Esperanto fiilleri: zamanlar, çekim ve esti

Esperanto fiillerinin altı dil bilgisel eki vardır ve kişiye ya da sayıya göre değişmezler. Mi parolas, vi parolas, ŝi parolas, ili parolas – “konuşuyorum, konuşuyorsunuz, konuşuyor, konuşuyorlar”: her zaman için tek biçim. Düzensiz fiil yoktur, esti – “olmak” bile.

Türkçede fiil kişi ekini sonuna alır (gel·iyor·um, gel·iyor·sun, gel·iyor·lar). Esperanto’da kişiyi zamir gösterir ve fiil sabit kalır: mi venas, vi venas, ili venas. Bu yüzden Esperanto’da özne zamirini düşüremezsiniz.

#Altı dil bilgisel fiil eki

Ünlüler bir kalıbı izler: a şimdiki, i geçmiş, o gelecek zamandır. Aynı ünlüler ortaçlarda (-ant-, -int-, -ont-) geri döner.

şimdi

-isparolisgeçmiş-asparolasşimdiki-osparolosgelecek

zaman bildirmez-usparolusşart kipi-uparoluemir/istek-iparolimastar

#paroli – “konuşmak” fiilinin tam çekimi

Dildeki her fiil bu tabloyu izler. Yalnızca özne değişir, bu yüzden zamir gereklidir: parolas tek başına kimin konuştuğunu söylemez. Bkz. zamirler. Türkçede zamir çoğu zaman düşer, çünkü kişi fiilin sonunda belli olur; Esperanto’da düşmez.

#Esti – “olmak”

• Mi estas feliĉa. – “Mutluyum.”
• Ili estis hejme. – “Evdeydiler.”
• Estu trankvila! – “Sakin olun!”
• Estas tri katoj en la ĝardeno. – “Bahçede üç kedi var.”

Esti’den sonra gelen kelime hiçbir zaman nesne eki -n almaz: Mi estas instruisto – “Öğretmenim”. Bkz. belirtme durumu.

Türkçede “ben öğretmenim” gibi cümlelerde bu işi sona gelen bir kişi eki ya da ek fiil görür (-im, -sin, -dir); Esperanto’da bunun yerine ayrı bir fiil, esti, kullanılır. “Bahçede üç kedi var” gibi var/yok cümlelerinin karşılığı da estas’tır. Sahiplik ise Türkçede “var”la kurulur (“Bir kitabım var”), Esperanto’da havi ile: Mi havas libron.

#Şimdiki, geçmiş ve gelecek zaman

-as şu anda olanı, alışkanlıkları ve genel doğruları kapsar. Daha önce başlayıp hâlâ süren durumları da kapsar: Mi loĝas ĉi tie tri jarojn. – “Üç yıldır burada yaşıyorum.”

-is her tür geçmişi kapsar: Mi jam manĝis. – “Çoktan yedim.” Hieraŭ mi laboris. – “Dün çalıştım.”

-os gelecek zamandır: Morgaŭ mi vizitos vin. – “Yarın sizi ziyaret edeceğim.”

Dolaylı anlatımda fiil, asıl sözün zamanını korur: Li diris, ke li volas manĝi. – “Yemek yemek istediğini söyledi” (kelimesi kelimesine “istiyor”).

Türkçede iki şimdiki zaman vardır: -(i)yor (geliyorum) ve geniş zaman -r (gelirim). Esperanto’da ikisini de -as karşılar: Mi venas. Türkçede bunlara ek olarak görülen geçmiş zaman -dı (geldi) ile duyulan geçmiş zaman -mış (gelmiş) ayrımı da vardır; -is ikisini de karşılar. “Gelmiş” anlamını vermek için ek bir yapı kullanılır: Oni diras, ke li venis. – “Geldiğini söylüyorlar.”

#Şart kipi -us

-us hayal edilen ya da gerçek olmayan şeyi, zaman göndermesi olmadan anlatır. Hayal edilen bir şey hakkındaki “eğer” cümlelerinde iki bölüm de -us alır:

• Se mi havus tempon, mi venus. – “Zamanım olsa gelirdim.”
• Mi ŝatus kafon. – “Bir kahve isterdim.”
• Ĉu vi povus helpi min? – “Bana yardım edebilir misiniz?”

Gerçek olasılıklar için olağan zamanlar kullanılır: Se pluvos, mi restos hejme. – “Yağmur yağarsa evde kalacağım.” Esperanto iki bölümde de gelecek zamanı kullanır.

Türkçedeki “Zamanım olsa gelirdim” cümlesinde iki parça vardır: -sa (şart) ve -(i)rdi (gelirdim). Esperanto’da se “eğer” demektir ve iki bölüm de -us alır.

#Emir/istek kipi -u: emirler, dilekler, “-elim”

-u birinin ne istediğini, ne dilediğini ya da neyi emrettiğini gösterir:

• Venu! – “Gelin!”
• Ni iru! – “Gidelim!”
• Li atendu. – “Beklesin.”
• Mi volas, ke vi venu. – “Gelmenizi istiyorum.”
• Ĉu ni iru? – “Gidelim mi?”

Kibar “lütfen”, bonvolu artı mastardır: Bonvolu sidiĝi. – “Lütfen oturun.” Türkçedeki emir (gel, gelsin, gelin) ve istek kipi (geleyim, gelelim) -u ile karşılanır.

#Birleşik zamanlar, kısaca

Esti artı bir ortaç daha ince zaman ayrımları ve edilgen çatıyı verir:

PMEG çoğu durumda basit biçimleri kullanmayı önerir. Ayrıntılar ortaçlar sayfasındadır.

#Geçişli ve geçişsiz: -ig- ve -iĝ-

Her fiil kökü ya geçişlidir (nesne alır) ya geçişsizdir. Fermi – “kapatmak” geçişlidir: Mi fermas la pordon. – “Kapıyı kapatıyorum.” “Kapı kapanıyor” demek için -iĝ- ekleyin: La pordo fermiĝas.

-ig- ters yönde çalışır ve “yaptırmak” anlamına gelir: morti – “ölmek” → mortigi – “öldürmek”. İkisi de aynı köke eklenebilir: sidi – “oturmak”, sidiĝi – “oturmak (yerine geçmek)”, sidigi – “oturtmak (birini)”. Daha fazlası için bkz. son ekler ve -ig- ve -iĝ-. Türkçedeki ettirgen -dır-/-t- (öl·dür·mek) ve edilgen -ıl-/-ın- (aç·ıl·mak) ekleri bu iki son eke denk gelir.

#Cümlelerde örnekler

• Mi legas libron. – “Kitap okuyorum.”
• Hieraŭ mi legis la tutan tagon. – “Dün bütün gün okudum.”
• Morgaŭ mi legos la novan ĉapitron. – “Yarın yeni bölümü okuyacağım.”
• Kiam vi telefonis, mi kuiris. – “Aradığında yemek pişiriyordum.”
• Mi ŝatus legi pli ofte. – “Daha sık okumak isterdim.”
• Se mi estus vi, mi ne farus tion. – “Senin yerinde olsam bunu yapmazdım.”
• Legu laŭte, mi petas! – “Yüksek sesle oku, lütfen!”
• Ni iru al la biblioteko! – “Kütüphaneye gidelim!”
• Mi deziras, ke vi estu feliĉa. – “Mutlu olmanı istiyorum.”
• Mi ne komprenas la demandon. – “Soruyu anlamıyorum.”

#Sık sorulan sorular

#Esperanto’da kaç zaman vardır?

Üç basit zaman: şimdiki -as, geçmiş -is ve gelecek -os. Buna şart kipi -us, emir/istek kipi -u ve mastar -i eklenince altı dil bilgisel ekin hepsine sahip olursunuz.

#Esperanto’da düzensiz fiil var mı?

Hayır. Esti – “olmak”, havi – “sahip olmak” ve iri – “gitmek” dâhil her fiil aynı altı dil bilgisel eki kullanır.

#“Gidelim” Esperanto’da nasıl denir?

Ni ile -u biçimini kullanın: Ni iru! – “Gidelim!”, Ni manĝu! – “Yiyelim!”.

#Bir fiil nasıl olumsuz yapılır?

Önüne ne koyun: Mi ne komprenas. – “Anlamıyorum.” Daha fazlası: soru ve olumsuzluk.

#Esperanto’da “yiyorum” gibi bir sürekli zaman var mı?

Mi manĝas hem “yerim” hem “yiyorum” anlamına gelir. Mi estas manĝanta gibi birleşik bir biçim vardır, ama nadiren gerekir.

#Kaynaklar

• Fundamento de Esperanto, 6. kural (İngilizce) – Akademio de Esperanto
• PMEG: Verboj, I-verboj, AS, IS, U, US
• PMEG: Kunmetitaj verboformoj, Nerekta parolo: verboformoj
• PMEG: IG, IĜ
• Esperanto grammar – Wikipedia (İngilizce)
• Turkish grammar – Wikipedia (İngilizce): kişi ekleri, zamanlar, ettirgen ve edilgen ekler