Esperanto’da belirtme durumu (-n): eksiksiz rehber

Esperanto’da belirtme durumu -n ekidir. Başlıca görevi doğrudan nesneyi, yani fiilin etkilediği kişi ya da şeyi işaretlemektir: Mi vidas la katon – “Kediyi görüyorum”. Ayrıca yönü (en la domon – “evin içine”), tarihi (lundon – “pazartesi günü”) ve ölçüyü (du horojn – “iki saat boyunca”) gösterir.

Esperanto’da yalnızca iki durum vardır: temel biçim ve belirtme durumu; diğer bütün ilişkiler edatlarla kurulur (kural 2). Türkçede aynı işi yönelme (-e), bulunma (-de), ayrılma (-den) ve ilgi (-in) gibi durum ekleri görür.

PMEG bunu şöyle anlatır: Esperanto cümlesinde bir kelimenin rolünü edat ya da -n eki gösterir; ikisi de olmayan bir isim ise genellikle öznedir (ya da esti’den sonra özneyi niteler). Bu yüzden -n, bunu bir edatın söylemediği her yerde “bu özne değil” der: La katon vidas la hundo – “Köpek kediyi görüyor”; burada la katon, nerede durursa dursun özne olamaz.

#-n ekinin beş görevi

Türkçede bu görevlerin hiçbiri tek bir ekle karşılanmaz: nesne belirtme durumuyla (yalnızca belirliyse), yön yönelme durumuyla (-e), zaman ve ölçü ise çoğu zaman ek almadan anlatılır (“pazartesi”, “on avro”).

#Hangi kelimeler -n alır

Ek, bir şeyi adlandıran ya da niteleyen kelimelere gelir, her zaman -j ekinden sonra:

Şunlar asla -n almaz: fiiller, la tanımlığı, edatlar, bağlaçlar, du ya da tri gibi sayılar ve -el, -am, -om, -al, -es ile biten korelatifler (kiel, kiam, kiom, kial, kies). Bu yüzden Mi havas du katojn – “İki kedim var”, asla dun katojn.

#Türkçedeki belirtme durumu ile Esperanto’daki -n

Türkçenin de bir belirtme durumu vardır, ama kullanımı farklıdır: ek (-ı, -i, -u, -ü) yalnızca belirli, yani bilinen ya da belirli bir şey olarak düşünülen nesneye gelir; belirsiz nesne ek almaz. Esperanto’da ise doğrudan nesne, belirli de olsa belirsiz de olsa her zaman -n alır.

Esperanto’daki kural Türkçedekinden daha basittir: -n ekinin gelip gelmeyeceğini belirlilik değil, kelimenin cümledeki rolü belirler. Türkçede “Zamanım var” cümlesinde “zaman” ek almaz; Esperanto’da ise havi nesne isteyen bir fiildir. -n ekini Türkçedeki yönelme durumuyla (-e, -a) da karıştırmayın: “şehre gidiyorum” için Mi iras al la urbo denir, -n konmaz (aşağıya bakın).

#1. Doğrudan nesne

Nesne, fiilden sonra “kimi?” ya da “neyi?” sorusunu yanıtlar. -n onu işaretlediği için kelime sırası anlamı değiştirmeden değişebilir, tıpkı Türkçede olduğu gibi; la katon’u başa almak yalnızca vurguyu kaydırır. -n ekini la hundon’a taşımak ise kimin kimi ısırdığını değiştirir:

La hundo özne mordis fiil la katon nesne

La katon nesne mordis fiil la hundo özne

Köpek kediyi ısırdı.

La kato özne mordis fiil la hundon nesne

Kedi köpeği ısırdı.

Nesneyi niteleyen her kelime de -n alır: Mi aĉetis tiun belan ruĝan aŭton. – “O güzel kırmızı arabayı satın aldım.” Bkz. isimler ve sıfatlar ve zamirler.

#-n alamayan nesneler

Mastarlar, ke ile başlayan yan cümleler ve alıntılar ek almaz; rolleri zaten açıktır:

• Mi volas dormi. – “Uyumak istiyorum.”
• Mi scias, ke vi venos. – “Geleceğinizi biliyorum.”

#Selamlar ve teşekkürler

Birçok günlük kalıp -n ile biter: Saluton! – “Merhaba!”, Dankon! – “Teşekkürler!”, Bonan tagon! – “İyi günler!”, Bonvenon! – “Hoş geldiniz!”. Bunlar söylenmeyen bir fiilin nesnesidir: (Mi deziras al vi) bonan tagon – “(Size) iyi günler (dilerim)”. Türkçedeki “İyi günler” de çoğu zaman “dilerim” sözü söylenmeyen kısaltılmış bir cümledir. Daha fazlası selamlaşma sayfasında.

#2. Yön: nereye

Yer bildiren bir edattan sonra -n, “nerede”yi “nereye”ye çevirir:

Fark önemlidir: La kato saltas sur la tablo – “Kedi masanın üstünde zıplıyor”, ama La kato saltas sur la tablon – “Kedi masanın üstüne atlıyor”. Türkçede aynı farkı bulunma durumu (“masada”) ile yönelme durumu (“masaya”) gösterir; Esperanto’da edat aynı kalır, fark -n ekindedir.

yer (nerede?)

La kato saltas sur la tablo.

Kedi masanın üstünde zıplıyor.

yön (nereye?)

La kato saltas sur la tablon.

Kedi masanın üstüne atlıyor.

Yön bildiren -n ekini yalnızca yer de bildirebilen edatlar alır: en, sur, sub, antaŭ, apud, inter, trans ve diğerleri. Al “-e, -a”, el “içinden”, de “-den, -dan” ve ĝis “…e kadar” hiçbir zaman yer bildirmez; bu yüzden arkalarından asla -n almaz. Mi iras al la urbo – “Şehre gidiyorum” denir, al la urbon denmez. Türkçe konuşanlar için tuzak şudur: “şehre”deki -e ekinin karşılığı olarak -n akla gelebilir; oysa o eke al karşılık gelir ve -n gerekmez. Yön bildiren -n her zaman bir yere doğru hareketi bildirir; yerden uzaklaşmayı asla bildirmez (PMEG). Tam liste edatlar sayfasındadır.

Yer zarfları ve yer korelatifleri, hiçbir edat olmadan da yön için -n alır: hejmen – “eve”, supren – “yukarı”, tien – “oraya”, Kien vi iras? – “Nereye gidiyorsunuz?”. Bir yer adı da aynısını yapabilir (Mi veturos Parizon – “Paris’e gideceğim”, Fundamento’nun Ekzercaro’sundan), ancak PMEG, bu çıplak -n ekinin pratikte neredeyse yalnızca şehir ve ülke adlarıyla, o yere girmek için kullanıldığını ve bugün çok nadir, neredeyse eskimiş olduğunu belirtir; olağan biçim al Parizo’dur.

Yön mecazi de olabilir; bir durum değişikliğini anlatır: La sorĉisto ŝanĝis la princon en ranon. – “Büyücü prensi kurbağaya dönüştürdü.”

#3. Zaman: ne zaman

Edatsız ve -n ekli bir zaman ifadesi, bir şeyin ne zaman olduğunu söyler:

• lundon – “pazartesi günü”
• la 5-an de Majo – “5 Mayıs’ta”
• ĉiun tagon – “her gün”
• unu tagon – “bir gün”

Aynı anlam bir edatla da mümkündür: en la sama tago = la saman tagon – “aynı gün”. Saat için je kullanılır: je la deka – “saat onda”, la dekan ise ayın “onunda” demektir. Türkçede zaman ifadeleri de çoğu zaman ek almaz (“pazartesi geleceğiz”, “her gün”); bu, Esperanto’daki edatsız -n ekine benzer.

#4. Ölçü: ne kadar süre, ne kadar uzak, ne kadar

-n ayrıca süreyi, mesafeyi, fiyatı, ağırlığı ve yaşı verir:

• Mi dormis ok horojn. – “Sekiz saat uyudum.”
• Ni marŝis dek kilometrojn. – “On kilometre yürüdük.”
• La libro kostas dek eŭrojn. – “Kitap on avro tutuyor.”
• Li estas dudek jarojn aĝa. – “Yirmi yaşında.”

Süre için dum – “süresince” de olur: dum ok horoj. Türkçede sayıdan sonra isim tekil kalır (“sekiz saat”); Esperanto’da çoğul ve -n gerekir: ok horojn.

#5. Je yerine

14. kural, anlamsız je edatının yerine -n kullanılmasına izin verir: Mi ridas je lia naiveco = Mi ridas lian naivecon. PMEG bunun bugün oldukça nadir olduğunu, konuşanların açık bir edatı tercih ettiğini belirtir.

#-n ne zaman kullanılmaz

Hataların çoğu burada olur. Şu durumlarda -n koymayın:

1. Şu fiillerden sonra: esti, iĝi, ŝajni. Onlardan sonra gelen kelime özneyi niteler, nesne değildir. Mi estas instruisto. – “Öğretmenim.” Ŝi iĝis kuracisto. – “Doktor oldu.” Türkçede de buradaki kelime ek almaz (“öğretmenim”, “doktor oldu”).
2. Özne fiilden sonra geldiğinde. Hieraŭ okazis grava afero. – “Dün önemli bir şey oldu.” Okazi – “olmak, meydana gelmek”, manki – “eksik olmak”, resti – “kalmak” ve aperi – “görünmek, ortaya çıkmak” fiilleriyle özne çoğu zaman sonda durur.
3. Çoğu edattan sonra. kun mia amiko – “arkadaşımla”, pri la libro – “kitap hakkında”. Yalnızca yer edatından sonraki yön -n alır.
4. Nesnenin sonucu ya da niteliği için. Mi farbis la pordon verda. – “Kapıyı yeşile boyadım.” Karşılaştırın: Mi farbis la verdan pordon. – “Yeşil kapıyı boyadım.”
5. Dolaylı nesne için. Al kullanın: Mi donis libron al ŝi. – “Ona kitap verdim.” Türkçedeki yönelme durumu (“ona”) al ile karşılanır.

#Sık yapılan hatalar

#Belirtme durumu ve kelime sırası

Nesne -n taşıdığı için özne, fiil ve nesnenin altı dizilişi de dil bilgisi bakımından doğrudur: Petro amas Marian, Marian amas Petro, Amas Petro Marian ve benzerleri. Nötr sıra özne–fiil–nesnedir; Türkçedeki özne–nesne–fiil sırası değil.

Nesneyi başa almak vurgu katar: Kafon mi ne trinkas, sed teon mi ŝatas. – “Kahve içmiyorum, ama çayı severim.” -n nesneyi gösterdiği için Türkçedeki sırayı da (Mi libron legas) kullanabilirsiniz; nötr sıra yine de Mi legas libron’dur. Nesne -n alamıyorsa, örneğin yabancı bir ad, nötr sırayı koruyun. Daha fazlası: kelime sırası.

#Hızlı kontrol: -n mi, değil mi

1. En, sur, sub ve benzeri bir edattan sonra bir yere doğru hareket mi var? -n ekleyin.
2. Fiilin nesnesi mi (esti, iĝi, ŝajni’den sonra değil)? Ona ve onu niteleyen her kelimeye -n ekleyin; nesne belirsiz de olsa.
3. Edatsız bir tarih ya da ölçü mü? -n ekleyin.
4. Bir edattan sonra gelen başka her şey mi? -n yok.

#Sık sorulan sorular

#Esperanto’da belirtme durumu nedir?

-n ekidir; isimlere, sıfatlara, zamirlere ve bazı korelatiflere eklenir. Doğrudan nesneyi, ayrıca yönü, tarihi ve ölçüyü işaretler.

#Esperanto’da selamlaşmalar neden -n ile biter?

Kısaltılmış cümlelerdir. Bonan tagon!, (Mi deziras al vi) bonan tagon – “(Size) iyi günler dilerim” sözünün yerini tutar; yani selamlaşma, söylenmeyen bir fiilin nesnesidir.

#Edatlardan sonra -n kullanılır mı?

Normalde hayır: kun mi – “benimle”, al la urbo – “şehre”. İstisna, en, sur ya da sub gibi bir yer edatından sonra gelen yöndür: en la domon – “evin içine”.

#Sıfat da -n alır mı?

Evet. Nesneyi niteleyen her sıfat, iyelik sıfatı ve korelatif -n alır: Mi perdis mian novan telefonon. – “Yeni telefonumu kaybettim.”

#Türkçede “kitap okuyorum” derken ek yok; Esperanto’da -n gerekir mi?

Evet. Türkçede belirtme durumu eki yalnızca belirli nesneye gelir (“kitabı okuyorum”), belirsizde gelmez (“kitap okuyorum”). Esperanto’da ise her doğrudan nesne -n alır: Mi legas libron, Mi legas la libron.

#Kaynaklar

• Fundamento de Esperanto, 2., 8., 13. ve 14. kurallar (İngilizce) – Akademio de Esperanto
• PMEG, N ekini anlatan bölüm: genel bakış, temel kurallar, nesne, yön, zaman noktası, ölçü, je yerine
• Esperanto grammar – Wikipedia (İngilizce)
• Turkish grammar – Wikipedia (İngilizce): belirli nesnede belirtme durumu, belirsiz nesnede ekin olmaması, durum ekleri
• “Bonan matenon” and the unspoken verb – Usona Esperantisto, 2022