Zelfstandige en bijvoeglijke naamwoorden in Esperanto

Elk Esperanto-zelfstandig naamwoord eindigt op -o en elk bijvoeglijk naamwoord op -a. Beide krijgen -j voor het meervoud en -n voor het lijdend voorwerp, en een bijvoeglijk naamwoord past zich altijd aan zijn zelfstandig naamwoord aan: bona kato, bonaj katoj, bonan katon, bonajn katojn – „goede kat(ten)”. Er is geen grammaticaal geslacht en geen onregelmatig meervoud.

#Zelfstandige naamwoorden: de uitgang -o

Een zelfstandig naamwoord is elk woord dat op -o eindigt: domo – „huis”, amiko – „vriend”, kuro – „een ren”. De uitgang toont de woordsoort, dus één stam geeft meerdere woorden: bela – „mooi”, bele – „mooi” (als bijwoord), belo – „schoonheid”. Dit is de basis van woordvorming in het Esperanto.

belozelfstandig naamwoord

-obelozelfstandig naamwoord-abelabijvoeglijk naamwoord-ebelebijwoord-ibeliinfinitief

Zelfstandige naamwoorden hebben geen grammaticaal geslacht, dus ook geen verschil tussen de- en het-woorden. De meeste woorden voor personen, zoals amiko – „vriend(in)” of instruisto – „leraar, lerares”, zeggen niets over het geslacht. Een paar stammen zijn van nature mannelijk, en het achtervoegsel -in- vormt de vrouwelijke vorm: patro – „vader”, patrino – „moeder”. Zie achtervoegsels.

#Het meervoud: -j

Voeg -j toe na de uitgang: domo → domoj – „huizen”, bela → belaj. De uitgang -oj klinkt ongeveer als „ooi” in „nooit” en -aj ongeveer als „aai” in „draai”.

Na elk getal boven één is het zelfstandig naamwoord meervoud: du katoj – „twee katten”, tri grandaj domoj – „drie grote huizen”. Na unu – „één” blijft het enkelvoud: unu tago – „één dag”. Het Esperanto-meervoud kent geen uitzonderingen: geen „-en” tegenover „-s”, geen „-eren”.

#Congruentie: het bijvoeglijk naamwoord neemt over

Een bijvoeglijk naamwoord krijgt dezelfde -j en -n als het zelfstandig naamwoord dat het beschrijft. Dit is het complete patroon:

• La bonaj katoj dormas. – „De goede katten slapen.”
• Mi vidas bonajn katojn. – „Ik zie goede katten.”

De volgorde verandert nooit: uitgang, dan -j, dan -n. Dus katojn, nooit katonj. Wanneer je -n toevoegt, wordt uitgelegd bij de accusatief. Waar het Nederlandse bijvoeglijk naamwoord soms een -e krijgt („een groot huis”, „het grote huis”), kent het Esperanto maar één regel.

Woorden die als bijvoeglijk naamwoord werken, congrueren op dezelfde manier. Dat geldt voor bezittelijke voornaamwoorden zoals mia – „mijn” en correlatieven zoals tiu – „die”: miajn amikojn – „mijn vrienden” (lijdend voorwerp), tiujn librojn – „die boeken” (lijdend voorwerp). Zie voornaamwoorden en correlatieven.

#De plaats van het bijvoeglijk naamwoord

Het bijvoeglijk naamwoord staat meestal vóór het zelfstandig naamwoord, maar erachter is ook juist: bela domo of domo bela – „een mooi huis”. De uitgangen laten zien bij welk zelfstandig naamwoord het hoort, ook als de woordvolgorde verandert.

#Bijvoeglijke naamwoorden na esti

Na esti – „zijn”, iĝi – „worden” en ŝajni – „lijken” congrueert het bijvoeglijk naamwoord in getal, maar krijgt het nooit -n:

• La katoj estas bonaj. – „De katten zijn goed.”
• La domo ŝajnas malnova. – „Het huis lijkt oud.”

Eén bijvoeglijk naamwoord bij twee enkelvoudige zelfstandige naamwoorden met kaj – „en” staat in het meervoud: La tablo kaj la seĝo estas novaj. – „De tafel en de stoel zijn nieuw.”

#Vergelijking: pli, plej, ol

Esperanto heeft geen uitgangen voor de vergrotende trap en geen onregelmatige vormen als „goed – beter – best”. Korte woorden doen het werk:

Bona blijft regelmatig: pli bona – „beter”, la plej bona – „de beste”. Dezelfde woorden vergelijken bijwoorden: pli rapide – „sneller”. Meer bij vergelijking.

Na ol en kiel behoudt een woord de rol die het in de volledige zin zou hebben:

• Mi amas vin pli ol li. – „Ik hou meer van jou dan hij.”
• Mi amas vin pli ol lin. – „Ik hou meer van jou dan van hem.”

Voor „zeer” en „te” gebruik je tre en tro: tre granda – „heel groot”, tro granda – „te groot”. De achtervoegsels -eg- en -et- veranderen de sterkte binnen het woord: granda → grandega – „enorm”, domo → dometo – „huisje”.

#Veelgemaakte fouten

#Veelgestelde vragen

#Congrueren Esperanto-bijvoeglijke naamwoorden met zelfstandige naamwoorden?

Ja, in getal en naamval. Heeft het zelfstandig naamwoord -j of -n, dan krijgt elk bijvoeglijk naamwoord dat erbij hoort dat ook: grandajn domojn – „grote huizen” (lijdend voorwerp). Congruentie in geslacht is er niet, omdat er geen grammaticaal geslacht is.

#Hoe vorm je het meervoud in het Esperanto?

Voeg -j toe aan het zelfstandig naamwoord en zijn bijvoeglijke naamwoorden: nova libro → novaj libroj – „nieuwe boeken”. Er zijn geen uitzonderingen.

#Hoe zeg je „beter” en „best” in het Esperanto?

Pli bona is „beter” en la plej bona is „de beste”. Bij bijwoorden: pli bone – „beter”, plej bone – „het best”.

#Kan een bijvoeglijk naamwoord na het zelfstandig naamwoord staan?

Ja. Domo bela en bela domo zijn allebei juist; de uitgangen laten zien welke woorden bij elkaar horen.

#Bronnen

• Fundamento de Esperanto, regels 2 en 3 (Engels) – Akademio de Esperanto
• Seksa signifo de O-vortoj – PMEG
• A-vortoj: bazaj reguloj – PMEG
• Nombro: bazaj reguloj en Nombro ĉe A-vortoj – PMEG
• N-finaĵo: bazaj reguloj – PMEG
• Kiel kaj ol: uzado en kun rolmontriloj – PMEG
• Esperanto, onderdeel Grammatica – Wikipedia