Gramatiko
Vortordo en Esperanto: libera, sed ne hazarda
La finaĵo -n, ne la loko, montras, kiu faras kion – tial oni povas reordigi frazon por emfazo.
La kutima vortordo de Esperanto estas subjekto – verbo – objekto (SVO): La hundo mordis la katon. Ĉar la objekto portas la akuzativan finaĵon -n, la vortoj povas moviĝi sen ŝanĝo de la rolo. La katon mordis la hundo ankoraŭ signifas, ke la hundo mordis la katon.
La libereco havas limojn. PMEG klare formulas la ĉefan regulon: la vortordo servu al klareco. Vortetoj kiel prepozicioj, la kaj ne havas fiksajn lokojn.
Kial la ordo povas ŝanĝiĝi
En lingvoj kiel la angla, la loko montras, kiu estas la subjekto. En Esperanto tion faras la finaĵo. Ĉiuj ses ordoj sube priskribas la saman eventon: la sago ĉiam iras de la subjekto al la vorto kun -n, ie ajn ĝi staras. Nur movo de la -n ŝanĝas la eventon, kiel en la lasta linio.
La hundo subjekto mordis verbo la katon objekto
La katon objekto mordis verbo la hundo subjekto
La hundo subjekto la katon objekto mordis verbo
La katon objekto la hundo subjekto mordis verbo
Mordis verbo la hundo subjekto la katon objekto
Mordis verbo la katon objekto la hundo subjekto
La hundo mordis, la kato estis mordita.
La kato subjekto mordis verbo la hundon objekto
La kato mordis, la hundo estis mordita.
SVO estas la normala ordo; la aliaj ŝovas la emfazon (PMEG). En la angla, kontraste, „The cat bit the dog” estus tute alia evento.
La normala ordo
PMEG donas la bazan skemon: subjekto – ĉefverbo – objekto – aliaj frazpartoj:
- Karlo manĝas rizon per manĝbastonetoj.
Frazoj kutime komenciĝas per tio, kio jam estas konata (la temo), kaj finiĝas per la nova informo. Movi frazparton al la komenco faras ĝin la temo aŭ emfazas ĝin:
- Tiun libron mi jam legis. – pri tiu libro mi diras, ke mi jam legis ĝin.
- Sur la sofo ili sidas. – la emfazo estas sur la sofo.
- Vin mi amas. – vin, ne alian.
Ankaŭ la fino de la frazo povas porti emfazon: Sur la sofo sidas ili elstarigas, kiu sidas tie – estas ili, kiuj sidas sur la sofo.
Kiam la ordo faras la laboron
Foje neniu substantivo havas -n, kaj tiam la loko decidas. Tio okazas post esti kaj fariĝi, kie ambaŭ substantivoj restas en la nominativo (PMEG):
- Lernanto fariĝis instruisto. – la lernanto ŝanĝiĝis.
- Instruisto fariĝis lernanto. – la instruisto ŝanĝiĝis.
Ĉi tie la subjekto staras unue. Ankaŭ fiksaj vortetoj, kiel prepozicioj, tenas sian lokon, kiel montras la sekva tabelo.
Kio ne estas libera
| Elemento | Regulo | Ekzemplo |
|---|---|---|
| Prepozicioj | ĉiam antaŭ sia substantivo | sur la tablo, neniam la tablo sur |
| la | antaŭ la substantivo kaj ĝiaj adjektivoj | la granda domo |
| Konjunkcioj | antaŭ tio, kion ili ligas | mi kaj vi; Mi scias, ke vi venos. |
| ne | tuj antaŭ la neata vorto | Mi ne dormas. |
| ĉu | normale en la komenco de la demando | Ĉu vi venos? |
| ajn | tuj post sia tabelvorto | kiu ajn |
| nur, eĉ, ankaŭ, tre | normale antaŭ la vorto, al kiu ili rilatas | Nur mi vidis lin. / Mi vidis nur lin. |
La lasta vico ŝanĝas la sencon: Nur mi vidis lin – neniu alia vidis lin; Mi vidis nur lin – mi vidis neniun alian. Vidu adverbojn kaj demandojn kaj neadon.
La loko de ankaŭ
Ankaŭ normale rilatas al la vorto tuj post si (PMEG). Ankaŭ mi lernas Esperanton signifas, ke ankaŭ aliaj lernas ĝin; Mi lernas ankaŭ Esperanton signifas, ke mi lernas ankaŭ aliajn lingvojn. En parolado oni ofte metas ankaŭ antaŭ la verbon kaj montras la sencon per intonacio; skribe pli klare estas meti ĝin tuj antaŭ la koncernan vorton.
Adjektivoj antaŭ aŭ post la substantivo
Adjektivo kutime staras antaŭ sia substantivo: bela domo. Ĝi povas ankaŭ sekvi: domo bela. Ambaŭ estas ĝustaj, kaj la ordo adjektivo–substantivo estas iom pli ofta. La artikolo la tamen staras unue: la domo bela.
Ĉar adjektivoj akordas laŭ nombro kaj kazo (vidu substantivojn kaj adjektivojn), la finaĵoj montras, al kiu substantivo apartenas adjektivo, eĉ je distanco:
- Mi vidis grandan hundon. = Hundon grandan mi vidis.
- Ruĝajn pomojn li aĉetis. – emfazo sur la ruĝaj pomoj.
Demandoj konservas la ordon de la aserto
Esperanto ne inversigas subjekton kaj verbon en demandoj. Vi parolas Esperanton fariĝas Ĉu vi parolas Esperanton? – oni nur aldonas ĉu. Ki-vortoj kiel kie kutime staras unue: Kie vi loĝas?
Ekzemplaj frazoj
- Mi trinkas kafon ĉiumatene.
- Ĉiumatene mi trinkas kafon.
- Kafon mi trinkas matene, teon vespere.
- En la ĝardeno ludas la infanoj.
- La patrino lavas la infanon.
- La patrinon lavas la infano.
- Ankaŭ mi trinkas kafon.
- Mi trinkas ankaŭ kafon.
- Ne mi trinkas kafon, sed mia frato.
Oftaj demandoj
Ĉu la vortordo en Esperanto estas libera?
Plejparte. Subjekto kaj objekto povas stari en ajna ordo, ĉar la objekto ricevas -n. Prepozicioj, la, ne kaj konjunkcioj havas fiksajn lokojn.
Kio estas la baza vortordo en Esperanto?
Subjekto – verbo – objekto: Mi lernas Esperanton. Aliaj ordoj estas ĝustaj kaj uzataj por emfazo.
Ĉu adjektivo povas stari post la substantivo en Esperanto?
Jes. Bela domo kaj domo bela estas ambaŭ ĝustaj; la adjektivo antaŭ la substantivo estas pli ofta.
Ĉu la vortordo ŝanĝiĝas en demandoj?
Ne. Jes-ne-demandoj aldonas ĉu en la komenco, kaj la resto de la frazo restas kiel antaŭe.
Kiam la vortordo gravas en Esperanto?
Kiam neniu vorto portas -n, ekzemple ĉe esti kaj fariĝi: Lernanto fariĝis instruisto signifas, ke la lernanto fariĝis instruisto. Ĝi gravas ankaŭ por ne, nur, ankaŭ kaj similaj vortoj.
Fontoj
Se Esperantopedia helpis vin, vi povas subteni ĝin.