Esperantopedia

HesabınızArkadaşlarMesajlarAyarlarYönetici paneli

Dil bilgisi

Esperanto’da sık yapılan 56 hata ve nasıl düzeltilir

Her satır yanlış bir cümleyi, doğrusunu ve nedenini gösterir; hatalar türlerine göre gruplanmıştır.

Güncellendi: 2 dk okuma

Esperanto’da en sık yapılan hatalar şunlardır: eksik belirtme durumu -n, ismini kopyalamayan sıfat, karıştırılan -ig- ve -iĝ-, sia gereken yerde lia ve ol gereken yerde kiel. Aşağıdaki satırlar Türkçe konuşanlar göz önünde bulundurularak yazılmıştır. Her biri yanlış biçimi, doğru biçimi ve nedenini verir. Bazı “yanlış” cümleler dil bilgisine uygundur ama istenenden başka bir şey söyler; “Neden” sütunu bunu belirtir.

Dil bilgisel ekler

Tam kurallar: belirtme durumu ve isimler ve sıfatlar.

YanlışDoğruNeden
Mi vidas la hundo.Mi vidas la hundon. – “Köpeği görüyorum.”Doğrudan nesne -n alır; kelime sırası onu işaretlemez.
Mi legas libro.Mi legas libron. – “Kitap okuyorum.”Türkçede belirsiz nesne ek almaz (“kitap okuyorum”); Esperanto’da her doğrudan nesne, belirli de olsa belirsiz de olsa -n alır.
Mi havas tempo.Mi havas tempon. – “Zamanım var.”Türkçedeki “zamanım var” cümlesinde “zaman” ek almaz; havi ise nesne isteyen bir fiildir.
Mi estas instruiston.Mi estas instruisto. – “Öğretmenim.”Esti’den sonra kelime özneyi niteler, nesne değildir; bu yüzden -n yok.
Mi instruisto.Mi estas instruisto. – “Öğretmenim.”Türkçede “öğretmenim” gibi cümleler kişi ekiyle kurulur ve fiil gerekmez; Esperanto’da estas yazılmalıdır.
belaj domo, grandan domojbela domo, grandajn domojn – “güzel bir ev”, “büyük evler”Sıfat, ismin sayısını (-j) ve -n ekini kopyalar. Türkçede sıfat değişmediği için bunu unutmak kolaydır.
katonjkatojn – “kediler” (nesne)-j her zaman -n ekinden önce gelir.
Mi havas du kato.Mi havas du katojn. – “İki kedim var.”Türkçede sayıdan sonra isim tekil kalır (“iki kedi”); Esperanto’da birden fazla şey çoğul isim demektir.
Mi iras al la urbon.Mi iras al la urbo. – “Şehre gidiyorum.”Al zaten yönü gösterir; yönü belirten -n eki en, sur, sub gibi edatlarla kullanılır (PMEG). Türkçedeki “şehre”nin -e eki al’a karşılık gelir.
La birdo flugis en la ĉambro.La birdo flugis en la ĉambron. – “Kuş odaya uçtu.”İkisi de doğrudur, ama -n olmazsa kuş zaten içerideydi. Türkçede aynı farkı “odada uçtu” ile “odaya uçtu” gösterir.

Fiiller

Bkz. -ig- ve -iĝ-, fiiller ve ortaçlar.

YanlışDoğruNeden
La filmo komencas.La filmo komenciĝas. – “Film başlıyor.”Komenci nesne ister (Mi komencas la filmon). Kendiliğinden başlayan şey -iĝ- alır. Türkçede de bu fark ekle gösterilir: “başlıyor” – “başlatıyor”.
Mi dormas la bebon.Mi dormigas la bebon. – “Bebeği uyutuyorum.”Geçişsiz bir fiile nesne yalnızca -ig- ile verilir (Türkçede “uyumak” – “uyutmak”).
Mi volas lernas.Mi volas lerni. – “Öğrenmek istiyorum.”Voli, povi ve devi’den sonra ikinci fiil mastar -i’de kalır.
Mi volas, ke vi venas.Mi volas, ke vi venu. – “Gelmenizi istiyorum.”İstek fiillerinden sonra ke’yi izleyen fiil -u alır.
Li diris, ke li venus.Li diris, ke li venos. – “Geleceğini söyledi.”Özgün sözlerin zamanını koruyun (“Geleceğim”); zamanı kaydırmak bir hatadır (PMEG).
Estas varma hodiaŭ.Estas varme hodiaŭ. – “Bugün sıcak.”Öznesiz bir cümle zarf alır.
La ĉambro estas varme.La ĉambro estas varma. – “Oda sıcak.”Gerçek bir özne varken esti sıfat alır.
Li kuras rapida.Li kuras rapide. – “Hızlı koşuyor.”Türkçede aynı kelime hem sıfat hem zarf olarak çalışır (“hızlı koşuyor”); Esperanto’da fiili niteleyen kelime zarftır (-e).
La pordo estas fermata.La pordo estas fermita. – “Kapı kapalı.”-at- hâlâ süren eylemi (“kapatılıyor”), -it- bitmiş eylemi anlatır.
Mi ĵetadis la pilkon unu fojon.Mi ĵetis la pilkon unu fojon. – “Topu bir kez attım.”-ad- süren ya da tekrarlanan bir eylemi gösterir (PMEG); tek bir eylem sade fiille anlatılır. Bkz. son ekler.

Zamirler ve korelatifler

Bkz. zamirler, ilgi cümleleri ve sorular ve olumsuzluk.

YanlışDoğruNeden
Petro amas lian edzinon.Petro amas sian edzinon. – “Petro (kendi) karısını seviyor.”Sia özneye geri döner. Lian başka bir adamın karısı demektir.
Mi loĝas en sia domo.Mi loĝas en mia propra domo. – “Kendi evimde oturuyorum.”Türkçedeki “kendi” her kişide kullanılır; sia ise yalnızca üçüncü kişi için geçerlidir. “Kendi” vurgusunu propra verir.
Petro kaj sia edzino venis.Petro kaj lia edzino venis. veya Petro kun sia edzino venis. – “Petro ve karısı geldi.”Sia öznenin parçası olamaz ve yalnızca üçüncü kişidir: Mi venis kun mia frato, kun sia frato değil.
La libro, ke mi legisLa libro, kiun mi legis – “okuduğum kitap”Bir ismi tanımlamak için kiu kullanılır; nesneyse -n ile. Ke yalnızca bir bildirim açar.
Mi pensas, kiu vi pravas.Mi pensas, ke vi pravas. – “Haklı olduğunuzu düşünüyorum.”Düşünme ya da söyleme fiilinden sonraki bildirim ke ister.
Mi estas dudek jaroj.Mi havas dudek jarojn. veya Mi estas dudekjara. – “Yirmi yaşındayım.”Yaş, sahip olunan bir şeydir (havi … jarojn) ya da -jara ile kurulan bir sıfattır; “yıl” değilsiniz. Bkz. zaman ve tarihler.
Mi ne vidis neniun.Mi vidis neniun. – “Kimseyi görmedim.”Cümlede tek olumsuzluk. İkisi birbirini götürür, bu yüzden yanlış cümle “yine de birini gördüm” anlamına gelir. Türkçede olumsuz kelimeyle birlikte fiil de olumsuz olur; bu alışkanlığı aktarmayın.
Neniu ne venis.Neniu venis. – “Kimse gelmedi.”Aynı kural: neniu yeter. Neniu ne venis cümlesi olumluya döner (“gelmeyen kimse olmadı”).
Mi ne scias, se li venos.Mi ne scias, ĉu li venos. – “Gelip gelmeyeceğini bilmiyorum.”Cümle içindeki evet–hayır soruları ĉu ile başlar; se “eğer” demektir.
Vi venis ĉu?Ĉu vi venis? – “Geldiniz mi?”Türkçedeki “mi” soru eki fiilden sonra gelir; ĉu ise cümlenin başına konur.
Anna venis. Li estas tre laca.Anna venis. Ŝi estas tre laca. – “Anna geldi. O çok yorgun.”Türkçedeki “o” her cinsiyet için tektir; Esperanto’da erkek için li, kadın için ŝi, şey ve hayvan için ĝi kullanılır.

Kelime seçimi

Bkz. karşılaştırma, edatlar ve tanımlık.

YanlışDoğruNeden
Li estas pli alta kiel mi.Li estas pli alta ol mi. – “Benden daha uzun.”“Daha … -den” karşılaştırmasındaki “-den” ol’dur. Kiel “gibi, kadar” demektir.
Mi estas pli alta mia patro.Mi estas pli alta ol mia patro. – “Babamdan daha uzunum.”Türkçede karşılaştırma eki kelimenin içindedir (“babamdan”); Esperanto’da ayrı bir kelime olan ol gerekir.
Mi volas glason de akvo.Mi volas glason da akvo. – “Bir bardak su istiyorum.”Da miktarı adlandırır. Glaso de akvo, su ile ilişkili bir bardaktır, örneğin içinde su bulunmuş olan (PMEG).
multe de homojmulte da homoj – “çok insan”Miktar kelimeleri saydıkları şeye da ile bağlanır ve ardından -n gelmez: Mi vidis multe da homoj.
Mi venos en la oka.Mi venos je la oka. – “Saat sekizde geleceğim.”Saatler je alır. Günler -n alır: lundon – “pazartesi günü”.
Tiu ŝtofo kostas dek eŭrojn po metro.Tiu ŝtofo kostas po dek eŭrojn por metro. – “O kumaşın metresi on avro.”Po tekrarlanan miktarın önüne gelir ve “başına” anlamındaki söz por’dur (PMEG).
Mi parolas anglan.Mi parolas la anglan. – “İngilizce konuşuyorum.”Sıfatla adlandırılan dil la alır: la angla. Türkçe için de aynıdır: Mi parolas la turkan.
Mi lernas la Esperanton.Mi lernas Esperanton. – “Esperanto öğreniyorum.”-o ile biten dil adları (Esperanto, Ido, Volapuko) özel addır ve la almaz.
Mi vidis hundon. Hundo estis nigra.Mi vidis hundon. La hundo estis nigra. – “Bir köpek gördüm. Köpek siyahtı.”Daha önce anılan şey la alır. Türkçede belirli tanımlık olmadığı için la kolay unutulur.

Yanıltıcı benzerlikler

Türkçede benzer ses ya da yazılışa sahip olup Esperanto’da başka anlama gelen kelimeler (ReVo’da doğrulandı; Türkçe anlamlar Türk Dil Kurumu sözlüğüne göredir):

YanlışDoğruNeden
Li rompis la kolon.Li rompis la brakon. – “Kolunu kırdı.”Kolo “boyun”dur; Türkçedeki “kol” ise brakodur.
Ne vi volas?Kion vi volas? – “Ne istiyorsunuz?”Türkçedeki “ne” (hangi şey) kio’dur; Esperanto’da ne “hayır, değil” demektir. “Ne … ne de” ise nek … nek’tir.
Sur la muro pendas bela tablo.Sur la muro pendas bela pentraĵo. – “Duvarda güzel bir tablo asılı.”Tablo mobilya olan masadır; Türkçedeki “tablo” (resim) pentraĵo ya da bildo’dur.
Mi aŭdis ses.Mi aŭdis voĉon. – “Bir ses duydum.”Ses “altı” sayısıdır; Türkçedeki “ses” voĉo (insan sesi) ya da sono’dur (genel ses).
Mi havas karan katon.Mi havas nigran katon. – “Kara bir kedim var.”Kara “sevgili; pahalı” demektir; Türkçedeki “kara” (siyah) nigra’dır.

Okunuş ve yazım

Bu hatalar Türkçedeki ses alışkanlıklarından gelir. Bkz. alfabe sayfası.

YanlışDoğruNeden
FA-mi-li-o, TE-le-fo-nofa-mi-LI-o, te-le-FO-noVurgu sondan bir önceki ünlüye düşer, es-pe-RAN-to gibi. o’dan önceki i ünlü sayılır.
es-pe-ran-TO, fa-mi-li-Oes-pe-RAN-to, fa-mi-LI-oTürkçede vurgu çoğu kelimede sondadır, bu yüzden son heceyi vurgulamak kolayca alışkanlık olur; Esperanto’da vurgu her zaman sondan bir önceki hecededir.
aŭto “a-u-to” diye üç heceAŬ-to (iki hece; ŭ kısa u)Ünlü artı j ya da ŭ tek hecedir: aj, ej, oj, uj, aŭ, eŭ (Türkçedeki “ay”, “oy” gibi).
yes, yarojes – “evet”, jaro – “yıl”Esperanto’da y harfi yoktur; Türkçedeki y sesi j ile yazılır.
şi venis, çu vi venisŝi venis, ĉu vi venisEsperanto alfabesinde ş ve ç yoktur; aynı sesler ŝ ve ĉ ile yazılır. Türkçe klavyenizde ş ve ç olsa da onları ŝ ve ĉ yerine kullanmayın. Yazamıyorsanız x sistemini kullanın.
centro “CEN-tro” (Türkçedeki c ile)centro “TSEN-tro”c her zaman “ts”dir (PMEG). Türkçedeki c sesi Esperanto’da ĝ ile yazılır.
jaro “jaro” (Türkçedeki j ile)jaro “YA-ro”j Türkçedeki y gibidir. Türkçedeki j sesi Esperanto’da ĵ ile yazılır.
ĝis “ğis”ĝis “cis”ĝ, Türkçedeki ğ (yumuşak g) değildir; c gibi okunur.
geografio “coğrafya” gibige-o-gra-FI-o (sert g ile)g her zaman serttir, “gazete”deki gibi.
Mi scias, ke si venos.Mi scias, ke ŝi venos. – “Onun (kadın) geleceğini biliyorum.”Şapkasız si dönüşlü zamirdir, farklı bir kelimedir. ŝ yazamıyor musunuz? x sistemini kullanın.
Ŝi parolas la Francan.Ŝi parolas la francan. – “Fransızca konuşuyor.”Dil ve milliyet adlarının sıfat biçimleri normalde küçük harfle yazılır. Yalnızca Esperanto gibi -o ile biten adlar büyük harf alır (PMEG). Türkçede dil adları büyük harfle yazılır (“Fransızca”); bu alışkanlığı aktarmayın.

Sık sorulan sorular

Hangi Esperanto hataları cümlenin anlamını değiştirir?

Birkaçı: sian yerine lian (kendi karısı değil, başka bir adamın karısı), -ita yerine -ata (“kapalı” yerine “kapatılıyor”), eksik yön -n eki (odaya değil, odanın içinde) ve çifte olumsuzluk (cümle olumluya döner).

-ig- ile -iĝ-’in farkı nedir?

-ig- “yaptırmak, -tmak” anlamıyla nesne alan fiiller, -iĝ- ise “olmak, -lmak” anlamıyla nesne almayan fiiller yapar. Türkçede de benzer bir ayrım vardır: “kapı açıldı” – “kapıyı açtım”; Esperanto’da La pordo malfermiĝis ve Mi malfermis la pordon. Çiftlerin listesi -ig- ve -iĝ- sayfasındadır.

Esperanto’da dil adları büyük harfle mi yazılır?

Yalnızca Esperanto, Ido ve Latino gibi -o ile biten adlar. angla ve franca gibi sıfat biçimleri ile çoğu milliyet kelimesi (anglo, usonano) normalde küçük harfle yazılır. Türkçede “Türkçe”, “Fransızca” büyük harfle yazıldığı için bu alışkanlığı aktarmamaya dikkat edin.

Kendi Esperanto’mu nasıl kontrol edebilirim?

Her cümlede şunlara bakın: her nesnede -n (belirsiz olsa bile), her sıfatta -j ve -n, sayıdan sonra çoğul isim, doğru -ig-/-iĝ- biçimi, sia’nın yalnızca özne için kullanılması, eksik olmayan estas, doğru yerdeki ol, ke, ĉu. Sonra vurguyu denetlemek için cümleyi yüksek sesle okuyun.

Kaynaklar

Esperantopedia işinize yaradıysa ona destek olabilirsiniz.