Czasowniki w esperanto: czasy, odmiana i esti

Czasowniki w esperanto mają sześć końcówek i nie odmieniają się przez osoby ani liczby. Mi parolas, vi parolas, ŝi parolas, ili parolas – „mówię, mówisz, ona mówi, oni mówią”: jedna forma na czas. Nie ma czasowników nieregularnych, nawet esti – „być”.

Dla Polaka, który odmienia czasowniki przez osoby, liczby, rodzaje i aspekty, to największe uproszczenie w całym języku.

#Sześć końcówek czasownika

Samogłoski układają się we wzór: a to teraźniejszość, i przeszłość, o przyszłość. Te same samogłoski wracają w imiesłowach -ant-, -int- i -ont-.

teraz

-isparolisprzeszły-asparolasteraźniejszy-osparolosprzyszły

bez czasu-usparoluswarunkowy-uparolurozkazujący-iparolibezokolicznik

#Pełna odmiana paroli – „mówić”

Według tej tabeli odmienia się każdy czasownik języka. Zmienia się tylko podmiot, więc zaimek jest potrzebny: samo parolas nie mówi, kto mówi. Polskie „mówię” bez zaimka to w esperanto zawsze mi parolas. Zobacz zaimki.

#Esti – „być”

• Mi estas feliĉa. – „Jestem szczęśliwy.”
• Ili estis hejme. – „Byli w domu.”
• Estu trankvila! – „Bądź spokojny!”
• Estas tri katoj en la ĝardeno. – „W ogrodzie są trzy koty.”

Słowo po esti nigdy nie przyjmuje końcówki dopełnienia -n – tam, gdzie polski używa narzędnika, esperanto ma mianownik: Mi estas instruisto – „Jestem nauczycielem”. Zobacz biernik.

#Teraźniejszość, przeszłość i przyszłość

-as obejmuje to, co dzieje się teraz, zwyczaje i prawdy ogólne. Obejmuje też stany, które zaczęły się wcześniej i trwają nadal – tak jak w polskim: Mi loĝas ĉi tie tri jarojn. – „Mieszkam tu od trzech lat.”

-is obejmuje każdy rodzaj przeszłości: Mi jam manĝis. – „Już zjadłem.” Hieraŭ mi laboris. – „Wczoraj pracowałem.” Polskie rozróżnienie „jadłem – zjadłem” znika; zwykle wystarcza kontekst.

-os to przyszłość: Morgaŭ mi vizitos vin. – „Jutro cię odwiedzę.”

W mowie zależnej czasownik zachowuje czas oryginalnej wypowiedzi – zupełnie jak po polsku: Li diris, ke li volas manĝi. – „Powiedział, że chce jeść.”

#Tryb warunkowy -us

-us opisuje to, co wyobrażone lub nierzeczywiste, bez odniesienia do czasu. W zdaniach z „gdyby” obie części mają -us, tak jak w polskim obie mają „-by”:

• Se mi havus tempon, mi venus. – „Gdybym miał czas, przyszedłbym.”
• Mi ŝatus kafon. – „Chętnie napiłbym się kawy.”
• Ĉu vi povus helpi min? – „Czy mógłbyś mi pomóc?”

Dla realnych możliwości używa się zwykłych czasów: Se pluvos, mi restos hejme. – „Jeśli będzie padać, zostanę w domu.” Esperanto, podobnie jak polski, używa tu czasu przyszłego w obu częściach.

#Tryb rozkazujący -u: polecenia, życzenia, „niech”

-u wyraża to, czego ktoś chce, o co prosi albo co nakazuje:

• Venu! – „Chodź!”
• Ni iru! – „Chodźmy!”
• Li atendu. – „Niech czeka.”
• Mi volas, ke vi venu. – „Chcę, żebyś przyszedł.”
• Ĉu ni iru? – „Idziemy?” (dosł. „Czy mamy iść?”)

Grzeczne „proszę” to bonvolu z bezokolicznikiem: Bonvolu sidiĝi. – „Proszę usiąść.”

#Czasy złożone w skrócie

Esti z imiesłowem daje subtelniejsze rozróżnienia czasu i stronę bierną:

PMEG radzi w większości wypadków używać form prostych. Szczegóły na stronie o imiesłowach.

#Przechodnie i nieprzechodnie: -ig- i -iĝ-

Każdy rdzeń czasownika jest albo przechodni (łączy się z dopełnieniem), albo nieprzechodni. Fermi – „zamykać” jest przechodnie: Mi fermas la pordon. – „Zamykam drzwi.” Aby powiedzieć „drzwi się zamykają”, dodaj -iĝ-: La pordo fermiĝas. Polskie „się” odpowiada tu właśnie -iĝ-.

-ig- działa odwrotnie i znaczy „sprawić, że”: morti – „umierać” → mortigi – „zabijać”. Oba mogą łączyć się z jednym rdzeniem, co Polak zna z trójki „siedzieć – siadać – sadzać”: sidi – „siedzieć”, sidiĝi – „usiąść”, sidigi – „posadzić (kogoś)”. Więcej przy przyrostkach.

#Przykłady w zdaniach

• Mi legas libron. – „Czytam książkę.”
• Hieraŭ mi legis la tutan tagon. – „Wczoraj czytałem cały dzień.”
• Morgaŭ mi legos la novan ĉapitron. – „Jutro przeczytam nowy rozdział.”
• Kiam vi telefonis, mi kuiris. – „Kiedy zadzwoniłeś, gotowałem.”
• Mi ŝatus legi pli ofte. – „Chciałbym czytać częściej.”
• Se mi estus vi, mi ne farus tion. – „Gdybym był tobą, nie zrobiłbym tego.”
• Legu laŭte, mi petas! – „Czytaj głośno, proszę!”
• Ni iru al la biblioteko! – „Chodźmy do biblioteki!”
• Mi deziras, ke vi estu feliĉa. – „Pragnę, żebyś był szczęśliwy.”
• Mi ne komprenas la demandon. – „Nie rozumiem tego pytania.”

#Częste pytania

#Ile czasów ma esperanto?

Trzy czasy proste: teraźniejszy -as, przeszły -is i przyszły -os. Do tego tryb warunkowy -us, rozkazujący -u i bezokolicznik -i – razem sześć końcówek czasownika.

#Czy w esperanto są czasowniki nieregularne?

Nie. Każdy czasownik, łącznie z esti – „być”, havi – „mieć” i iri – „iść”, używa tych samych sześciu końcówek.

#Jak powiedzieć „chodźmy” albo „zróbmy” w esperanto?

Użyj ni z formą na -u: Ni iru! – „Chodźmy!”, Ni manĝu! – „Jedzmy!”.

#Jak zaprzeczyć czasownikowi?

Postaw przed nim ne: Mi ne komprenas. – „Nie rozumiem.” Więcej w pytaniach i przeczeniach.

#Jak oddać polski aspekt, np. „czytać” i „przeczytać”?

Zwykle wystarcza czas i kontekst: Mi legis la libron to „czytałem” albo „przeczytałem książkę”. Gdy trzeba podkreślić zakończenie, pomagają jam „już”, fini legi „skończyć czytać” albo imiesłów legita „przeczytany”; początek czynności oznacza ek-: ekdormi „zasnąć”.

#Źródła

• Fundamento de Esperanto, reguła 6 (po polsku) – Akademio de Esperanto
• PMEG: Verboj, I-verboj, AS, IS, U, US
• PMEG: Kunmetitaj verboformoj, Nerekta parolo: verboformoj
• PMEG: IG, IĜ
• Gramatyka języka esperanto – Wikipedia