Geschiedenis van het Esperanto: van 1887 tot nu

Esperanto werd op 26 juli 1887 in Warschau gepubliceerd door Ludwik Lejzer Zamenhof, een oogarts uit Białystok, in een kort Russischtalig boekje dat nu het Unua Libro („Eerste Boek”) heet. Binnen twintig jaar had het zich over Europa en daarbuiten verspreid. Het eerste Wereldcongres van Esperanto kwam in 1905 bijeen en de Universala Esperanto-Asocio werd in 1908 opgericht. De beweging overleefde vervolging door nazi-Duitsland en de Sovjet-Unie, kreeg in 1954 en 1985 steun van UNESCO en vond na 2000 een nieuwe generatie online.

#Hoe begon Esperanto?

Zamenhof groeide op in Białystok, een stad van Polen, Russen, Duitsers en joden die elkaar vaak wantrouwden. Hij raakte ervan overtuigd dat een neutrale, makkelijke tweede taal zulke vijandigheid kon verminderen. Als tiener werkte hij in Warschau aan een taalproject, Lingwe uniwersala, en presenteerde dat op 17 december 1878 op een feestje aan schoolvrienden.

De negen jaar daarna besteedde hij aan herzien en uitproberen, vooral door literatuur te vertalen. Voor het leven achter de taal, zie L. L. Zamenhof.

#Wat was het Unua Libro?

Het Unua Libro was het eerste leerboek van het Esperanto. De Russische censor gaf het op 14 juli 1887 volgens de juliaanse kalender, die toen in het Russische Rijk gold, vrij voor verkoop – 26 juli 1887 in de huidige kalender, nu gevierd als Esperantodag. Het werd in Warschau gedrukt door Chaim Kelter en betaald met de bruidsschat van Zamenhofs verloofde, Klara Silbernik.

Het boek was in het Russisch geschreven en getekend met een pseudoniem, Doktoro Esperanto – „dokter Hopende”. Lezers noemden de taal zelf al snel „Esperanto”; Zamenhofs eigen naam ervoor was Lingvo Internacia, „Internationale Taal”. Poolse, Duitse en Franse uitgaven volgden in 1887, en in 1889 een Engelse vertaling van Richard Geoghegan. Het boek bevatte een grammatica van 16 regels – zie de 16 regels.

#Hoe verspreidde de taal zich vóór 1905?

Eerst langzaam, daarna snel. In 1888 publiceerde Zamenhof een Dua Libro („Tweede Boek”), en de wereldtaalclub in Neurenberg in Duitsland – tot dan toe gewijd aan de concurrerende taal Volapük – stapte over op Esperanto. Op 1 september 1889 bracht dezelfde stad het eerste Esperanto-tijdschrift voort, La Esperantisto.

In 1894 legde Zamenhof een reeks radicale hervormingen voor aan de lezers van het tijdschrift, die ze verwierpen. In 1895 drukte La Esperantisto een vertaling af van een tekst van Leo Tolstoj, en de Russische censuur verbood het tijdschrift. De meeste abonnees woonden in Rusland, dus het hield op te bestaan; in december 1895 nam een nieuw tijdschrift, Lingvo Internacia, in Zweden zijn plaats in.

Na 1900 werd Frankrijk het centrum van de groei, met steun van wetenschappers, leraren en uitgevers als Hachette.

#Wat gebeurde er op het eerste Wereldcongres in 1905?

In augustus 1905 kwamen 688 mensen uit ongeveer 20 landen bijeen in Boulogne-sur-Mer in Frankrijk voor het eerste Wereldcongres van Esperanto. Ze ontdekten dat ze zonder tolken konden praten, debatteren en een heel congres in het Esperanto konden houden.

Het congres nam de Verklaring van Boulogne aan. Die maakte het Fundamento de Esperanto (1905) – Zamenhofs grammatica, oefeningen en basiswoordenboek – tot de bindende grondslag van de taal, die niemand mag wijzigen. Nieuwe woorden en vormen mogen worden toegevoegd, maar de kern blijft vast. Die stabiliteit is een van de redenen waarom Esperanto zijn concurrenten overleefde. Het congres stelde ook een Taalcomité in, dat in 1948 de huidige Academie van Esperanto werd.

De grafiek telt de stammen die in het woordenboek ReVo als officieel zijn gemarkeerd. De Academie telt „elementen” – stammen, affixen, kleine woorden en de 11 uitgangen – en komt op ongeveer 5373; zie officieel Esperanto.

#Hoe groeide de beweging vóór de Eerste Wereldoorlog?

In oktober 1907 kwam in Parijs een comité van de Delegatie voor de invoering van een internationale hulptaal bijeen, dat een hervormd Esperanto onder de naam Ido steunde. De auteur, die met „Ido” tekende, bleek in 1908 Louis de Beaufront te zijn, tot dan toe een vooraanstaand esperantist; latere historici zien het project vooral als het werk van Louis Couturat. De splitsing nam enkele leiders mee, maar de meeste sprekers bleven bij het Esperanto.

Op 28 april 1908 werd in Genève de Universala Esperanto-Asocio (UEA) opgericht door de jonge Zwitserse journalist Hector Hodler, de Franse leraar Théophile Rousseau en anderen. Twee jaar later, in 1910, stak het Wereldcongres voor het eerst de Atlantische Oceaan over, naar Washington, D.C. Zamenhof werd tussen 1907 en 1917 veertien keer voorgedragen voor de Nobelprijs voor de Vrede, te beginnen met een voordracht door 12 Britse parlementsleden. Het congres dat voor 1914 in Parijs gepland stond, werd afgelast toen de oorlog uitbrak. Zamenhof overleed op 14 april 1917 in Warschau, tijdens de Duitse bezetting.

#Overwoog de Volkenbond Esperanto?

Ja. Vanaf december 1920 stelden delegaties onder leiding van Iran voor dat de Volkenbond Esperanto zou aanbevelen. De Franse afgevaardigde, Gabriel Hanotaux, verzette zich vanaf het eerste voorstel in december 1920, omdat hij het zag als een bedreiging voor het Frans als taal van de diplomatie. De ondersecretaris-generaal van de Volkenbond, Nitobe Inazō, woonde het Wereldcongres van 1921 in Praag bij als vertegenwoordiger van de Volkenbond en bracht een gunstig verslag uit.

Een rapport van de Volkenbond, Esperanto as an International Auxiliary Language, ging in 1922 naar de derde Assemblee, die het aannam maar de kwestie van de scholen doorschoof naar een commissie; die commissie wees het in 1923 af. Frankrijk had het Esperanto al in juni 1922 van zijn openbare scholen geweerd: leraren kregen de opdracht het niet te promoten, en schoolgebouwen mochten niet worden uitgeleend voor Esperanto-cursussen. De jaren 1920 waren niettemin een hoogtepunt: nieuwe tijdschriften, het congres van 1923 in Neurenberg met 4963 deelnemers (een record tot 1987), de arbeidersvereniging SAT (opgericht in 1921) en, vanaf 1927, de Esperanto-boekendag op 15 december.

#Waarom werd Esperanto vervolgd?

Totalitaire regimes zagen een internationale taal als bedreiging. Het standaardwerk over deze vervolging, van Ulrich Lins, heet La danĝera lingvo – „De gevaarlijke taal”.

• Nazi-Duitsland. Hitler viel Esperanto in Mein Kampf aan als werktuig van een joods wereldcomplot. Esperantogroepen van arbeiders werden in 1933 verboden, en in juni 1936 ontbond de politieke politie alle overgebleven Esperanto-organisaties. Alle drie de kinderen van Zamenhof werden in de Holocaust vermoord: Adam werd in januari 1940 doodgeschoten in Palmiry, en Zofia en Lidia werden in 1942 in Treblinka gedood.
• De Sovjet-Unie. Esperanto werd eerst gedoogd en zelfs aangemoedigd, en in 1921 werd een officieel erkende Sovjet-Esperantistenbond opgericht. In de zuiveringen van Stalin werd de leider, Ernest Drezen, in april 1937 gearresteerd en op 27 oktober 1937 doodgeschoten. Van 1937 tot 1956 was Esperanto-activiteit in feite onmogelijk.

#Wat besliste UNESCO over Esperanto?

Op 10 december 1954 nam de Algemene Conferentie van UNESCO in Montevideo resolutie IV.1.4.422–4224 aan. Die stelde vast welke resultaten het Esperanto had bereikt in de internationale uitwisseling van ideeën en in het dichter bij elkaar brengen van volkeren, en opende consultatieve betrekkingen tussen UNESCO en de UEA.

In 1985 nam UNESCO op zijn conferentie in Sofia een tweede resolutie aan. Die feliciteerde de beweging met het naderende eeuwfeest en nodigde de lidstaten uit dit te vieren en het onderwijs over het taalprobleem en het Esperanto aan te moedigen. Het eeuwfeestcongres in Warschau in 1987 trok 5946 deelnemers, nog altijd het record.

#Hoe veranderde Esperanto na 1945?

De UEA verhuisde haar hoofdkantoor in 1955 naar Rotterdam, waar het nog steeds is. Esperanto leefde na 1956 op in Oost-Europa en groeide buiten Europa – in China, elders in Oost-Azië, in Latijns-Amerika en later in Afrika. In 1996 nam het 81e Wereldcongres in Praag het Manifest van Praag aan, zeven beginselen van de beweging, zoals democratie, taalrechten en taaldiversiteit. De moderne organisaties kregen in deze periode hun vorm.

#Welke rol speelt Nederland in de geschiedenis van het Esperanto?

Nederland is sinds 1955 de zetel van de UEA en was zes keer gastland van het Wereldcongres. De Nederlandse Esperanto-Vereniging werd in 1905 opgericht. Het Wereldcongres kwam in 1920 voor het eerst naar Nederland (Den Haag, 408 deelnemers) en later naar Haarlem (1954), Den Haag (1964) en Rotterdam (1967, 1988 en 2008). In 1938 werd in Groet in Noord-Holland de jongerenorganisatie TJO opgericht, nu TEJO. De landelijke vereniging Esperanto Nederland ontstond in 1994 door een fusie van oudere verenigingen. Meer daarover vind je bij waar Esperanto wordt gesproken.

#Hoe veranderde het internet Esperanto?

Het internet paste bij een verspreide gemeenschap. De belangrijkste mijlpalen:

• 2001 – de Esperanto-Wikipedia (Vikipedio) werd opgericht; in oktober 2026 telde ze ongeveer 390.000 artikelen.
• 21 december 2002 – de gratis cursussite lernu! ging online.
• 22 februari 2012 – Google Translate voegde Esperanto toe als zijn 64e taal.
• 28 mei 2015 – Duolingo lanceerde een Esperanto-cursus voor Engelssprekenden; in maart 2020 waren 2,8 miljoen mensen aan de Esperanto-cursussen begonnen.
• 2017 – de app Amikumu begon esperantisten in de buurt met elkaar te verbinden.

Deze hulpmiddelen brachten veel meer leerlingen dan welke eerdere campagne ook, al haken de meesten snel af. Zie hoeveel mensen Esperanto spreken.

#Wat gebeurt er nu met Esperanto?

In 2014 nam Polen „de Esperantotaal als drager van de Esperantocultuur” op in zijn nationale lijst van immaterieel cultureel erfgoed, en in 2026 nam Oostenrijk de Esperantocultuur op in zijn eigen nationale inventaris. In mei 2023 werd de historische bibliotheek van de UEA overgedragen aan de Nationale Bibliotheek van Polen.

Het Wereldcongres bereikte in 2024 voor het eerst Afrika, in Arusha in Tanzania. Het 110e congres vond in 2025 plaats in Brno, en het 111e in Graz in Oostenrijk, op 1–8 augustus 2026. De UEA heeft Melbourne in Australië aangekondigd voor 2027.

#Tijdlijn van het Esperanto

#Veelgestelde vragen

#Wanneer is Esperanto uitgevonden?

Zamenhof werkte er vanaf de jaren 1870 aan en publiceerde het op 26 juli 1887 in Warschau. Die datum wordt gevierd als Esperantodag.

#Waarom maakte Zamenhof Esperanto?

Hij wilde een neutrale, makkelijke tweede taal waarmee mensen van verschillende naties als gelijken konden communiceren. Hij groeide op in het meertalige Białystok, waar hij zag hoe taalbarrières wantrouwen tussen gemeenschappen voedden.

#Is Esperanto ooit verboden geweest?

Ja. Nazi-Duitsland ontbond in 1936 alle Esperanto-organisaties, en in de Sovjet-Unie werd Esperanto-activiteit van 1937 tot 1956 onderdrukt, waarbij vooraanstaande esperantisten werden doodgeschoten. Ook het Russische Keizerrijk verbood in 1895 het eerste Esperanto-tijdschrift.

#Heeft de Volkenbond Esperanto aangenomen?

Nee. Een voorstel uit de vroege jaren 1920 had brede steun, maar Frankrijk blokkeerde het, en het rapport van de Volkenbond uit 1922 leidde niet tot een aanbeveling voor scholen.

#Wordt Esperanto door UNESCO erkend?

UNESCO nam in 1954 en 1985 resoluties aan die gunstig zijn voor Esperanto, en de Universala Esperanto-Asocio heeft sinds 1954 consultatieve betrekkingen met UNESCO. Esperanto is geen officiële taal van de VN.

#Bronnen

• Wikipedia, Unua Libro, History of Esperanto en Declaration of Boulogne; Vikipedio, Unua Libro en La Esperantisto
• Universala Esperanto-Asocio, lijst van Wereldcongressen
• Vikipedio, 1-a Universala Kongreso de Esperanto
• Nobelprijs, nomination archive: Lazarus Ludwig Zamenhof
• UNESCO-resoluties van 1954 en 1985, tekst samengesteld door ILEI; UNESCO Records of the General Conference, 1985
• Léon Bérard, circulaire van juni 1922 over het Esperanto op Franse scholen, herdrukt in Les Langues modernes, juli 1922 (scan via Espéranto-France)
• Wikipedia (de), Deutscher Esperanto-Bund (nazitijd); Wikipedia, Ernest Drezen
• Ulrich Lins, La danĝera lingvo (Bleicher, 1988); Engelse uitgave Dangerous Language (Palgrave Macmillan, 2016–17)
• Wikipedia (nl), Esperanto Nederland en Nederlandse Esperanto-Vereniging
• Narodowy Instytut Dziedzictwa, Język esperanto jako nośnik kultury esperanckiej (2014); Oostenrijkse UNESCO-commissie, Esperantokultur in Österreich (2026)
• Google Translate Blog, 22 februari 2012