Esperanto’da soru ve olumsuzluk: ĉu, ki- kelimeleri, ne

Esperanto bir bildirme cümlesini evet/hayır sorusuna, başına ĉu koyarak dönüştürür: Vi parolas Esperanton → Ĉu vi parolas Esperanton? – “Esperanto konuşuyor musunuz?”. Diğer sorular kio “ne” ya da kie “nerede” gibi bir ki- kelimesiyle başlar. Olumsuz yapmak için inkâr ettiğiniz kelimenin önüne ne koyun ya da bir neni- kelimesi kullanın. Bir cümlede tek olumsuzluk yeter (16 kuralın 12. kuralı).

#Evet/hayır soruları: ĉu

Ĉu normalde sorunun başında durur (PMEG). Cümlenin geri kalanı değişmez: yardımcı fiil yoktur ve fiil yerinden oynamaz.

• Ĉu vi komprenas min? – “Beni anlıyor musunuz?”
• Ĉu vi estas kanadano? – “Kanadalı mısınız?”
• Ĉu vi volas kafon aŭ teon? – “Kahve mi çay mı istersiniz?”

Türkçedeki “mı, mi, mu, mü” soru eki, sorulan kelimeden sonra gelir ve ünlü uyumuna uyar (“Geldiniz mi?”, “Okudunuz mu?”). Esperanto’da ise tek bir ĉu vardır ve cümlenin başında durur: Ĉu vi venis? – “Geldiniz mi?”

Ĉu sonda, virgülden sonra da gelebilir: Vi estas usonano, ĉu? Onay istemek için ĉu ne? ekleyin: Vi restos hejme, ĉu ne? – “Evde kalacaksınız, değil mi?” (PMEG). Türkçedeki “değil mi?” tam olarak ĉu ne? demektir.

Dolaylı sorularda ĉu “…ip …mediğini” anlamına gelir: Mi ne scias, ĉu li venos – “Onun gelip gelmeyeceğini bilmiyorum”.

#Ki- kelimeleriyle sorular

Ayrıntıları soran sorular, korelatifler tablosundan bir ki- kelimesiyle başlar.

Soru kelimesi nesneyse belirtme durumu -n alır: Kion vi volas? – “Ne istiyorsunuz?”; Kiun vi vidis? – “Kimi gördünüz?”. Türkçede de soru kelimesi nesne olunca ek alır (“neyi”, “kimi”); Esperanto’da bu işi -n görür.

Ki- kelimeleri genellikle başta durur, ama vurgu için başka sıralar da mümkündür (Wikipedia; bkz. kelime sırası). Türkçede soru kelimesi çoğu zaman fiilden hemen önce gelir (“Siz nerede oturuyorsunuz?”); Esperanto’da başa alınması daha yaygındır. Aynı kelimeler ilgi cümlelerini de başlatır: la viro, kiu venis – “gelen adam”.

Soru, ĉu olmadan yalnızca tonlamayla da sorulabilir (PMEG). Yazıda soruyu ĉu açık kılar.

#Ne ile olumsuzluk

Ne, olumsuzladığı kelimenin hemen önünde durur (PMEG). Fiilin önündeyse tüm cümleyi olumsuz yapar:

• Mi ne dormas. – “Uyumuyorum.”
• Ne mi faris tion. – “Bunu yapan ben değilim.”
• Ni faris la kontrakton ne skribe, sed parole. – “Sözleşmeyi yazılı olarak değil, sözlü olarak yaptık.”

Türkçede olumsuzluk fiilin içindedir (gel·me·di); Esperanto’da ise ayrı bir kelime olan ne fiilin önüne gelir: Mi ne venis. – “Gelmedim.” Türkçe konuşanlar için bir tuzak da vardır: Türkçedeki “ne” bir soru kelimesidir (“Ne istiyorsunuz?”), Esperanto’daki ne ise “değil, hayır” anlamına gelir; Türkçedeki “ne” soru kelimesinin karşılığı kio’dur.

Nek … nek “ne … ne de” demektir; bu kalıpta iki dil örtüşür: Mi volas nek kafon, nek teon – “Ne kahve ne de çay istiyorum”. Bir olumsuzluktan sonra nek “…da değil” anlamı ekler: Mi ne renkontis lin, nek lian fraton – “Onunla karşılaşmadım, erkek kardeşiyle de karşılaşmadım”.

#Neni- kelimeleri

Korelatiflerin neni- sırası, cümlede nerede dururlarsa dursunlar kendi başlarına olumsuzluk taşıyan kelimeler verir.

#Çifte olumsuzluk yok

Fundamento’nun 12. kuralı (İngilizce metne göre): bir cümlede bir olumsuzluk varsa ikincisi kabul edilmez. Yani Mi vidis neniun “Kimseyi görmedim” demektir; fiilin önünde ne yoktur.

İki olumsuzluk birbirini götürür. Mi ne amas neniun “Hiç kimseyi sevmediğim doğru değil” demektir – yani birini seviyorum (PMEG). Bu, İspanyolca, Lehçe, Rusça ve çifte olumsuzluğun olağan olduğu diğer dillerin konuşurlarını şaşırtır.

Türkçe de bu dillerden biridir: “Kimse gelmedi” cümlesinde hem “kimse” hem de olumsuz bir fiil vardır, ikisi birbirini güçlendirir. Esperanto’da ise yalnızca neni- kelimesi yeter: Neniu venis. Türkçedeki gibi Neniu ne venis derseniz, cümle “Gelmeyen kimse yok”, yani “Herkes geldi” anlamına gelir.

Aynı olumsuz kelimeyi tekrarlamak yalnızca vurguyu artırır: Neniam, neniam, neniam li revenos – “Asla, asla, asla geri gelmeyecek” (PMEG).

#Jes ve ne ile yanıt vermek

Jes “evet”, ne “hayır” demektir. Kısa yanıtlar da verirler: Ĉu vi komprenas? – Jes, mi komprenas. / Ne, mi ne komprenas.

Olumsuz sorular zordur. Ĉu vi ne volas kafon? – “Kahve istemiyor musunuz?” için PMEG, kullanımda iki sistem olduğunu anlatır:

İkisi de pratikte görülür. Türkçe konuşanlar genellikle “Doğu” sistemine alışkındır (“Kahve istemiyor musunuz?” – “Evet, istemiyorum.” / “Hayır, istiyorum.”). En güvenli yanıt yine de tam bir cümledir: Jes, mi volas ya da Ne, mi ne volas. Daha fazla gündelik kalıp için bkz. temel kalıplar.

#Cümlelerde örnekler

• Ĉu vi jam manĝis? – “Yemek yedin mi?”
• Ĉu ni iru al la kinejo aŭ restu hejme? – “Sinemaya mı gidelim, yoksa evde mi kalalım?”
• Kun kiu vi parolis? – “Kiminle konuştun?”
• Pri kio vi pensas? – “Ne hakkında düşünüyorsun?”
• Kiom da gefratoj vi havas? – “Kaç kardeşin var?”
• Kial vi ne venis hieraŭ? – “Dün neden gelmedin?”
• Mi neniam estis en Japanio. – “Japonya’ya hiç gitmedim.”
• Neniu el ni scias la respondon. – “Hiçbirimiz cevabı bilmiyoruz.”
• Mi tute ne scias, kie li estas. – “Nerede olduğunu hiç bilmiyorum.”

#Sık sorulan sorular

#Esperanto’da evet ve hayır nasıl denir?

“Evet” jes, “hayır” ne’dir. Ne aynı zamanda “değil” anlamına da gelir: Ne, mi ne scias – “Hayır, bilmiyorum”.

#Esperanto’da sorularda kelime sırası değişir mi?

Hayır. Evet/hayır sorusu için bir bildirme cümlesinin başına ĉu koyun ya da bir ki- kelimesiyle başlayın. Yardımcı fiil yoktur.

#Esperanto’da çifte olumsuzluğa izin var mı?

Hayır. Bir cümlede tek olumsuzluk yeter ve iki olumsuzluk birbirini götürür: Mi ne vidis neniun “Birini gördüm” demektir.

#Esperanto’da olumsuz soruya nasıl yanıt verilir?

Konuşurlar jes ve ne için iki farklı sistem kullandığından en açık yol tam bir cümledir: Jes, mi volas – “Evet, istiyorum”.

#Ĉu ile kiu arasındaki fark nedir?

Ĉu bir şeyin doğru olup olmadığını sorar ve jes ya da ne yanıtını bekler. Kiu “kim” ya da “hangisi” demektir: Kiu venis? – “Kim geldi?”.

#Kaynaklar

• Fundamento de Esperanto – İngilizce dil bilgisi (12. kural)
• PMEG – Sorular ve cevaplar
• PMEG – Ĉu soruları
• PMEG – Cevap kelimeleri
• PMEG – Olumsuzluk
• PMEG – Kelime sırası (ne’nin konumu)
• Wikipedia – Esperanto grammar
• Turkish grammar – Wikipedia (İngilizce): olumsuz kelimeler ve olumsuz fiil
• Negation in Turkish – Turkish Fluent (İngilizce): çifte olumsuzluk vurguyu artırır