Zdania względne w esperanto: kiu, kiun, kio i kies

Zdanie względne w esperanto zaczyna się od słowa na ki-, zwykle kiu, które zastępuje opisywany rzeczownik: La libro, kiun mi legas, estas bona. – „Książka, którą czytam, jest dobra.” Kiu znaczy „który” i „kto” w jednym słowie. Przyjmuje -j, gdy rzeczownik jest w liczbie mnogiej, i -n, gdy jest dopełnieniem we własnym zdaniu. PMEG nazywa je rilataj subfrazoj.

Zdanie stoi tuż po swoim rzeczowniku. Tak samo jak po polsku zaimka względnego nie można pominąć: „książka, którą czytałem” to la libro, kiun mi legis.

#Którego słowa użyć

#Kiu, kiuj, kiun, kiujn

Kiu zgadza się w liczbie z rzeczownikiem, który zastępuje, jak przymiotnik. Jego -n (zob. biernik) zależy wyłącznie od jego własnej roli w zdaniu względnym, nigdy od roli rzeczownika w zdaniu głównym. Polak zna tę zasadę z własnego języka: w „widziałem chłopca, który śpiewał” słowo „który” jest w mianowniku, bo jest podmiotem swojego zdania, choć „chłopca” stoi w bierniku.

Aby wybrać formę, zamień zdanie względne w osobne zdanie i sprawdź, co zastępuje kiu: z Mi legas la libron powstaje la libro, kiun mi legas (dopełnienie, więc -n); z La viro loĝas tie powstaje la viro, kiu loĝas tie (podmiot, bez -n).

• Mi vidis la knabon, kiu kantis. – „Widziałem chłopca, który śpiewał.” Knabon jest dopełnieniem vidis, ale kiu jest podmiotem kantis, więc nie ma -n.
• La knabo, kiun mi vidis, kantis. – „Chłopiec, którego widziałem, śpiewał.” Teraz knabo jest podmiotem, a kiun dopełnieniem.

#Przyimek przed kiu

Przyimek stoi bezpośrednio przed kiu i razem otwierają zdanie. Polszczyzna zachowuje się tak samo („pokój, w którym śpimy”); PMEG podkreśla tę zasadę, bo angielski dopuszcza przyimek na końcu.

Po przyimku kiu nie przyjmuje -n, chyba że chodzi o kierunek: en kiu to „w którym”, a en kiun – „do którego”. Polska odmiana też odróżnia te dwa znaczenia: „w którym” i „do którego”.

#Kio: po tio, ĉio, io i nenio

Gdy opisywanym słowem jest korelatyw na -o, użyj kio (dopełnienie: kion), nie kiu:

• Tio, kio okazis, estis stranga. – „To, co się okazało, było dziwne.”
• Mi komprenis ĉion, kion vi diris. – „Zrozumiałem wszystko, co powiedziałeś.”
• Ŝi havas nenion, kion ŝi volas kaŝi. – „Nie ma nic, co chce ukryć.”

Kio następuje też po przymiotniku użytym samodzielnie w znaczeniu „rzecz”: la unua, kion mi lernis – „pierwsza rzecz, jakiej się nauczyłem”; z rzeczownikiem znów jest kiu: la unua vorto, kiun mi lernis – „pierwsze słowo, jakiego się nauczyłem”. Kio może też zastępować całe zdanie: Ŝi gajnis la konkurson, kio ĝojigis ĉiujn. – „Wygrała konkurs, co ucieszyło wszystkich.” Polskie „to, co”, „wszystko, co” i „co” odnoszące się do całego zdania odpowiadają więc dokładnie kio.

#Kies: „którego, której, czyj”

Kies odpowiada polskim „którego”, „której” i „czyj” w zdaniu względnym. Nigdy nie przyjmuje -j ani -n; przyjmuje je rzeczownik po nim:

• La knabino, kies patro estas kuracisto, loĝas apud mi. – „Dziewczynka, której ojciec jest lekarzem, mieszka obok mnie.”
• Jen la viro, kies hundon mi trovis. – „Oto mężczyzna, którego psa znalazłem.”

Kies wyraża głównie własność i przynależność. Dla części wziętej z grupy użyj el kiuj: Mi havas tri katojn, el kiuj unu estas nigra. – „Mam trzy koty, z których jeden jest czarny.”

#Kie, kiam, kiel i pary tiu … kiu

Słowo na ki- często odpowiada słowu na ti- z tej samej grupy w zdaniu głównym, dlatego słowa tabelowe tworzą tabelę. Polskie pary „ten – który”, „to – co”, „taki – jaki”, „tam – gdzie”, „wtedy – kiedy” i „tak – jak” układają się tu bez wyjątku.

Słowo na ti- można pominąć, gdy miałoby taką samą formę jak słowo na ki-: Kiu serĉas, trovas. – „Kto szuka, ten znajdzie.” (po polsku zostaje „ten”, po esperancku odpada). Gdy formy się różnią, musi zostać: Mi konas tiun, kiu telefonis. – „Znam tego, kto dzwonił.” Nie można powiedzieć Mi konas, kiu telefonis, bo tiun przyjęłoby -n, a kiu nie.

Po rzeczowniku kie i kiam działają tak samo: la tago, kiam ni renkontiĝis – „dzień, w którym się spotkaliśmy”. Kie często zastępuje „w którym”: la ĝardeno, kie ni ludis = la ĝardeno, en kiu ni ludis – „ogród, w którym się bawiliśmy”. Jako słowo względne kial jest rzadkie: napisz la kaŭzo, pro kiu ili foriris – „powód, dla którego wyjechali”.

#Ke czy kiu?

Angielskie „that” pełni dwie funkcje: opisuje rzeczownik („the book that I read”) i otwiera stwierdzenie („I know that you are right”). Esperanto je rozdziela. Ke nie ma własnego znaczenia i tylko zaznacza początek zdania (PMEG). Polakowi pomaga własny język, który też ma dwa słowa: „który” (kiu) i „że” (ke). Zobacz spójniki.

Test polega na włożeniu rzeczownika z powrotem do zdania. Mi legis la libron brzmi dobrze, więc użyj kiun. Anna venos jest kompletne bez słowa „nowina”, więc użyj ke.

#Pytania w zdaniu

Pytanie wewnątrz zdania zaczyna się od ĉu (tak lub nie) albo słowa na ki- i nie ma znaku zapytania; zobacz pytania i przeczenia.

• Mi ne scias, ĉu ŝi venos. – „Nie wiem, czy przyjdzie.”
• Mi ne scias, kiu venos. – „Nie wiem, kto przyjdzie.”

Nie używaj se („jeśli”) w znaczeniu „czy”. Polak ma tu łatwiej niż anglojęzyczny uczeń: „czy” to ĉu, a „jeśli” to se. To samo zdanie ze słowem na ki- może być pytaniem albo zdaniem względnym z pominiętym tion: Mi scias, kion vi diris znaczy „Wiem, co powiedziałeś” albo „Wiem to, co powiedziałeś”, bez większej różnicy (PMEG).

#Przecinki

PMEG nie ustala wiążących zasad interpunkcji; przecinek pasuje tam, gdzie wypada naturalna pauza, na przykład przed zdaniem podrzędnym: Mi vidis katon, kiu dormis sur la tablo. – „Widziałem kota, który spał na stole.” Zdanie w środku dostaje przecinek z obu stron: La viro, kiu loĝas tie, estas mia onklo. Przecinki zawsze możesz postawić, nawet wokół zdania, które identyfikuje rzeczownik (PMEG). Polak może więc bezpiecznie trzymać się własnego nawyku, bo po polsku przecinek przed „który”, „że” i „co” jest obowiązkowy.

Przecinek stoi przed przyimkiem, nie przed kiu: la amiko, kun kiu mi parolis, nigdy la amiko kun, kiu mi parolis.

#Typowe błędy

#Przykłady w zdaniach

• La filmo, kiun ni vidis hieraŭ, estis tre amuza. – „Film, który wczoraj widzieliśmy, był bardzo zabawny.”
• Mi havas amikon, kiu parolas kvin lingvojn. – „Mam przyjaciela, który mówi w pięciu językach.”
• La urbo, en kiu mi naskiĝis, estas malgranda. – „Miasto, w którym się urodziłem, jest małe.”
• La homoj, kun kiuj mi laboras, estas tre afablaj. – „Ludzie, z którymi pracuję, są bardzo mili.”
• Jen la instruisto, kies lecionojn mi ŝatas. – „Oto nauczyciel, którego lekcje lubię.”
• Ĉio, kion vi bezonas, estas en la sako. – „Wszystko, czego potrzebujesz, jest w torbie.”
• Mi memoras la tagon, kiam ni unue renkontiĝis. – „Pamiętam dzień, kiedy po raz pierwszy się spotkaliśmy.”
• Ŝi loĝas en la domo, kie loĝis ŝiaj geavoj. – „Ona mieszka w domu, gdzie mieszkali jej dziadkowie.”

#Częste pytania

#Jak powiedzieć „który”, „kto” i „że” po esperancku?

Użyj kiu dla osób i rzeczy, a kiuj dla liczby mnogiej: la viro, kiu venis. Po tio, ĉio, io i nenio użyj kio. Polskie „że” przed stwierdzeniem to ke.

#Kiu czy kiun?

Użyj kiun, gdy słowo jest dopełnieniem we własnym zdaniu (la libro, kiun mi legas), a kiu, gdy jest podmiotem (la viro, kiu loĝas tie).

#Czy w esperanto można pominąć zaimek względny?

Nie. „Książka, którą czytałem” to la libro, kiun mi legis, a „przyjaciel, z którym rozmawiałem” – la amiko, kun kiu mi parolis. Tak samo jak po polsku.

#Czym różni się ke od kiu?

Kiu opisuje rzeczownik i zastępuje go w zdaniu. Ke tylko otwiera zdanie, które podaje stwierdzenie albo treść rzeczownika: Mi scias, ke vi pravas; la fakto, ke li venis.

#Czy przed kiu stawia się przecinek?

Zwykle tak: Mi vidis la viron, kiu loĝas tie. PMEG nie ustala wiążących zasad, ale przecinek przed zdaniem podrzędnym jest normalnym zwyczajem.

#Źródła

• PMEG: Rilataj subfrazoj, Rilataj kiu, kio kaj kies wraz ze stronami o kiu, kio i kies
• PMEG: Aliaj rilataj KI-vortoj, Forlaso de TI-vorto
• PMEG: Ke-frazoj, Ke-frazoj kiel priskribo, Demandaj subfrazoj
• PMEG: Kio estas subfrazo?, Helposignoj (komo)
• Gramatyka języka esperanto – Wikipedia
• Esperanto grammar – Wikipedia (po angielsku)
• Znaczenia słów sprawdzone w ReVo (Reta Vortaro)