Esperanto’nun tarihi: 1887’den günümüze

Esperanto, 26 Temmuz 1887’de Varşova’da, Białystok’lu bir göz doktoru olan Ludwik Lejzer Zamenhof tarafından, bugün Unua Libro (“İlk Kitap”) olarak anılan kısa bir Rusça kitapçıkla yayımlandı. Yirmi yıl dolmadan Avrupa’ya ve ötesine yayıldı. İlk Esperanto Dünya Kongresi 1905’te toplandı, Esperanto Dünya Derneği (UEA) 1908’de kuruldu. Hareket Nazi Almanyası’nın ve Sovyetler Birliği’nin baskılarından sağ çıktı, 1954 ve 1985’te UNESCO’nun desteğini kazandı, 2000’den sonra da internette yeni bir kuşak buldu.

#Esperanto nasıl ortaya çıktı?

Zamenhof, Polonyalıların, Rusların, Almanların ve Yahudilerin yan yana yaşadığı, ama çoğu zaman birbirine güvenmeyen bir şehir olan Białystok’ta büyüdü. Tarafsız ve kolay bir ikinci dilin bu düşmanlığı azaltabileceğine inandı. Varşova’da genç bir öğrenciyken Lingwe uniwersala adlı bir dil tasarısı üzerinde çalıştı ve bunu 17 Aralık 1878’de bir kutlamada okul arkadaşlarına sundu.

Sonraki dokuz yılı tasarıyı, çoğunlukla edebiyat çevirileriyle, değiştirerek ve deneyerek geçirdi. Dilin ardındaki hayat için bkz. L. L. Zamenhof.

#Unua Libro nedir?

Unua Libro, Esperanto’nun ilk ders kitabıdır. Rus sansürü, o sırada Rus İmparatorluğu’nda kullanılan Jülyen takvimine göre 14 Temmuz 1887’de kitabın satışına izin verdi; bu tarih bugünkü takvimle 26 Temmuz 1887’dir ve bugün Esperanto Günü olarak anılır. Kitap Varşova’da Chaim Kelter tarafından basıldı; masrafı Zamenhof’un nişanlısı Klara Silbernik’in çeyiziyle karşılandı.

Kitap Rusça yazıldı ve Doktoro Esperanto – “Umut Eden Doktor” – takma adıyla imzalandı. Okurlar çok geçmeden dilin kendisine “Esperanto” demeye başladı; Zamenhof’un verdiği ad ise Lingvo Internacia, yani “Uluslararası Dil”di. 1887’de Lehçe, Almanca ve Fransızca baskılar, 1889’da Richard Geoghegan’ın İngilizce çevirisi çıktı. Kitap 16 kurallık bir dil bilgisi içeriyordu – bkz. 16 kural.

#1905’e kadar dil nasıl yayıldı?

Önce yavaş, sonra hızla. Zamenhof 1888’de Dua Libro (“İkinci Kitap”) yayımladı; Almanya’nın Nürnberg kentindeki, o zamana dek rakip dil Volapük’e adanmış dünya dili kulübü Esperanto’ya geçti. 1 Eylül 1889’da aynı kentte ilk Esperanto dergisi La Esperantisto çıktı.

Zamenhof 1894’te bir dizi köklü değişikliği derginin okurlarının oyuna sundu; okurlar bunları reddetti. 1895’te La Esperantisto, Lev Tolstoy’un bir metninin çevirisini yayımladı ve Rus sansürü dergiyi yasakladı. Abonelerinin çoğu Rusya’da yaşadığı için dergi kapandı; yerini Aralık 1895’te İsveç’te yeni bir dergi, Lingvo Internacia aldı.

1900’den sonra büyümenin merkezi Fransa oldu; bilim insanları, öğretmenler ve Hachette gibi yayıncılar destek verdi.

#1905’teki ilk Dünya Kongresi’nde ne oldu?

Ağustos 1905’te, yaklaşık 20 ülkeden 688 kişi Fransa’nın Boulogne-sur-Mer kentinde ilk Esperanto Dünya Kongresi için bir araya geldi. Tercüman olmadan, yalnızca Esperanto’yla konuşabildiklerini, tartışabildiklerini ve koca bir kongre yapabildiklerini gördüler.

Kongre Boulogne Bildirgesi’ni kabul etti. Bildirge, Zamenhof’un dil bilgisini, alıştırmalarını ve temel sözlüğünü içeren Fundamento de Esperanto’yu (1905) dilin kimsenin değiştiremeyeceği bağlayıcı temeli yaptı. Yeni kelimeler ve biçimler eklenebilir, ama çekirdek sabit kalır. Esperanto’nun rakiplerinden uzun yaşamasının nedenlerinden biri bu istikrardır. Kongre ayrıca, 1948’de bugünkü Esperanto Akademisi’ne dönüşen bir Dil Komitesi kurdu.

Grafik, ReVo sözlüğünde resmî diye işaretlenen kökleri sayar. Akademi ise “ögeleri” – kökleri, ön ek ve son ekleri, küçük kelimeleri ve 11 dil bilgisel eki – sayar ve yaklaşık 5.373’e ulaşır; bkz. resmî Esperanto.

#Birinci Dünya Savaşı’ndan önce hareket nasıl büyüdü?

Ekim 1907’de Uluslararası Yardımcı Dilin Benimsenmesi Heyeti’nin bir komitesi Paris’te toplandı ve Ido adlı, reform edilmiş bir Esperanto’yu destekledi. “Ido” imzasıyla yazan kişinin, o zamana dek önde gelen bir Esperantist olan Louis de Beaufront olduğu 1908’de ortaya çıktı; sonraki tarihçiler tasarıyı daha çok Louis Couturat’nın eseri olarak görür. Bölünme bazı önderleri götürdü, ama konuşurların çoğu Esperanto’da kaldı.

28 Nisan 1908’de genç İsviçreli gazeteci Hector Hodler, Fransız öğretmen Théophile Rousseau ve başkaları Cenevre’de Esperanto Dünya Derneği’ni (UEA) kurdu. İki yıl sonra, 1910’da Dünya Kongresi Atlantik’i ilk kez aşıp Washington’a gitti. Zamenhof 1907–1917 arasında 14 kez Nobel Barış Ödülü’ne aday gösterildi; ilk adaylığı 12 İngiliz milletvekilinden geldi. 1914’te Paris’te yapılması planlanan kongre, savaş çıkınca iptal edildi. Zamenhof, Alman işgali sırasında, 14 Nisan 1917’de Varşova’da öldü.

#Milletler Cemiyeti Esperanto’yu ele aldı mı?

Evet. Aralık 1920’den itibaren İran’ın başını çektiği heyetler Milletler Cemiyeti’nin Esperanto’yu önermesini istedi. Fransız delege Gabriel Hanotaux, Fransızcanın diplomasi dili olarak konumunu tehdit edeceğini düşünerek Aralık 1920’deki ilk öneriden itibaren karşı çıktı. Cemiyet’in genel sekreter yardımcısı Nitobe Inazō, 1921’de Prag’daki Dünya Kongresi’ne Cemiyet’in delegesi olarak katıldı ve olumlu bir rapor sundu.

Esperanto as an International Auxiliary Language adlı bir Cemiyet raporu 1922’de Üçüncü Genel Kurul’a sunuldu; kurul onu kabul etti, ama okullarla ilgili konuyu bir komiteye bıraktı, komite de 1923’te bunu reddetti. Fransa daha Haziran 1922’de Esperanto’yu devlet okullarından uzak tutmuştu: öğretmenlere onu yaymamaları söylendi, okul binaları Esperanto kurslarına verilemiyordu. Buna rağmen 1920’ler bir zirve dönemiydi: yeni dergiler, 4.963 katılımcılı 1923 Nürnberg kongresi (1987’ye dek bir rekor), 1921’de kurulan işçi derneği SAT ve 1927’den itibaren her 15 Aralık’ta kutlanan Esperanto Kitap Günü.

#Esperanto neden baskı gördü?

Totaliter rejimler uluslararası bir dili tehdit olarak gördü. Bu baskının standart tarihi, Ulrich Lins’in La danĝera lingvo – “Tehlikeli Dil” – adlı kitabıdır.

• Nazi Almanyası. Hitler, Mein Kampf’ta (“Kavgam”) Esperanto’ya Yahudilerin dünya komplosunun bir aracı diyerek saldırdı. İşçi Esperanto grupları 1933’te yasaklandı, Haziran 1936’da da siyasi polis geriye kalan tüm Esperanto kuruluşlarını dağıttı. Zamenhof’un üç çocuğu da Holokost’ta öldürüldü: Adam, Ocak 1940’ta Palmiry’de kurşuna dizildi; Zofia ile Lidia 1942’de Treblinka’da öldürüldü.
• Sovyetler Birliği. Esperanto başta hoşgörüyle karşılandı, hatta teşvik edildi; 1921’de resmen tanınan bir Sovyet Esperantistler Birliği kuruldu. Stalin’in tasfiyelerinde birliğin başkanı Ernest Drezen Nisan 1937’de tutuklandı ve 27 Ekim 1937’de kurşuna dizildi. Esperanto faaliyeti 1937’den 1956’ya kadar fiilen imkânsızdı.

#UNESCO Esperanto hakkında ne karar verdi?

10 Aralık 1954’te UNESCO Genel Konferansı Montevideo’da IV.1.4.422–4224 sayılı kararı kabul etti. Karar, Esperanto’nun uluslararası düşünsel alışverişte ve halkları yakınlaştırmada elde ettiği sonuçlara dikkat çekti ve UNESCO ile UEA arasında danışma ilişkileri başlattı.

1985’te Sofya’daki konferansında UNESCO ikinci bir karar aldı. Karar, hareketi yaklaşan yüzüncü yılı için kutladı ve üye devletleri bu yılı anmaya, dil sorunu ve Esperanto üzerine öğretimi teşvik etmeye çağırdı. 1987’de Varşova’daki yüzüncü yıl kongresine 5.946 katılımcı geldi; bu sayı hâlâ rekordur.

#1945’ten sonra Esperanto nasıl değişti?

UEA genel merkezini 1955’te Rotterdam’a taşıdı ve hâlâ oradadır. Esperanto 1956’dan sonra Doğu Avrupa’da yeniden canlandı, Avrupa dışında – Çin’de ve Doğu Asya’nın başka yerlerinde, Latin Amerika’da, sonra Afrika’da – büyüdü. 1996’da Prag’daki 81. Dünya Kongresi, hareketin demokrasi, dil hakları ve dil çeşitliliği gibi yedi ilkesini içeren Prag Manifestosu’nu kabul etti. Bugünkü kuruluşlar bu dönemde biçimlendi.

#İnternet Esperanto’yu nasıl değiştirdi?

İnternet dağınık bir topluluğa çok uygun geldi. Başlıca kilometre taşları:

• 2001 – Esperanto Vikipedisi (Vikipedio) kuruldu; Ekim 2026’ya gelindiğinde yaklaşık 390.000 maddesi vardı.
• 21 Aralık 2002 – ücretsiz kurs sitesi lernu! yayına girdi.
• 22 Şubat 2012 – Google Çeviri, Esperanto’yu 64. dil olarak ekledi.
• 28 Mayıs 2015 – Duolingo, İngilizce konuşanlar için bir Esperanto kursu başlattı; Mart 2020’ye kadar 2,8 milyon kişi Esperanto kurslarına başlamıştı.
• 2017 – Amikumu uygulaması yakındaki Esperanto konuşurlarını buluşturmaya başladı.

Bu araçlar daha önceki her kampanyadan çok daha fazla öğrenci getirdi, ama çoğu erken bırakıyor. Bkz. Esperanto’yu kaç kişi konuşuyor.

#Esperanto’da şimdi neler oluyor?

2014’te Polonya, “Esperanto kültürünün taşıyıcısı olarak Esperanto dilini” somut olmayan kültürel miras ulusal listesine ekledi; 2026’da Avusturya da Esperanto kültürünü kendi ulusal envanterine aldı. Mayıs 2023’te UEA’nın tarihî kütüphanesi Polonya Ulusal Kütüphanesi’ne devredildi.

Dünya Kongresi 2024’te, Tanzanya’nın Arusha kentinde, ilk kez Afrika’ya ulaştı. 110. kongre 2025’te Brno’da, 111. kongre 1–8 Ağustos 2026’da Avusturya’nın Graz kentinde yapıldı. UEA, 2027 için Avustralya’nın Melbourne kentini duyurdu.

#Esperanto Osmanlı İmparatorluğu’nda ve Türkiye’de nasıl yayıldı?

Esperanto ve benzeri planlı diller Osmanlı basınında da tartışıldı. Sevda Kaman’ın 2022 tarihli incelemesi, 1893–1917 arasında Osmanlı basınında yayımlanan, Volapük ve Esperanto gibi planlı dillere ilişkin altı kitabı ve Servet-i Fünun dergisindeki beş makaleyi ele alır; dönemin aydınlarının bu dillere “lisân-ı umûmî” (genel, evrensel dil) olarak adlandırdığını ve olumlu baktığını saptar. A. Fevzi’nin Esperantoca-Türkçe Kamus’u 1907’de, o zamanlar hâlâ Osmanlı toprağı olan Bağdat’ta basıldı.

Örgütlü çalışmalar daha sonra, özellikle İstanbul’da görüldü. Vikipedi’nin Türkçe ve Esperanto sürümlerine göre – ikisi de Enciklopedio de Esperanto’ya (1934) dayanır – Osmanlı topraklarındaki ilk bilinen Esperantistler arasında Selanik’te, İstanbul’da (1901) ve Aydın’da yaşayanlar anılır. 1913–1925 arasında İstanbul’da yaşayan Dr. Anakreon Stamatiadis 1920’de İstanbul’da (Pera’da) bir Esperanto derneği kurdu ve 1921’den 1924’e kadar Esperanto dilinde bir gazete yayımladı. Aynı kaynaklara göre 25 Nisan 1927’de Türk Esperanto Derneği’nin (TEA) kuruluşuna resmen izin verildi.

Cumhuriyet döneminin tanınmış adlarından biri, emekli albay Hayrettin Dural’dır. İstanbul’daki Türkiye Esperanto Derneği’ni yönetti, halka ücretsiz kurslar verdi ve Dünya Dili Esperanto kitabını 1965’te yayımladı; dernek sonradan işlevini yitirdi. Daha yakın dönemde Kuzey Afrika ve Orta Doğu Esperantistlerinin yıllık Mezorienta Esperanto-Kunveno buluşması Türkiye’de dört kez düzenlendi: İznik (2009), Eskişehir (2010), Gaziantep (2012) ve Ürgüp (2016). Turka Stelo adlı aylık dergi Ocak 2016’dan Aralık 2022’ye kadar çıktı. Türkiye’deki bugünkü olanaklar için bkz. Esperanto öğrenin ve Esperanto’yu kaç kişi konuşuyor.

#Esperanto’nun zaman çizelgesi

#Sık sorulan sorular

#Esperanto ne zaman icat edildi?

Zamenhof dil üzerinde 1870’lerden itibaren çalıştı ve onu 26 Temmuz 1887’de Varşova’da yayımladı. Bu tarih Esperanto Günü olarak kutlanır.

#Zamenhof Esperanto’yu neden yarattı?

Farklı ulusların insanlarının eşit olarak anlaşmasını sağlayacak, tarafsız ve kolay bir ikinci dil istedi. Çok dilli Białystok’ta büyüdü ve dil engellerinin topluluklar arasındaki güvensizliği nasıl beslediğini gördü.

#Esperanto hiç yasaklandı mı?

Evet. Nazi Almanyası 1936’da tüm Esperanto kuruluşlarını dağıttı; Sovyetler Birliği’nde Esperanto faaliyeti 1937–1956 arasında bastırıldı ve önde gelen Esperantistler kurşuna dizildi. Rus İmparatorluğu da ilk Esperanto dergisini 1895’te yasaklamıştı.

#Milletler Cemiyeti Esperanto’yu kabul etti mi?

Hayır. 1920’lerin başındaki bir öneri geniş destek buldu, ama Fransa onu engelledi; Cemiyet’in 1922 raporu da okullar için herhangi bir tavsiyeyle sonuçlanmadı.

#Esperanto Türkiye’ye ne zaman geldi?

Osmanlı basını Esperanto gibi planlı dilleri 1893–1917 arasında kitaplarda ve dergilerde ele aldı; A. Fevzi’nin Esperantoca-Türkçe Kamus’u 1907’de Bağdat’ta basıldı. Örgütlü çalışmalar 1910’larda ve özellikle 1920’lerde İstanbul’da, sonra Hayrettin Dural’ın öncülüğünde görüldü.

#UNESCO Esperanto’yu tanıyor mu?

UNESCO 1954 ve 1985’te Esperanto lehine kararlar aldı; Esperanto Dünya Derneği de 1954’ten beri UNESCO ile danışma ilişkisi içindedir. Esperanto, Birleşmiş Milletler’in resmî dillerinden biri değildir.

#Kaynaklar

• Wikipedia, Unua Libro, History of Esperanto ve Declaration of Boulogne; Vikipedio, Unua Libro ve La Esperantisto; Vikipedi, Esperanto (Türkiye’de Esperanto bölümüyle)
• Esperanto Dünya Derneği, Dünya Kongreleri listesi
• Vikipedio, 1-a Universala Kongreso de Esperanto
• Nobel Ödülü, aday arşivi: Lazarus Ludwig Zamenhof
• UNESCO’nun 1954 ve 1985 kararları, ILEI’nin derlediği metin; UNESCO Genel Konferansı Tutanakları, 1985
• Léon Bérard’ın Fransız okullarında Esperanto’ya ilişkin Haziran 1922 tarihli genelgesi, Les Langues modernes, Temmuz 1922 (Espéranto-France üzerinden tarama)
• Wikipedia (de), Deutscher Esperanto-Bund (Nazi dönemi); Wikipedia, Ernest Drezen
• Ulrich Lins, La danĝera lingvo (Bleicher, 1988); İngilizce baskısı Dangerous Language (Palgrave Macmillan, 2016–17)
• Narodowy Instytut Dziedzictwa, Język esperanto jako nośnik kultury esperanckiej (2014); Avusturya UNESCO Komisyonu, Esperanto culture in Austria (2026)
• Google Translate Blog, 22 Şubat 2012
• Sevda Kaman, Osmanlı Matbuatında Yapma Diller, Türkiyat Mecmuası 32(2), 2022, s. 717–736; Ali Çağan Kaya, La forgesita historio de Esperanto en Türkiye; Vikipedio, Esperanto-movado en Turkio ve Mezorienta Esperanto-Kunveno; Turka Stelo arşivi