Esperanto korelatifleri: 45 kelimenin tablosu

Korelatifler, kiu – “kim”, tie – “orada” ve neniam – “asla” gibi 45 temel soru ve cevap kelimesidir. Her biri 5 başlangıçtan biriyle 9 sondan birini birleştirir, böylece 14 parça 45 kelimeyi verir. Esperanto konuşanlar bunlara tabelvortoj – “tablo kelimeleri” der ve hepsi 1905 tarihli Fundamento’dadır.

#Korelatiflerin tablosu

Sütunlar başlangıçları, satırlar sonları gösterir.

ki- + -o = kio

Son	ki- (soru)	ti- (işaret)	i- (belirsiz)	ĉi- (her)	neni- (hiç)
-o şey	kio – ne	tio – o şey	io – bir şey	ĉio – her şey	nenio – hiçbir şey
-u kişi, tek tek	kiu – kim, hangisi	tiu – şu, o	iu – biri	ĉiu – herkes, her biri	neniu – hiç kimse, hiçbiri
-a tür, nitelik	kia – ne tür, nasıl bir	tia – öyle bir	ia – bir tür	ĉia – her türlü	nenia – hiçbir türlü
-e yer	kie – nerede	tie – orada	ie – bir yerde	ĉie – her yerde	nenie – hiçbir yerde
-el biçim, derece	kiel – nasıl, gibi	tiel – öyle, böyle	iel – bir şekilde	ĉiel – her şekilde	neniel – hiçbir şekilde
-am zaman	kiam – ne zaman	tiam – o zaman	iam – bir zaman, bir gün	ĉiam – her zaman	neniam – asla
-om miktar	kiom – ne kadar, kaç	tiom – o kadar	iom – biraz	ĉiom – hepsi, tümü	neniom – hiç
-al neden	kial – neden	tial – bu yüzden	ial – bir nedenle	ĉial – her nedenle	nenial – hiçbir nedenle
-es sahip	kies – kimin	ties – onun	ies – birinin	ĉies – herkesin	nenies – hiç kimsenin

#Nasıl akılda tutulur

45 kelimeyi değil, 14 parçayı öğrenin. Sonra her korelatifi “başlangıç + son” diye okuyun: neni- “hiç” + -am “zaman” = neniam – “asla”.

Başlangıçlar Türkçedeki bildik dizilere benzer (“nerede – orada – bir yerde – her yerde – hiçbir yerde”):

• ki- sorar ya da bağlar: kio – “ne”, kie – “nerede”, kiam – “ne zaman”.
• ti- işaret eder: tio – “o şey”, tie – “orada”, tiam – “o zaman”.
• i- “bir …” gibi belirsizdir (iu – “biri”, io – “bir şey”), ĉi- “her …” gibi her şeyi kapsar (ĉiu – “herkes”, ĉio – “her şey”), neni- ise “hiç …” gibi yadsır (neniu – “hiç kimse”, nenio – “hiçbir şey”).

Sonlar daha zor kısımdır. Bu ipuçları yardımcı olur (köken değil, yalnızca anımsatıcıdır):

• -e yer içindir; İngilizce bilenler için: “here, there, where”.
• -es sahip içindir; İngilizcedeki iyelik eki ’s gibi.
• -al neden içindir; İngilizce “causal” gibi.
• -u bir kişi ya da tek bir öğe içindir; -o ise genel olarak bir şey içindir.

Bir satırı beş sütun boyunca çalışın: kiam? – tiam – iam – ĉiam – neniam. Soru ve cevap çoğu zaman çift gelir: Kie? – Tie. (“Nerede?” – “Orada.”) Kiam? – Tiam. (“Ne zaman?” – “O zaman.”)

#Kiu ile kio, ĉiu ile ĉiuj

Kiu bir kişiyi ya da gruptan bir öğeyi sorar ve bir isimden önce gelebilir: kiu libro – “hangi kitap”, tiu domo – “şu ev”. Kio ise genel olarak bir şeyi sorar ve tek başına durur:

• Kio estas tio? – “Bu ne?”
• Kiu estas tiu? – “O kim?”

Ĉiu “her, her biri” demektir ve tekildir; ĉiuj “hepsi, herkes” demektir ve çoğuldur:

• Ĉiu infano ludas. – “Her çocuk oynuyor.”
• Ĉiuj infanoj ludas. – “Bütün çocuklar oynuyor.”

Türkçede de “her çocuk” tekil, “bütün çocuklar” çoğul isimle gelir; Esperanto’da aynı ayrım ĉiu infano ve ĉiuj infanoj ile yapılır.

#-n ve -j ekleme

Yalnızca bazı korelatifler ek alır. -u ve -a ile bitenler, tıpkı sıfatlar gibi isimleriyle uyar. -e, -el, -am, -om ve -al ile bitenler zarf gibi çalışır ve değişmez; yalnızca -e ile bitenler yön için -n alır.

• Kiun vi vidis? – “Kimi gördünüz?”
• Mi aĉetis tiujn librojn. – “Şu kitapları satın aldım.”
• Kion vi diris? – “Ne dediniz?”
• Kien vi iras? – “Nereye gidiyorsunuz?” Karşılaştırın: Kie vi estas? – “Neredesiniz?”
• Mi vidis neniun. – “Kimseyi görmedim.”

-n kuralları başka her yerdeki gibidir: bkz. belirtme durumu. Türkçede de “kim” ve “ne” belirtme durumu alır (“kimi”, “neyi”); Esperanto’da bunlar kiun ve kion olur.

#Ĉi tiu ve tiu ĉi: “bu”

Ti- kelimeleri uzaklık konusunda tarafsızdır, bu yüzden tiu hem “bu” hem “şu, o” anlamına gelebilir. Yakınlığı göstermek için ĉi ekleyin: ĉi tiu ya da tiu ĉi – “bu (buradaki)”, ĉi tie ya da tie ĉi – “burada”. İki sıra da aynı anlama gelir. Türkçede “bu / şu / o” üçlüsü yakınlığı kelimenin kendisiyle gösterir; Esperanto’da ise yakınlık ĉi ile eklenir.

Bunları tire olmadan iki kelime olarak yazın. Tire yalnızca onlardan yapılmış kelimelerde görülür: ĉi-jare – “bu yıl”, ĉi-nokte – “bu gece”.

#Ajn: “her … olursa olsun”

Bir korelatiften sonra gelen ajn “her … olursa olsun” ya da “hiç fark etmez” anlamı katar: kiu ajn – “her kim, herhangi biri”, kio ajn – “her ne”, kie ajn – “her nerede”, iam ajn – “herhangi bir zamanda”. Her zaman korelatifin hemen ardından gelir. Nenion ajn “kesinlikle hiçbir şey” demektir.

#Cümleleri bağlayan korelatifler

Ki- kelimeleri ilgi cümlelerini ve dolaylı soruları da başlatır:

• La viro, kiu venis, estas mia patro. – “Gelen adam babamdır.”
• La libro, kiun mi legas, estas bona. – “Okuduğum kitap iyi.”
• Mi faris tion, kion vi petis. – “İstediğinizi yaptım.”
• Mi ne scias, kie li loĝas. – “Nerede yaşadığını bilmiyorum.”

Türkçede ilgi cümleleri ortaçlarla kurulur (“gelen”, “okuduğum”); Esperanto’da bunların yerine kiu gibi bir ki- kelimesi gelir.

Bir şeyin miktarı için da ekleyin: Kiom da mono vi havas? – “Ne kadar paranız var?” Ki- kelimeli sorular sorular ve olumsuzluk sayfasında anlatılır.

#Cümlelerde örnekler

• Kiu estas tiu viro? – “Şu adam kim?”
• Kio estas en la skatolo? – “Kutuda ne var?”
• Kian veteron vi havas tie? – “Orada hava nasıl?”
• Ĉiu infano ricevis donacon. – “Her çocuk bir hediye aldı.”
• Ĉiuj ĝojis pri la neĝo. – “Herkes kara sevindi.”
• Iu frapas ĉe la pordo. – “Biri kapıyı çalıyor.”
• Mi serĉis la ŝlosilon ĉie, sed trovis ĝin nenie. – “Anahtarı her yerde aradım ama hiçbir yerde bulamadım.”
• Kiam vi alvenos, telefonu al mi. – “Vardığında beni ara.”
• Ĉi tiu domo estas pli granda ol tiu. – “Bu ev şundan daha büyük.”
• Prenu kiun ajn libron vi volas. – “Hangi kitabı istersen onu al.”

#Sık sorulan sorular

#Esperanto’da kaç korelatif var?

45: beş başlangıç (ki-, ti-, i-, ĉi-, neni-) çarpı dokuz son (-o, -u, -a, -e, -el, -am, -om, -al, -es). Ali- “başka” ile kurulan aliu gibi biçimler resmî değildir ve PMEG bunlara karşı uyarır.

#Kiu ile kio arasındaki fark nedir?

Kiu kişiler ve birkaç öğeden biri içindir (“kim”, “hangisi”) ve bir isimden önce gelebilir. Kio genel olarak şeyler içindir (“ne”) ve tek başına durur.

#Ĉi tiu mu, tiu ĉi mi?

İkisi de doğrudur ve aynı anlama gelir: “bu”. Ĉi, korelatifin önünde ya da arkasında durabilir.

#Korelatifler -n alır mı?

-u, -a ve -o ile bitenler nesne olarak -n alır: kiun, tian, tion. -e ile bitenler yalnızca yön için alır: tien. Geri kalanlar hiç değişmez.

#Neden korelatif denir?

Çünkü eşleşen takımlar hâlinde gelirler: her soru kelimesinin işaret eden, belirsiz, kapsayan ve olumsuz eşleri vardır. Esperanto’da bunlara, genellikle içinde öğrenildikleri tablodan dolayı tabelvortoj denir.

#Kaynaklar

• PMEG: Tabelvortoj – bazaj reguloj, Postpartoj kaj finaĵoj, ALI-vortoj
• PMEG: Ĉi, Ajn, N por direkto
• Fundamento de Esperanto – Akademio de Esperanto
• Esperanto vocabulary – Wikipedia (İngilizce)
• Turkish grammar – Wikipedia (İngilizce): ortaçlarla kurulan ilgi cümleleri, belirtme durumu