Historia esperanta: od 1887 roku do dziś

Esperanto ogłosił 26 lipca 1887 roku w Warszawie Ludwik Lejzer Zamenhof, okulista z Białegostoku, w krótkiej rosyjskojęzycznej broszurze zwanej dziś Unua Libro („Pierwsza Książka”). W ciągu dwóch dekad język rozprzestrzenił się po Europie i poza nią. Pierwszy Światowy Kongres Esperanto odbył się w 1905 roku, a Światowy Związek Esperantystów powstał w 1908. Ruch przetrwał prześladowania w nazistowskich Niemczech i w Związku Radzieckim, zdobył poparcie UNESCO w 1954 i 1985 roku, a po 2000 roku znalazł nowe pokolenie w internecie.

#Jak zaczęło się esperanto?

Zamenhof dorastał w Białymstoku, mieście Polaków, Rosjan, Niemców i Żydów, którzy często nawzajem sobie nie ufali. Uznał, że neutralny, łatwy drugi język może łagodzić taką wrogość. Jako nastolatek w Warszawie pracował nad projektem języka, Lingwe uniwersala, i przedstawił go szkolnym kolegom na przyjęciu 17 grudnia 1878 roku.

Przez następne dziewięć lat poprawiał i sprawdzał język, głównie tłumacząc na niego literaturę. Życie za tym językiem opisujemy na stronie L. L. Zamenhof.

#Czym była Unua Libro?

Unua Libro była pierwszym podręcznikiem esperanta. Rosyjska cenzura dopuściła ją do sprzedaży 14 lipca 1887 roku według kalendarza juliańskiego, obowiązującego wtedy w Imperium Rosyjskim – to 26 lipca 1887 w dzisiejszym kalendarzu, obchodzone obecnie jako Dzień Esperanta. Wydrukował ją w Warszawie Chaim Kelter, a sfinansowano ją z posagu narzeczonej Zamenhofa, Klary Silbernik.

Książkę napisano po rosyjsku i podpisano pseudonimem Doktoro Esperanto – „Doktor Mający Nadzieję”. Czytelnicy szybko zaczęli nazywać „esperanto” sam język; Zamenhof nazywał go Lingvo Internacia, „język międzynarodowy”. Jeszcze w 1887 roku ukazały się wydania polskie (we wrześniu, pod tytułem „Język międzynarodowy. Przedmowa i podręcznik kompletny”), niemieckie i francuskie, a w 1889 – angielskie, w przekładzie Richarda Geoghegana. Książka zawierała gramatykę w 16 regułach – zobacz 16 reguł.

#Jak język rozprzestrzeniał się przed 1905 rokiem?

Najpierw powoli, potem szybko. W 1888 roku Zamenhof opublikował Dua Libro („Drugą Książkę”), a norymberski klub języka światowego – dotąd oddany konkurencyjnemu volapükowi – przeszedł na esperanto. 1 września 1889 roku to samo miasto dało pierwsze czasopismo esperanckie, La Esperantisto.

W 1894 roku Zamenhof poddał pod głosowanie czytelników pisma zestaw radykalnych reform, które ci odrzucili. W 1895 roku La Esperantisto wydrukowało przekład tekstu Lwa Tołstoja, a rosyjska cenzura zakazała pisma. Większość jego prenumeratorów mieszkała w Rosji, więc pismo upadło; w grudniu 1895 roku w Szwecji zastąpiło je nowe, Lingvo Internacia.

Po 1900 roku ośrodkiem rozwoju stała się Francja, wspierana przez naukowców, nauczycieli i wydawców takich jak Hachette.

#Co wydarzyło się na pierwszym Światowym Kongresie w 1905 roku?

W sierpniu 1905 roku 688 osób z około 20 krajów zebrało się w Boulogne-sur-Mer we Francji na pierwszym Światowym Kongresie Esperanto. Okazało się, że potrafią rozmawiać, debatować i prowadzić cały kongres po esperancku, bez tłumaczy.

Kongres przyjął Deklarację z Boulogne. Uczyniła ona z Fundamento de Esperanto (1905) – gramatyki, ćwiczeń i podstawowego słownika Zamenhofa – wiążącą, niezmienną podstawę języka. Można dodawać nowe słowa i formy, ale rdzeń pozostaje niezmienny. Ta stabilność to jeden z powodów, dla których esperanto przeżyło swoich rywali. Kongres utworzył też Komitet Językowy, który w 1948 roku stał się dzisiejszą Akademią Esperanta.

Grafika liczy rdzenie oznaczone jako oficjalne w słowniku ReVo. Akademia liczy „elementy” – rdzenie, afiksy, małe słowa i 11 końcówek – i dochodzi do około 5373; zob. oficjalne esperanto.

#Jak ruch rozwijał się przed I wojną światową?

W październiku 1907 roku komitet Delegacji na rzecz Przyjęcia Międzynarodowego Języka Pomocniczego zebrał się w Paryżu i poparł zreformowane esperanto zwane ido. Jego autor, który podpisał się „Ido”, został w 1908 roku ujawniony jako Louis de Beaufront, dotąd czołowy esperantysta; późniejsi historycy widzą w projekcie głównie dzieło Louisa Couturata. Rozłam odebrał ruchowi część przywódców, ale większość użytkowników została przy esperancie.

28 kwietnia 1908 roku w Genewie powstał Światowy Związek Esperantystów (UEA), założony przez młodego szwajcarskiego dziennikarza Hectora Hodlera, francuskiego nauczyciela Théophile'a Rousseau i innych. Dwa lata później, w 1910 roku, Światowy Kongres po raz pierwszy przekroczył Atlantyk, do Waszyngtonu. Zamenhofa nominowano do Pokojowej Nagrody Nobla 14 razy w latach 1907–1917, zaczynając od nominacji przez 12 brytyjskich posłów. Kongres planowany w Paryżu na 1914 rok odwołano po wybuchu wojny. Zamenhof zmarł w Warszawie 14 kwietnia 1917 roku, w czasie niemieckiej okupacji.

#Czy Liga Narodów rozważała esperanto?

Tak. Od grudnia 1920 roku delegacje pod przewodnictwem Iranu proponowały, by Liga Narodów zarekomendowała esperanto. Francuski delegat Gabriel Hanotaux sprzeciwiał się od pierwszej propozycji w grudniu 1920 roku, widząc w nim zagrożenie dla francuskiego jako języka dyplomacji. Podsekretarz generalny Ligi, Inazō Nitobe, uczestniczył w Światowym Kongresie w Pradze w 1921 roku jako jej delegat i zdał przychylne sprawozdanie.

Raport Ligi, Esperanto as an International Auxiliary Language, trafił na III Zgromadzenie w 1922 roku, które go przyjęło, ale sprawę szkół przekazało komisji; komisja odmówiła w 1923 roku. Francja usunęła już w czerwcu 1922 roku esperanto ze swoich szkół państwowych: nauczycielom nakazano go nie promować, a budynków szkolnych nie wolno było udostępniać na kursy esperanta. Lata dwudzieste były mimo to szczytem: nowe czasopisma, kongres w Norymberdze w 1923 roku z 4963 uczestnikami (rekord aż do 1987), robotnicze stowarzyszenie SAT (założone w 1921) i, od 1927 roku, Dzień Książki Esperanckiej 15 grudnia.

#Dlaczego esperanto prześladowano?

Reżimy totalitarne widziały w języku międzynarodowym zagrożenie. Klasyczna historia tych prześladowań, autorstwa Ulricha Linsa, nosi tytuł La danĝera lingvo – „Niebezpieczny język”.

• Niemcy nazistowskie. Hitler w Mein Kampf atakował esperanto jako narzędzie żydowskiego spisku światowego. Robotnicze grupy esperanckie zakazano w 1933 roku, a w czerwcu 1936 roku policja polityczna rozwiązała wszystkie pozostałe organizacje esperanckie. Troje dzieci Zamenhofa zginęło w Zagładzie: Adama rozstrzelano w Palmirach w styczniu 1940 roku, a Zofię i Lidię zamordowano w Treblince w 1942 roku.
• Związek Radziecki. Esperanto początkowo tolerowano, a nawet zachęcano do niego; w 1921 roku powstał oficjalnie uznany Radziecki Związek Esperantystów. W stalinowskich czystkach jego przywódcę, Ernesta Drezena, aresztowano w kwietniu 1937 roku i rozstrzelano 27 października 1937 roku. Działalność esperancka była praktycznie niemożliwa od 1937 do 1956 roku.

#Co UNESCO postanowiło w sprawie esperanta?

10 grudnia 1954 roku Konferencja Generalna UNESCO w Montevideo przyjęła rezolucję IV.1.4.422–4224. Odnotowała w niej osiągnięcia esperanta w międzynarodowej wymianie intelektualnej i zbliżaniu narodów oraz otworzyła stosunki konsultacyjne między UNESCO a UEA.

W 1985 roku, na konferencji w Sofii, UNESCO przyjęło drugą rezolucję. Pogratulowała ona ruchowi zbliżającej się setnej rocznicy, zachęcała państwa członkowskie do jej uczczenia i do wspierania nauczania o problemie językowym i o esperancie. Kongres stulecia w Warszawie w 1987 roku zgromadził 5946 uczestników – to wciąż rekord.

#Jak esperanto zmieniło się po 1945 roku?

UEA przeniosła siedzibę do Rotterdamu w 1955 roku i mieści się tam do dziś. Po 1956 roku esperanto odżyło w Europie Wschodniej i rozwinęło się poza Europą – w Chinach, w innych częściach Azji Wschodniej, w Ameryce Łacińskiej, a później w Afryce. W 1996 roku 81. Światowy Kongres w Pradze przyjął Manifest Praski, siedem zasad ruchu, takich jak demokracja, prawa językowe i różnorodność językowa. W tym okresie ukształtowały się współczesne organizacje.

#Jak internet zmienił esperanto?

Internet pasuje do rozproszonej społeczności. Najważniejsze etapy:

• 2001 – powstała Wikipedia w esperanto (Vikipedio); do października 2026 roku miała około 390 000 haseł.
• 21 grudnia 2002 – ruszył darmowy serwis kursowy lernu!.
• 22 lutego 2012 – Tłumacz Google dodał esperanto jako 64. język.
• 28 maja 2015 – Duolingo uruchomiło kurs esperanta dla anglojęzycznych; do marca 2020 roku rozpoczęło go 2,8 mln osób.
• 2017 – aplikacja Amikumu zaczęła łączyć esperantystów mieszkających blisko siebie.

Te narzędzia przyniosły więcej uczących się niż jakakolwiek wcześniejsza kampania, choć większość rezygnuje wcześnie. Zobacz ilu ludzi mówi po esperancku.

#Co dzieje się z esperanto dziś?

W 2014 roku Polska wpisała „Język esperanto jako nośnik kultury esperanckiej” na krajową listę niematerialnego dziedzictwa kulturowego, a w 2026 roku Austria dodała kulturę esperancką do własnego krajowego wykazu. W maju 2023 roku historyczną bibliotekę UEA przekazano Bibliotece Narodowej w Polsce.

Światowy Kongres po raz pierwszy odbył się w Afryce w 2024 roku, w Arushy w Tanzanii. 110. kongres zebrał się w Brnie w 2025 roku, a 111. – w Grazu w Austrii, 1–8 sierpnia 2026 roku. UEA ogłosiła Melbourne w Australii na rok 2027.

#Jaką rolę w historii esperanta odegrała Polska?

Polska jest ojczyzną esperanta w najdosłowniejszym sensie. Kluczowe polskie wątki:

• Białystok i Warszawa. Zamenhof urodził się w Białymstoku w 1859 roku, jako nastolatek zamieszkał w Warszawie i tam zmarł w 1917 roku. W Warszawie wydano Unua Libro – w drukarni Chaima Keltera przy ulicy Nowolipie.
• Polskie wydanie. Podręcznik w języku polskim, „Język międzynarodowy. Przedmowa i podręcznik kompletny”, ukazał się we wrześniu 1887 roku. Fundamento de Esperanto z 1905 roku ma oficjalny tekst gramatyki także po polsku – obok francuskiego, angielskiego, niemieckiego i rosyjskiego.
• Polski ruch esperancki. Polskie Towarzystwo Esperantystów powstało w Warszawie 16 maja 1908 roku; przewodził mu Antoni Grabowski, inżynier chemik i tłumacz, autor esperanckiej wersji Pana Tadeusza. Dziś organizacja nosi nazwę Polski Związek Esperantystów.
• Kongresy w Polsce. Siedem Światowych Kongresów odbyło się na ziemiach polskich: Kraków 1912, Gdańsk 1927, Kraków 1931, Warszawa 1937, Warszawa 1959, Warszawa 1987 (rekord) i Białystok 2009, w 150. rocznicę urodzin Zamenhofa. Zobacz Światowy Kongres.
• Radio. Polskie Radio nadawało audycje po esperancku od 1959 roku; zobacz muzyka i film.
• Dziedzictwo. Wpis na krajową listę niematerialnego dziedzictwa kulturowego (31 października 2014) i przekazanie biblioteki UEA Bibliotece Narodowej w Warszawie (2023).

#Oś czasu esperanta

#Częste pytania

#Kiedy wymyślono esperanto?

Zamenhof pracował nad nim od lat siedemdziesiątych XIX wieku i opublikował je 26 lipca 1887 roku w Warszawie. Tę datę obchodzi się jako Dzień Esperanta.

#Dlaczego Zamenhof stworzył esperanto?

Chciał neutralnego, łatwego drugiego języka, który pozwoli ludziom różnych narodów porozumiewać się jak równi z równymi. Dorastał w wielojęzycznym Białymstoku, gdzie widział, jak bariery językowe wzmacniają nieufność między wspólnotami.

#Czy esperanto było kiedyś zakazane?

Tak. Niemcy nazistowskie rozwiązały wszystkie organizacje esperanckie w 1936 roku, a w Związku Radzieckim działalność esperancką tłumiono od 1937 do 1956 roku, rozstrzeliwując czołowych esperantystów. Imperium Rosyjskie zakazało też pierwszego czasopisma esperanckiego w 1895 roku.

#Czy Liga Narodów przyjęła esperanto?

Nie. Wniosek z początku lat dwudziestych miał szerokie poparcie, ale Francja go zablokowała, a raport Ligi z 1922 roku nie zakończył się żadną rekomendacją dla szkół.

#Czy UNESCO uznaje esperanto?

UNESCO przyjęło rezolucje przychylne esperantu w 1954 i 1985 roku, a Światowy Związek Esperantystów ma stosunki konsultacyjne z UNESCO od 1954 roku. Esperanto nie jest oficjalnym językiem ONZ.

#Źródła

• Wikipedia, Unua Libro, History of Esperanto i Declaration of Boulogne; Vikipedio, Unua Libro i La Esperantisto; Wikipedia (pl), Unua Libro (polskie wydanie z 1887 r.)
• Światowy Związek Esperantystów (UEA), lista Światowych Kongresów
• Vikipedio, 1-a Universala Kongreso de Esperanto
• Nobel Prize, archiwum nominacji: Lazarus Ludwig Zamenhof
• Rezolucje UNESCO z 1954 i 1985 roku, tekst zebrany przez ILEI; UNESCO Records of the General Conference, 1985
• Léon Bérard, okólnik z czerwca 1922 roku w sprawie esperanta w szkołach francuskich, przedrukowany w Les Langues modernes, lipiec 1922 (skan w Espéranto-France)
• Wikipedia (de), Deutscher Esperanto-Bund (okres nazistowski); Wikipedia, Ernest Drezen
• Ulrich Lins, La danĝera lingvo (Bleicher, 1988); wydanie angielskie Dangerous Language (Palgrave Macmillan, 2016–17)
• Narodowy Instytut Dziedzictwa, Język esperanto jako nośnik kultury esperanckiej (2014); Austriacka Komisja UNESCO, Esperanto culture in Austria (2026)
• Wikipedia (pl), Polski Związek Esperantystów i Światowy Kongres Esperanto; Vikipedio, Pola Radio
• Google Translate Blog, 22 lutego 2012