Esperantaj tekstoj por legi: sep ekzemploj kun klarigoj

Esperanto estas skribata per la latina alfabeto, ĝuste tiel, kiel ĝi sonas, kaj plej multaj ĝiaj radikoj devenas el eŭropaj lingvoj – tial vortoj kiel familio, harmonio kaj karaktero estas facile diveneblaj. Al teksto donas „esperantan” aspekton la regulaj finaĵoj: -o por substantivoj, -a por adjektivoj, -as por verboj en la prezenco, -n por la objekto. Sube troviĝas sep mallongaj tekstoj, ordigitaj de facilaj al pli malfacilaj. Kvar devenas de Zamenhof (liaj libroj de 1887–1905 estas publika havaĵo), unu estas la Universala Deklaracio de Homaj Rajtoj, kaj du estis verkitaj por ĉi tiu paĝo.

Ĉiu teksto havas klarigon de pli malfacilaj vortoj kaj noton pri gramatiko.

#Kion rimarki en ĉiu Esperanta teksto

La tuta sistemo troviĝas sur unu paĝo: vidu la superrigardon de la gramatiko.

#La sep tekstoj unuavide

La niveloj estas nia proksimuma gvidilo, ne oficialaj taksoj.

#1. Unua konversacio

Du lernantoj renkontiĝas rete. Verkita por ĉi tiu paĝo.

— Saluton! Mi estas Ana. Kiel vi nomiĝas?
— Saluton, Ana! Mi nomiĝas Marko. Mi loĝas en Kanado.
— Ĉu vi jam longe lernas Esperanton?
— Ne, nur tri monatojn. Kaj vi?
— Mi lernas ĝin jam unu jaron, kaj mi tre ŝatas ĝin. Ĝis revido, Marko!

Vortoj kaj esprimoj. nomiĝi – havi nomon (Kiel vi nomiĝas? signifas „Kiu estas via nomo?”); loĝi – havi sian hejmon en iu loko; jam longe – dum longa tempo ĝis nun; ŝati – senti plezuron pri io; Ĝis revido! – adiaŭa saluto, kiam oni esperas renkontiĝi denove.

Kion rimarki. Ĉu komence igas frazon jes-ne-demando. Esperanton finiĝas per -n, ĉar ĝi estas objekto, kaj tri monatojn kaj unu jaron ricevas -n, ĉar ili mezuras tempon (akuzativo). Por ago, kiu komenciĝis en la pasinteco kaj daŭras ĝis nun, Esperanto uzas simple la prezencon: mi lernas ĝin jam unu jaron.

#2. Frazoj el la Ekzercaro (1905)

La Ekzercaro estas la ekzerca parto de la Fundamento de Esperanto (1905), deviga bazo de la lingvo. Tiuj ĉi kvin frazoj estas elekto el ĝia § 20; ili estas apartaj ekzemploj, ne rakonto.

Hieraŭ mi renkontis vian filon, kaj li ĝentile salutis min. ― Hodiaŭ estas sabato, kaj morgaŭ estos dimanĉo. ― Se mi estus sana, mi estus feliĉa. ― Karaj infanoj, estu ĉiam honestaj! ― Ni estu gajaj, ni uzu bone la vivon, ĉar la vivo ne estas longa.

Vortoj kaj esprimoj. renkonti – veni samloken kun iu, hazarde aŭ laŭplane; saluti – montri ĝentilan atenton al iu per salutvortoj; ĝentile – laŭ bonaj manieroj; sana – ne malsana; feliĉa – plene kontenta pri sia sorto; honesta – ne trompanta kaj ne ŝtelanta; gaja – ĝoja kaj bonhumora; uzi bone la vivon – profiti bone de la tempo, kiun oni vivas.

Kion rimarki. Kvin frazoj, kvin verbaj finaĵoj: renkontis (pasinteco -is), estas (prezenco -as), estos (futuro -os), estus (kondicionalo -us) kaj estu (volitivo -u, por ordonoj kaj „ni faru”). Eĉ esti sekvas la modelon, ĉar Esperanto ne havas neregulajn verbojn (verboj). Ĝentile estas la adverbo de ĝentila. En la kondiĉa frazo Se mi estus sana, mi estus feliĉa la kondicionalo aperas en ambaŭ partoj: ĉe se kaj en la ĉefa propozicio.

#3. Tago en moderna vivo

Ordinara labortago, verkita por ĉi tiu paĝo.

Ĉiun matenon mi veturas al la laborejo per biciklo. Survoje mi aŭskultas podkaston en Esperanto. En la oficejo mi respondas al retmesaĝoj kaj partoprenas en retaj kunsidoj kun kolegoj el tri landoj. Vespere mi kuiras kun mia edzino, kaj poste ni spektas filmon. Antaŭ ol enlitiĝi, mi lernas dek novajn vortojn per aplikaĵo en mia poŝtelefono.

Vortoj kaj esprimoj. laborejo – loko, kie oni laboras; survoje – dum oni vojiras; podkasto – serio de sonregistraĵoj, kiujn oni aŭskultas el la reto; retmesaĝo – retletero; kunsido – kunveno, dum kiu oni diskutas; kolego – homo, kiu laboras en la sama loko aŭ profesio; spekti – rigardi atente (filmon, teatraĵon); enlitiĝi – iri en la liton por dormi; aplikaĵo – programo por telefono aŭ komputilo; poŝtelefono – portebla telefono.

Kion rimarki. Esperanto nomas modernajn aferojn per kombinoj de malnovaj radikoj: ret·mesaĝ·o, poŝ·telefon·o, labor·ej·o kaj en·lit·iĝ·i (vortfarado). Ĉiun matenon ricevas -n, ĉar ĝi diras, kiam io okazas. Per montras rimedon: per biciklo, per aplikaĵo.

#4. Patro nia – la Preĝo de la Sinjoro (1887)

Patro nia estas la unua specimena teksto en la unua lernolibro de Zamenhof, la Unua Libro (1887). En la originalo ĉiu vorto estis presita kun komoj inter siaj partoj – Patr,o ni,a – por ke leganto, kiu neniam studis la lingvon, povu serĉi ĉiun parton en la vortlisto de la libro. La teksto sube havas la formon de Zamenhof el 1887 laŭ la nuna ortografio; la originalo presas hod'aŭ anstataŭ hodiaŭ.

Patro nia, kiu estas en la ĉielo, sankta estu Via nomo, venu reĝeco Via, estu volo Via, kiel en la ĉielo, tiel ankaŭ sur la tero. Panon nian ĉiutagan donu al ni hodiaŭ kaj pardonu al ni ŝuldojn niajn kiel ni ankaŭ pardonas al niaj ŝuldantoj; ne konduku nin en tenton, sed liberigu nin de la malvera, ĉar Via estas la regado, la forto kaj la gloro eterne. Amen!

Vortoj kaj esprimoj. ĉielo – la spaco super ni, ankaŭ loko de Dio; sankta – tre pura kaj respektinda, dediĉita al Dio; reĝeco – regno, potenco de reĝo; ĉiutaga – por ĉiu tago; ŝuldo – tio, kion oni devas doni aŭ repagi; ŝuldanto – homo, kiu ŝuldas ion al alia; pardoni – ne plu koleri kontraŭ iu kulpa kaj forgesi lian kulpon; tento – ĉio, kio logas al malbono; liberigi – igi iun libera; malvera – ne vera (ĉi tie: la malbono, la malbona); regado – la ago regi; eterne – sen fino.

Kion rimarki. La poseda pronomo povas sekvi sian substantivon – Patro nia, volo Via – ĉar finaĵoj, ne pozicio, portas la gramatikon (vortordo). En Panon nian ĉiutagan ĉiuj tri vortoj ricevas -n: adjektivoj kaj posedaj pronomoj akordiĝas kun sia substantivo. Ŝuld·ant·oj estas participo kaj signifas „tiuj, kiuj ŝuldas”. Pli postaj versioj, ekzemple tiu de la Internacia Katolika Unuiĝo Esperantista (IKUE), anstataŭigas la vorton malvera per malbono.

#5. Artikolo 1 de la Universala Deklaracio de Homaj Rajtoj

La Unuiĝintaj Nacioj akceptis la Universalan Deklaracion de Homaj Rajtoj en 1948. Jen ĝia unua artikolo en Esperanto.

Ĉiuj homoj estas denaske liberaj kaj egalaj laŭ digno kaj rajtoj. Ili posedas racion kaj konsciencon, kaj devus konduti unu al alia en spirito de frateco.

Vortoj kaj esprimoj. denaske – ekde la naskiĝo; egala – sen diferenco en valoro; digno – valoro kaj honoro de homo; racio – kapablo pensi logike; konscienco – interna voĉo, kiu diras, kio estas bona kaj kio malbona; konduti – agi, sin teni; unu al alia – reciproke; frateco – rilato kiel inter fratoj.

Kion rimarki. La Esperanta teksto havas 26 vortojn kontraŭ 30 en la angla originalo, ĉar unu vorto povas anstataŭi tutan frazparton: de·nask·e kunigas prepozicion, radikon kaj adverban finaĵon. Frat·ec·o aldonas la sufikson -ec- (eco, kvalito) al frato. Devus estas la kondicionalo de devi; ĝi esprimas mildan devon, ne striktan ordonon (kondicionalo).

#6. La fabelo La feino (1905)

La feino estas la unua rakonto en la Ekzercaro (§ 11). Ĝi estas la versio de Zamenhof de la fabelo, konata en la angla kiel „Diamonds and Toads” (france Les Fées de Charles Perrault), en kiu afabla knabino ricevas kiel rekompencon rozojn, perlojn kaj diamantojn, falantajn el ŝia buŝo. Jen ĝia komenco.

Unu vidvino havis du filinojn. La pli maljuna estis tiel simila al la patrino per sia karaktero kaj vizaĝo, ke ĉiu, kiu ŝin vidis, povis pensi, ke li vidas la patrinon; ili ambaŭ estis tiel malagrablaj kaj tiel fieraj, ke oni ne povis vivi kun ili. La pli juna filino, kiu estis la plena portreto de sia patro laŭ sia boneco kaj honesteco, estis krom tio unu el la plej belaj knabinoj, kiujn oni povis trovi.

Vortoj kaj esprimoj. vidvino – virino, kies edzo mortis; simila – preskaŭ sama; karaktero – ĉiuj ecoj de ies animo; vizaĝo – la antaŭa flanko de la kapo; ambaŭ – la du kune; malagrabla – kiu ne plaĉas; fiera – kiu tre alte taksas sin; portreto – bildo de persono; boneco – eco de bona homo; honesteco – eco de honesta homo; krom tio – aldone, plie.

Kion rimarki. Longajn frazojn kunteni helpas ke kaj relativaj vortoj: ĉiu, kiu kaj kiujn, kiu ricevas -j kaj -n, ĉar ĝi estas pluralo kaj objekto (tabelvortoj). La pli maljuna kaj la plej belaj montras komparon per pli kaj plej. En povis pensi, ke li vidas la dua verbo restas en la prezenco: post ke Esperanto konservas la tempon de la origina penso, ne ŝanĝas ĝin pro la pasinta rakonto.

#7. La Espero, la himno de Esperanto

La Espero estas poemo de Zamenhof, unue presita sen titolo en 1890 en lernolibro por parolantoj de la rusa. Kantata laŭ marŝo de Félicien Menu de Ménil el 1909, ĝi servas kiel neoficiala himno de Esperanto (flago kaj simboloj). Jen ĝiaj unuaj ok versoj.

En la mondon venis nova sento,
tra la mondo iras forta voko;
per flugiloj de facila vento
nun de loko flugu ĝi al loko.
Ne al glavo sangon soifanta
ĝi la homan tiras familion:
al la mond’ eterne militanta
ĝi promesas sanktan harmonion.

Vortoj kaj esprimoj. sento – emocio, interna impreso; voko – alvoko, laŭta voĉo, kiu vokas; flugilo – parto de birdo, per kiu ĝi flugas; facila vento – milda vento; glavo – longa tranĉa armilo; soifi – forte deziri trinki, ĉi tie ankaŭ avide deziri sangon; tiri – ĉi tie logi al si, altiri; eterne militanta – kiu sen fino militas; sankta harmonio – plena, preskaŭ religia akordo inter la homoj.

Kion rimarki. En la mondon ricevas -n, ĉar ĝi montras movon en la mondon, dum tra la mondo ne bezonas ĝin (direkto). Poezio kurbigas la kutiman ordon: en glavo sangon soifanta la objekto sangon staras antaŭ la participo soifanta, kaj ĝi la homan tiras familion apartigas la adjektivon de ĝia substantivo. Mond’ perdas sian finan -o pro la metro, kion permesas la 16-a regulo de la Fundamento. Pli poste la poemo nomas la parolantojn la esperantoj, t.e. „tiuj, kiuj esperas” – la vorto malantaŭ la pseŭdonimo de Zamenhof Doktoro Esperanto, kiu fariĝis la nomo de la lingvo.

#Kie trovi pliajn Esperantajn tekstojn

• La Fundamento de Esperanto. La Akademio de Esperanto publikigas la plenan tekston senpage en la reto, inkluzive de ĉiuj 42 sekcioj de la Ekzercaro.
• Vikifontaro (Esperanta Vikifontaro) kolektas tekstojn en la publika havaĵo, interalie La Espero.
• Projekto Gutenberg proponas senpagajn Esperantajn librojn, inter ili la antologion de Zamenhof Fundamenta Krestomatio (1903).
• Vikipedio, la Esperanta Vikipedio, donas legopraktikon pri ĉiu temo.
• Nia kurso. La 12-leciona kurso baziĝas sur dialogoj, kaj la paĝo senpagaj rimedoj listigas gradigitajn legolibrojn kaj podkastojn.

#Oftaj demandoj

#Kiel aspektas Esperanto?

Esperanto uzas la latinan alfabeton plus ses literojn kun supersigno (ĉ, ĝ, ĥ, ĵ, ŝ, ŭ), kaj ĝi estas skribata ĝuste tiel, kiel ĝi sonas. Multaj radikoj aspektas konataj al parolantoj de eŭropaj lingvoj, kaj regulaj finaĵoj montras la vortospecon: -o por substantivoj, -a por adjektivoj, -as por verboj en la prezenco.

#Kiu estis la unua teksto publikigita en Esperanto?

Patro nia (la Preĝo de la Sinjoro) estis la unua specimena teksto en la Unua Libro de Zamenhof el 1887 (teksto 4 supre). La sama libro enhavis ankaŭ versojn el la Genezo, modelan leteron kaj tri poemojn.

#Ĉu mi povas kompreni Esperanton sen lerni ĝin?

Parte. Legantoj de eŭropaj lingvoj rekonas multajn radikojn, ekzemple familio, portreto kaj harmonio, sed la finaĵoj, la tabelvortoj kaj la etaj vortoj kiel ĉu kaj ke postulas iom da studado. La vortaro montras la signifon de ĉiu parto de vorto.

#Ĉu mi rajtas libere uzi ĉi tiujn tekstojn?

La tekstoj de Zamenhof estas publika havaĵo: li mortis en 1917. La tekstoj verkitaj por ĉi tiu paĝo estas publikigitaj laŭ la permesilo CC BY-SA 4.0, kiel la cetera retejo.

#Kiel legi ĉi tiujn tekstojn laŭte?

Ĉiu litero havas unu sonon, kaj la akcento ĉiam falas sur la antaŭlastan silabon: Es·pe·RAN·to, fa·mi·LI·o. Vidu la alfabeton kaj prononcon.

#Fontoj

• Akademio de Esperanto: Fundamento de Esperanto – Ekzercaro (§ 11 La feino, § 20)
• Zamenhof, Unua Libro (1887), paĝo 19: skanaĵo en Wikimedia Commons
• Vikipedio: Patro nia (la teksto de 1887 kaj la versio de IKUE)
• F. V. Lorenc, Úplná učebnice mezinárodní řeči dra. Esperanta (1890), la sama teksto de 1887: Projekto Gutenberg
• Vikipedio: Unua Libro (enhavo de la libro)
• Vikifontaro: La Espero
• Vikipedio: La Espero (unue presita en 1890); Wikipedia (angle): La Espero (marŝo de Menu de Ménil, 1909)
• Vikipedio: Universala Deklaracio de Homaj Rajtoj kaj Omniglot: Esperanto (Artikolo 1 en Esperanto kaj angla)
• PMEG: Verbaj formoj en nerekta parolo kaj -n por mezuro
• Reta Vortaro (ReVo): artikoloj retmesaĝo, aplikaĵo, podkasto
• Projekto Gutenberg: Fundamenta Krestomatio