Esperanto zarfları: -e, yön eki -en ve temel zarflar

Esperanto zarflarının çoğu bir köke -e eklenerek yapılır: rapida “hızlı” → rapide “hızlıca” (Fundamento’nun 7. kuralı). Yer zarfına -n eklemek yönü gösterir: hejme “evde” → hejmen “eve”. Otuz kadar kısa kelime – ankaŭ, jam, nun, tre, tro ve diğerleri – hiçbir ek almadan zarf olarak çalışır.

#-e ile zarflar

-e eki yalnızca sıfatlarla değil, her türden kökle çalışır.

Türkçede aynı kelime çoğu zaman hem sıfat hem zarf olarak kullanılır (“hızlı koşuyor”, “iyi konuşuyor”; Türk Dil Kurumu sözlüğü “hızlı” ve “iyi” kelimelerini hem sıfat hem zarf olarak verir). Esperanto’da ise ayrım ekle yapılır: sıfat -a, zarf -e. Bu yüzden “hızlı koşuyor” için Li kuras rapide denir, Li kuras rapida denmez.

Zarf bir fiili, bir sıfatı, başka bir zarfı ya da cümlenin tamamını niteleyebilir (PMEG):

• La policano kuras rapide. – “Polis hızlı koşuyor.”
• Ŝi sidas hejme. – “O evde oturuyor.”
• Ĝi estas sufiĉe granda. – “Yeterince büyük.”
• Kompreneble mi iros. – “Elbette gideceğim.”

#Öznesiz cümlelerde zarflar

Cümlenin gerçek bir öznesi yoksa Esperanto sıfat değil zarf kullanır (PMEG). Bu cümlelerde İngilizcedeki “it” gibi bir özne zamiri de yoktur.

• Estas mallume. – “Karanlık.”
• Estas varme hodiaŭ. – “Bugün sıcak.”
• Estas bone, ke vi venas. – “İyi ki geliyorsunuz.”
• Kritiki estas facile. – “Eleştirmek kolay.”

Türkçede de “Sıcak.” ya da “Karanlık.” gibi öznesiz cümleler kurulabilir; Esperanto’da bu durumda estas ile zarf gelir. “Hava sıcak” gibi gerçek bir özne varsa sıfat kullanılır: La vetero estas varma.

#Karşılaştırma

Zarflar sıfatlar gibi derece alır: pli rapide “daha hızlı”, plej rapide “en hızlı”, malpli rapide “daha az hızlı”. Li kuras pli rapide ol mi – “Benden daha hızlı koşuyor”. “…kadar” tiel … kiel ile söylenir: tiel rapide kiel vi – “sizin kadar hızlı”.

#-en ile yön

Fundamento’nun 13. kuralı: yer zarfı, bir yere doğru hareketi göstermek için -n alır. Bu, belirtme durumundaki -n ile aynıdır.

yer (nerede?)

Mi restas hejme.

Evde kalıyorum.

yön (nereye?)

Mi iras hejmen.

Eve gidiyorum.

• Mi iras hejmen. – “Eve gidiyorum.”
• Rigardu supren! – “Yukarı bakın!”
• Kien vi iras? – “Nereye gidiyorsunuz?”

Türkçede aynı ayrımı bulunma durumu (-de/-da) ile yönelme durumu (-e/-a) yapar: “evde” – “eve”, “orada” – “oraya”, “nerede” – “nereye”. Esperanto’da aynı ayrım, sona tek bir harf (-n) eklenerek yapılır: -e → -en.

Tie, kie ve -e ile biten diğer yer kelimeleri, tiam “o zaman” ve kiam “ne zaman” gibi zaman kelimeleriyle birlikte korelatifler grubuna girer.

#Eksiz temel zarflar

Bu kısa kelimeler resmîdir ve ek almaz. PMEG onları anlamlarına göre gruplar; aşağıdaki liste yaygın olanları kapsar.

Bunların birçoğu ek de alabilir: hodiaŭa “bugünkü”, nuna “şimdiki”, tuja “anlık”, baldaŭa “yaklaşan”. Ne ve jes, sorular ve olumsuzluk sayfasında anlatılır.

Dikkat: Türkçedeki “ne” (hangi şey; “Ne istiyorsunuz?”) ile Esperanto’daki ne (“hayır, değil”) birbirine benzer ama anlamları ayrıdır; Türkçedeki “ne” soru kelimesinin karşılığı kio’dur. Bkz. sık yapılan hatalar.

#Konum önemlidir

Nur, eĉ, ankaŭ ve tre gibi kelimeler normalde ilgili oldukları kelimenin hemen önünde durur (PMEG). Yerlerini değiştirmek anlamı değiştirebilir:

• Nur mi vidis lin. – “Onu yalnızca ben gördüm.”
• Mi vidis nur lin. – “Yalnızca onu gördüm.”

#Cümlelerde örnekler

• Ŝi kantas bele. – “Güzel şarkı söylüyor.”
• Li respondis tute ĝuste. – “Tamamen doğru cevap verdi.”
• Matene mi trinkas teon. – “Sabahları çay içerim.”
• Ni vojaĝis buse al Krakovo. – “Krakov’a otobüsle gittik.”
• Estas malvarme ekstere. – “Dışarıda hava soğuk.”
• Ni iru eksteren! – “Dışarı çıkalım!”
• Li ofte forgesas sian telefonon. – “Sık sık telefonunu unutuyor.”
• Mi preskaŭ falis. – “Neredeyse düşüyordum.”
• Ŝi parolas Esperanton pli flue ol mi. – “Esperanto’yu benden daha akıcı konuşuyor.”

#Sık sorulan sorular

#Esperanto’da zarflar nasıl yapılır?

Köke -e ekleyin: rapida → rapide “hızlıca”, mateno → matene “sabahleyin”. Jam ve tre gibi birkaç temel zarf ise hiç ek almaz.

#Neden “Estas varma” değil de “Estas varme” denir?

Gerçek bir özne olmayan cümlede Esperanto zarf kullanır. Estas varme öznesiz “Sıcak.” demektir; varma ise tanımlayacağı bir isim ister: La teo estas varma – “Çay sıcak”.

#Hejme ile hejmen arasındaki fark nedir?

Hejme “evde” (bulunma yeri), hejmen “eve” (yön) demektir. Mi estas hejme – “Evdeyim”; Mi iras hejmen – “Eve gidiyorum”.

#“Henüz değil” ve “artık değil” nasıl denir?

“Henüz değil” ankoraŭ ne’dir: Li ankoraŭ ne venis – “Henüz gelmedi”. “Artık değil” ne plu’dur: Mi ne plu fumas – “Artık sigara içmiyorum”.

#Hodiaŭ gibi temel zarflar ek alabilir mi?

Evet. Hodiaŭa “bugünkü”, nuna “şimdiki”, tuja “anlık” demektir.

#Kaynaklar

• Fundamento de Esperanto – İngilizce dil bilgisi (7. ve 13. kurallar)
• PMEG – E-vortoj (türetilmiş zarflar)
• PMEG – Uzo de E-vortoj (zarfların kullanımı)
• PMEG – E-vortecaj vortetoj (zarf benzeri küçük kelimeler)
• PMEG – Tempaj vortetoj (zaman bildiren küçük kelimeler)
• PMEG – Ankaŭ
• PMEG – N por direkto (yön için -n)
• lernu – Adverboj
• Turkish grammar – Wikipedia (İngilizce): sıfatların zarf olarak kullanımı, bulunma ve yönelme durumları
• Güncel Türkçe Sözlük – Türk Dil Kurumu: “iyi”, “hızlı”, “ne”