Esperanto kelime sırası: serbest ama gelişigüzel değil

Esperanto’nun olağan kelime sırası özne – fiil – nesnedir (SVO): La hundo mordis la katon – “Köpek kediyi ısırdı”. Türkçedeki olağan sıra ise özne – nesne – yüklemdir (SOV). Nesne, belirtme durumunu gösteren -n ekini taşıdığı için kelimeler, kimin ne yaptığı değişmeden yer değiştirebilir. La katon mordis la hundo yine köpeğin kediyi ısırdığı anlamına gelir. Türkçede de durum böyledir: “Kediyi köpek ısırdı” ve “Köpek kediyi ısırdı” aynı olayı anlatır.

Özgürlüğün sınırları vardır. PMEG ana kuralı açıkça söyler: kelime sırası açıklığa hizmet etmelidir. Edatlar, la ve ne gibi küçük kelimelerin yerleri sabittir.

#Sıra neden değişebilir

Türkçede olduğu gibi Esperanto’da da kimin özne, kimin nesne olduğunu konum değil ek gösterir. Aşağıdaki altı sıranın hepsi “Köpek kediyi ısırdı” demektir: ok her zaman özneden -n alan kelimeye uzanır, o nerede durursa dursun. Olayı yalnızca -n’nin yeri değiştirir, son satırdaki gibi.

La hundo özne mordis fiil la katon nesne

La katon nesne mordis fiil la hundo özne

La hundo özne la katon nesne mordis fiil

La katon nesne la hundo özne mordis fiil

Mordis fiil la hundo özne la katon nesne

Mordis fiil la katon nesne la hundo özne

Köpek kediyi ısırdı.

La kato özne mordis fiil la hundon nesne

Kedi köpeği ısırdı.

SVO varsayılandır; diğer sıralar vurguyu kaydırır (PMEG). La kato mordis la hundon ise başka bir olaydır: “Kedi köpeği ısırdı”.

#Varsayılan sıra

PMEG temel kalıbı özne – ana fiil – nesne – diğer öğeler olarak verir:

• Karlo manĝas rizon per manĝbastonetoj. – “Karl yemek çubuklarıyla pilav yiyor.”

Cümleler genellikle zaten bilinenle (konu) başlar ve yeni olanla biter (Wikipedia). Bir öğeyi öne almak onu konu yapar ya da ona ağırlık verir:

• Tiun libron mi jam legis. – “O kitabı çoktan okudum.”
• Sur la sofo ili sidas. – “Oturdukları yer kanepe.”
• Vin mi amas. – “Sevdiğim sizsiniz.”

Cümlenin sonu da ağırlık taşıyabilir: Sur la sofo sidas ili orada kimin oturduğunu vurgular – “Kanepede oturanlar onlar.”

Türkçede olağan sıra özne – nesne – yüklem olduğundan Mi la libron legis (“Ben kitabı okudum”) gibi cümleler akla gelebilir. Dil bilgisi bakımından doğrudur ama alışılmış değildir; Esperanto’da doğal olan fiili öznenin hemen arkasına koymaktır: Mi legis la libron.

#Sıranın iş gördüğü durumlar

Bazen iki isim de -n almaz ve o zaman konum belirler. Bu, esti “olmak” ve fariĝi “olmak, hâline gelmek” fiillerinden sonra olur; iki isim de yalın durumda kalır (PMEG):

• Lernanto fariĝis instruisto. – “Öğrenci öğretmen oldu.”
• Instruisto fariĝis lernanto. – “Öğretmen öğrenci oldu.”

Burada özne ilk gelir; Türkçede de bu cümlelerde ek yoktur ve özne başta durur. Edatlar gibi sabit küçük kelimeler de yerlerini korur; sonraki tablo bunu gösterir.

#Serbest olmayanlar

Son satırda anlam değişir: Nur mi vidis lin “Onu yalnızca ben gördüm”, Mi vidis nur lin ise “Yalnızca onu gördüm” demektir. Bkz. zarflar ve soru ve olumsuzluk.

Türkçeyle iki fark vardır. Türkçede edat benzeri öğeler isimden sonra gelir (“masanın üstünde”), Esperanto’da önce gelir. Aynı şekilde Türkçedeki “de/da” ve “bile” kelimeden sonra gelirken (“ben de”, “ben bile”), ankaŭ ve eĉ kelimeden önce gelir: ankaŭ mi, eĉ mi.

#Sıfat isimden önce mi, sonra mı

Sıfat genellikle isminden önce gelir: bela domo “güzel bir ev”. Sonra da gelebilir: domo bela. İkisi de doğrudur ve sıfat – isim sırası biraz daha yaygındır (Wikipedia). Tanımlık la yine de başta gelir: la domo bela. Türkçede sıfat her zaman isimden önce geldiği için size en doğal gelen sıra bela domo’dur.

Sıfatlar sayı ve durumda uyum sağladığı için (isimler ve sıfatlar), -j ve -n gibi dil bilgisel ekler bir sıfatın hangi isme ait olduğunu uzaktan bile gösterir:

• Mi vidis grandan hundon. = Hundon grandan mi vidis. – “Büyük bir köpek gördüm.”
• Ruĝajn pomojn li aĉetis. – “Aldığı şey kırmızı elmalardı.”

#Sorularda bildirme cümlesinin sırası korunur

Esperanto’da sorularda özne ile fiil yer değiştirmez. Vi parolas Esperanton, Ĉu vi parolas Esperanton? olur – yalnızca ĉu eklenir. Kie “nerede” gibi ki- kelimeleri genellikle başta gelir: Kie vi loĝas? – “Nerede yaşıyorsunuz?” Türkçede soru eki (mı, mi, mu, mü) kelimeden sonra gelir; Esperanto’da ĉu başta durur.

#Cümlelerde örnekler

• Mi trinkas kafon ĉiumatene. – “Ben her sabah kahve içerim.”
• Ĉiumatene mi trinkas kafon. – “Her sabah ben kahve içerim.”
• Kafon mi trinkas matene, teon vespere. – “Kahveyi sabah içerim, çayı akşam.”
• En la ĝardeno ludas la infanoj. – “Bahçede çocuklar oynuyor.”
• La patrino lavas la infanon. – “Anne çocuğu yıkıyor.”
• La patrinon lavas la infano. – “Anneyi çocuk yıkıyor.”
• Ankaŭ mi trinkas kafon. – “Ben de kahve içerim (diğerleri gibi).”
• Mi trinkas ankaŭ kafon. – “Kahve de içerim (başka içeceklerin yanında).”
• Ne mi trinkas kafon, sed mia frato. – “Kahve içen ben değilim, erkek kardeşim.”

#Sık sorulan sorular

#Esperanto’da kelime sırası serbest mi?

Büyük ölçüde. Nesne -n aldığı için özne ve nesne herhangi bir sırada durabilir. Edatların, la, ne ve bağlaçların yerleri sabittir.

#Esperanto’da temel kelime sırası nedir?

Özne – fiil – nesne: Mi lernas Esperanton – “Esperanto öğreniyorum”. Türkçedeki özne – nesne – yüklem sırasından farklıdır. Diğer sıralar da doğrudur ve vurgu için kullanılır.

#Esperanto’da sıfat isimden sonra gelebilir mi?

Evet. Bela domo da domo bela da doğrudur; sıfatın isimden önce gelmesi daha yaygındır.

#Sorularda kelime sırası değişir mi?

Hayır. Evet/hayır soruları başa ĉu ekler, cümlenin geri kalanı olduğu gibi kalır.

#Esperanto’da kelime sırası ne zaman önemlidir?

Hiçbir kelime -n taşımadığında, örneğin esti ve fariĝi ile: Lernanto fariĝis instruisto öğrencinin öğretmen olduğu anlamına gelir. Ne, nur, ankaŭ ve benzeri kelimelerde de önemlidir.

#Kaynaklar

• PMEG – Kelime sırası
• PMEG – Cümle öğelerinin sırası
• PMEG – Ĉu soruları
• PMEG – Ankaŭ (konum)
• Fundamento de Esperanto – İngilizce dil bilgisi
• Wikipedia – Esperanto grammar (kelime sırası)
• Turkish grammar – Wikipedia (İngilizce): özne–nesne–yüklem sırası, edatlar ve ekler