Gramatyka
Pytania i przeczenia w esperanto: ĉu, kio, ne
Bez czasowników posiłkowych i bez zmiany szyku: postaw ĉu na początku, a zdanie staje się pytaniem – zupełnie jak polskie „czy”.
Esperanto zmienia zdanie oznajmujące w pytanie tak/nie, stawiając na początku ĉu: Vi parolas Esperanton → Ĉu vi parolas Esperanton? – „Czy mówisz w esperanto?”. Inne pytania zaczynają się od słowa na ki-, takiego jak kio „co” albo kie „gdzie”. Przeczenie tworzy ne postawione przed słowem, któremu się zaprzecza, albo słowo na neni-. Jedno przeczenie w zdaniu wystarczy (reguła 12 z 16 reguł).
Pytania tak/nie z ĉu
Ĉu stoi zwykle na początku pytania (PMEG). Reszta zdania się nie zmienia: nie ma czasownika posiłkowego, jak angielskie „do”, a czasownik nie przesuwa się. Polak nie musi się tu niczego uczyć: ĉu działa dokładnie jak polskie „czy” – i nawet podobnie brzmi.
- Ĉu vi komprenas min? – „Czy mnie rozumiesz?”
- Ĉu vi estas kanadano? – „Czy jesteś Kanadyjczykiem?”
- Ĉu vi volas kafon aŭ teon? – „Chcesz kawy czy herbaty?”
Ĉu może też stanąć na końcu, po przecinku: Vi estas usonano, ĉu? – „Jesteś Amerykaninem, tak?”. Aby poprosić o potwierdzenie, dodaj ĉu ne?: Vi restos hejme, ĉu ne? – „Zostaniesz w domu, prawda?” (PMEG).
W pytaniach zależnych ĉu znaczy „czy”: Mi ne scias, ĉu li venos – „Nie wiem, czy przyjdzie”.
Pytania ze słowami na ki-
Pytania o szczegóły zaczynają się od słowa na ki- z tabeli słów tabelowych.
| Słowo | Znaczenie | Przykład | Tłumaczenie |
|---|---|---|---|
| kio | co | Kio estas tio? | „Co to jest?” |
| kiu | kto, który | Kiu vi estas? | „Kim jesteś?” |
| kia | jaki | Kia estas la vetero? | „Jaka jest pogoda?” |
| kie | gdzie | Kie vi loĝas? | „Gdzie mieszkasz?” |
| kien | dokąd | Kien vi iras? | „Dokąd idziesz?” |
| kiam | kiedy | Kiam vi venos? | „Kiedy przyjdziesz?” |
| kial | dlaczego | Kial vi ridas? | „Dlaczego się śmiejesz?” |
| kiel | jak | Kiel vi fartas? | „Jak się masz?” |
| kiom | ile | Kiom ĝi kostas? | „Ile to kosztuje?” |
| kies | czyj | Kies libro estas tio? | „Czyja to książka?” |
| kioma | który (w kolejności) | Kioma horo estas? | „Która godzina?” (zobacz liczebniki) |
Gdy słowo pytające jest dopełnieniem, przyjmuje biernik -n: Kion vi volas? – „Czego chcesz?”; Kiun vi vidis? – „Kogo widziałeś?”.
Słowa na ki- stoją zwykle na początku, ale dla nacisku dopuszcza się inny szyk (Wikipedia; zobacz szyk zdania). Te same słowa wprowadzają zdania względne: la viro, kiu venis – „mężczyzna, który przyszedł”.
Pytanie można też zadać samą intonacją, bez ĉu (PMEG). Na piśmie ĉu czyni pytanie jednoznacznym.
Przeczenie z ne
Ne stoi tuż przed słowem, któremu zaprzecza (PMEG). Przed czasownikiem zaprzecza całemu zdaniu:
- Mi ne dormas. – „Nie śpię.”
- Ne mi faris tion. – „To nie ja to zrobiłem.”
- Ni faris la kontrakton ne skribe, sed parole. – „Zawarliśmy umowę nie na piśmie, lecz ustnie.”
Nek … nek znaczy „ani … ani”: Mi volas nek kafon, nek teon – „Nie chcę ani kawy, ani herbaty”. Po przeczeniu nek dodaje „ani też”: Mi ne renkontis lin, nek lian fraton – „Nie spotkałem ani jego, ani jego brata”.
Słowa na neni-
Wiersz neni- w tabeli słów tabelowych daje słowa, które same zaprzeczają, gdziekolwiek stoją. Odpowiadają polskim słowom na „ni-”.
| Słowo | Znaczenie | Przykład | Tłumaczenie |
|---|---|---|---|
| neniu | nikt; żaden | Neniu venis. | „Nikt nie przyszedł.” |
| nenio | nic | Mi vidis nenion. | „Nic nie widziałem.” |
| nenie | nigdzie | Ĝi estas nenie. | „Nigdzie tego nie ma.” |
| neniam | nigdy | Mi neniam fumis. | „Nigdy nie paliłem.” |
| neniel | w żaden sposób | Mi neniel povas helpi. | „W żaden sposób nie mogę pomóc.” |
| nenial | bez powodu | Li nenial koleris. | „Złościł się bez powodu.” |
| nenia | żaden (rodzaj) | Mi havas nenian ideon. | „Nie mam żadnego pomysłu.” |
| nenies | niczyj | Ĝi estas nenies. | „To jest niczyje.” |
| neniom | nic, wcale | Restas neniom. | „Nic nie zostało.” |
Zwróć uwagę, że w większości polskich tłumaczeń pojawia się dodatkowe „nie” – a w esperanto go nie ma.
Bez podwójnego przeczenia
Reguła 12 Fundamento w polskim tekście z 1905 roku brzmi: „Przy innym przeczącym wyrazie opuszcza się przysłówek przeczący ne”. Zatem Mi vidis neniun znaczy „Nikogo nie widziałem” – bez ne przed czasownikiem.
Dwa przeczenia znoszą się nawzajem. Mi ne amas neniun znaczy „Nieprawda, że nikogo nie kocham” – czyli kogoś kocham (PMEG). To pułapka dla mówiących po polsku, hiszpańsku, rosyjsku i w innych językach, w których podwójne przeczenie jest normą.
Polskie zdanie z kilkoma przeczeniami ma w esperanto tylko jedno, a pozostałe słowa przechodzą do wiersza i-: „Nikt nigdy nic nie mówi” to Neniu iam ion diras.
Powtórzenie tego samego słowa przeczącego tylko wzmacnia: Neniam, neniam, neniam li revenos – „Nigdy, nigdy, przenigdy nie wróci” (PMEG).
Odpowiedzi: jes i ne
Jes znaczy „tak”, a ne – „nie”. Służą też jako krótkie odpowiedzi: Ĉu vi komprenas? – Jes, mi komprenas. / Ne, mi ne komprenas.
Pytania przeczące są podchwytliwe. Dla Ĉu vi ne volas kafon? – „Nie chcesz kawy?” PMEG opisuje dwa używane systemy:
| Odpowiedź | System „zachodni” | System „wschodni” |
|---|---|---|
| Jes! | „Tak, chcę kawy.” | „Zgadza się, nie chcę.” |
| Ne! | „Nie, nie chcę.” | „Nie, chcę kawy.” |
Oba spotyka się w praktyce. Najbezpieczniej odpowiedzieć pełnym zdaniem: Jes, mi volas albo Ne, mi ne volas. Więcej codziennych zwrotów znajdziesz w podstawowych zwrotach.
Przykłady w zdaniach
- Ĉu vi jam manĝis? – „Czy już jadłeś?”
- Ĉu ni iru al la kinejo aŭ restu hejme? – „Idziemy do kina czy zostajemy w domu?”
- Kun kiu vi parolis? – „Z kim rozmawiałeś?”
- Pri kio vi pensas? – „O czym myślisz?”
- Kiom da gefratoj vi havas? – „Ile masz rodzeństwa?”
- Kial vi ne venis hieraŭ? – „Dlaczego wczoraj nie przyszedłeś?”
- Mi neniam estis en Japanio. – „Nigdy nie byłem w Japonii.”
- Neniu el ni scias la respondon. – „Nikt z nas nie zna odpowiedzi.”
- Mi tute ne scias, kie li estas. – „Zupełnie nie wiem, gdzie on jest.”
Częste pytania
Jak powiedzieć „tak” i „nie” w esperanto?
„Tak” to jes, a „nie” – ne. Ne znaczy też „nie” przed czasownikiem: Ne, mi ne scias – „Nie, nie wiem”.
Czy w pytaniach w esperanto zmienia się szyk?
Nie. Dla pytania tak/nie postaw ĉu przed zdaniem oznajmującym, jak polskie „czy”, albo zacznij od słowa na ki-. Nie ma czasownika posiłkowego.
Czy w esperanto wolno używać podwójnego przeczenia?
Nie. Jedno przeczenie w zdaniu wystarczy, a dwa się znoszą: Mi ne vidis neniun znaczy „Kogoś jednak widziałem”. Polskie „Nikogo nie widziałem” to Mi vidis neniun.
Jak odpowiedzieć na pytanie przeczące w esperanto?
Mówiący stosują dwa różne systemy jes i ne, więc najjaśniej jest odpowiedzieć pełnym zdaniem: Jes, mi volas – „Tak, chcę”.
Czym różni się ĉu od kiu?
Ĉu pyta, czy coś jest prawdą, i oczekuje odpowiedzi jes lub ne. Kiu znaczy „kto” albo „który”: Kiu venis? – „Kto przyszedł?”.
Źródła
Jeśli Esperantopedia Ci pomogła, możesz ją wesprzeć.