiczenia w czytaniu na dowolny temat.
• Polski Związek Esperantystów. Na stronie esperanto.pl znajdziesz archiwum czasopisma Pola Esperantisto i cyfrowe archiwum materiałów, uruchomione w sierpniu 2025 roku.
• Nasz kurs. Kurs w 12 lekcjach opiera się na dialogach, a darmowe materiały wymieniają książki z uproszczonym słownictwem i podcasty.

#Częste pytania

#Jak wygląda esperanto?

Esperanto używa alfabetu łacińskiego z sześcioma dodatkowymi literami z daszkami (ĉ, ĝ, ĥ, ĵ, ŝ, ŭ) i pisze się je dokładnie tak, jak się je wymawia. Wiele rdzeni wygląda znajomo dla użytkowników języków europejskich, a regularne końcówki wskazują część mowy: -o dla rzeczowników, -a dla przymiotników, -as dla czasowników w czasie teraźniejszym.

#Jaki był pierwszy tekst opublikowany po esperancku?

„Ojcze nasz”, Patro nia, był pierwszym tekstem próbnym w Unua Libro Zamenhofa z 1887 roku (tekst 4 powyżej). W tej samej książce były też wersety z Księgi Rodzaju, wzór listu i trzy wiersze.

#Czy mogę zrozumieć esperanto bez nauki?

Częściowo. Czytelnicy języków europejskich rozpoznają wiele rdzeni, takich jak familio, portreto i harmonio, ale końcówki, słowa tabelowe i małe słówka jak ĉu i ke wymagają trochę nauki. Słownik pokazuje znaczenie każdej części słowa.

#Czy można swobodnie korzystać z tych tekstów?

Teksty Zamenhofa są w domenie publicznej: zmarł w 1917 roku. Teksty napisane na potrzeby tej strony i nasze polskie tłumaczenia są opublikowane na licencji CC BY-SA 4.0, jak cała strona.

#Jak czytać te teksty na głos?

Każda litera ma jeden dźwięk, a akcent pada zawsze na przedostatnią sylabę, tak jak w większości polskich słów: Es·pe·RAN·to, fa·mi·LI·o. Dla Polaka litery z daszkami są znajome: ĉ to „cz”, ĝ to „dż”, ĥ to „ch”, ĵ to „ż”, ŝ to „sz”, a ŭ to „ł”. Zobacz alfabet i wymowę.

#Źródła

• Akademia Esperanta: Fundamento de Esperanto – Ekzercaro (§ 11 La feino, § 20)
• Zamenhof, Unua Libro (1887), strona 19: skan w Wikimedia Commons
• Vikipedio: Patro nia (tekst z 1887 roku i wersja IKUE)
• F. V. Lorenc, Úplná učebnice mezinárodní řeči dra. Esperanta (1890), ten sam tekst z 1887 roku: Projekt Gutenberg
• Wikipedia: Unua Libro (zawartość książki); Wikipedia (pl): Unua Libro (polskie wydanie z 1887 roku)
• Vikifontaro: La Espero i Sinjoro Tadeo (Antoni Grabowski, 1918)
• Vikipedio: La Espero (wydrukowany po raz pierwszy w 1890 roku); Wikipedia: La Espero (marsz Menu de Ménila, 1909); Wikipedia (pl): La Espero (przekład poetycki Leo Belmonta)
• Vikipedio: Universala Deklaracio de Homaj Rajtoj i Omniglot: Esperanto (artykuł 1 po esperancku i angielsku); Wikiźródła (pl): Powszechna Deklaracja Praw Człowieka (artykuł 1 po polsku)
• Wikipedia (pl): Wróżki (baśń Perraulta)
• PMEG: Verb forms in indirect speech i -n for measure
• Reta Vortaro (ReVo): hasła retmesaĝo, aplikaĵo, podkasto
• Projekt Gutenberg: Fundamenta Krestomatio
• Polski Związek Esperantystów: esperanto.pl (archiwa); Vikipedio: Pola Esperanto-Asocio