Citaten van Zamenhof: de beroemdste woorden van de bedenker

De bekendste woorden van L.L. Zamenhof komen uit zijn openingstoespraken op de eerste acht Wereldcongressen van het Esperanto (1905–1912), zijn Verklaring van Homaranismo uit 1913 en zijn brieven. Hieronder staan er 16, in het Esperanto, met onze eigen Nederlandse vertaling en een link naar de bron. Elk citaat is woord voor woord vergeleken met Zamenhofs teksten, die tot het publieke domein behoren (hij overleed in 1917); […] markeert een weglating. Het Unua Libro van 1887 was in het Russisch, dus het voorwoord wordt geciteerd in zijn eigen latere Esperantoversie; waar de Esperantoformulering niet van hem is, zeggen we dat. Voor zijn leven zie Zamenhof.

#De taal en haar doel

La diferenco de la lingvoj prezentas la esencon de la diferenco kaj reciproka malamikeco de la nacioj […]

– „Het verschil tussen de talen vormt de kern van het verschil en de onderlinge vijandschap tussen de naties […]” Voorwoord van het Unua Libro, 1887 (tekst).

Por ke lingvo estu tutmonda, ne sufiĉas nomi ĝin tia.

– „Om een taal wereldwijd te laten zijn, is het niet genoeg haar zo te noemen.” Het motto op het titelblad van het eerste Unua Libro, Warschau, 1887. Het boek was in het Russisch (origineel); de Esperantoformulering is van Adam Zakrzewski, Universo, 1910 (tekst). In sommige verzamelingen staat internacia in plaats van tutmonda.

[…] estas plej necesa antaŭ ĉio unu kondiĉo: la ekzistado de klare difinita, neniam tuŝebla kaj neniam ŝanĝebla Fundamento de la lingvo.

– „[…] één voorwaarde is vóór alles het meest noodzakelijk: het bestaan van een duidelijk omschreven Fundamento van de taal, dat nooit aangeraakt en nooit veranderd kan worden.” Voorwoord van het Fundamento de Esperanto, juli 1905 (tekst).

#Neutraliteit en gelijkheid van volkeren

[…] hodiaŭ inter la gastamaj muroj de Bulonjo-sur-Maro kunvenis ne francoj kun angloj, ne rusoj kun poloj, sed homoj kun homoj.

– „[…] vandaag zijn binnen de gastvrije muren van Boulogne-sur-Mer niet Fransen met Engelsen bijeengekomen, niet Russen met Polen, maar mensen met mensen.” Openingstoespraak, eerste Wereldcongres, augustus 1905 (tekst). De zin keert terug in de titel van de congresgeschiedenis Sed homoj kun homoj van Ziko van Dijk (UEA, 2005). Zie Wereldcongres van Esperanto.

Rompu, rompu la murojn inter la popoloj, donu al ili la eblon libere konatiĝi kaj komunikiĝi sur neŭtrala fundamento […]

– „Breek, breek de muren tussen de volkeren af, geef hun de kans om elkaar vrij te leren kennen en met elkaar te communiceren op neutrale grondslag […]” Genève, 1906, nadat hij de slachtpartij in zijn geboortestad Białystok heeft beschreven (tekst).

Sur neŭtrala lingva fundamento, / Komprenante unu la alian, / La popoloj faros en konsento / Unu grandan rondon familian.

– „Op een neutrale taalgrondslag, / elkaar begrijpend, / zullen de volkeren in eensgezindheid / één grote familiekring vormen.” Derde couplet van het gedicht La Espero, 1890 (tekst); Zamenhof citeerde het zelf in zijn toespraak in Cambridge in 1907. Het gedicht is het niet-officiële volkslied, zie vlag en symbolen.

La interna ideo de Esperanto […] estas: sur neŭtrala lingva fundamento forigi la murojn inter la gentoj kaj alkutimigadi la homojn, ke ĉiu el ili vidu en sia proksimulo nur homon kaj fraton.

– „De innerlijke idee van het Esperanto […] is: op neutrale taalgrondslag de muren tussen de volkeren wegnemen en mensen eraan wennen dat ieder van hen in zijn naaste alleen een mens en een broeder ziet.” Krakau, 1912 (tekst).

[…] forigi unu fojon por ĉiam la ĉefan kaŭzon de la militoj, la barbaran restaĵon el la plej antikva antaŭcivilizacia tempo, la regadon de unuj gentoj super aliaj gentoj.

– „[…] eens en voor altijd de voornaamste oorzaak van de oorlogen wegnemen, dat barbaarse overblijfsel uit de oudste tijd van vóór de beschaving: de heerschappij van sommige volkeren over andere volkeren.” Slot van Post la Granda Milito. Alvoko al la diplomatoj, geschreven in 1915, tijdens de Eerste Wereldoorlog (tekst).

#Homaranismo

Zamenhof publiceerde zijn Deklaracio pri Homaranismo in 1913 als „mijn louter persoonlijke overtuiging”, los van het Esperanto. Ze opent met Mi estas homarano – „Ik ben een homarano”. Meer bij Homaranismo.

Mi estas homo, kaj la tutan homaron mi rigardas kiel unu familion.

– „Ik ben een mens, en de hele mensheid beschouw ik als één familie.” Punt I (tekst).

Mi vidas en ĉiu homo nur homon, kaj mi taksas ĉiun homon nur laŭ lia persona valoro kaj agoj.

– „In ieder mens zie ik alleen een mens, en ik beoordeel ieder mens alleen naar zijn persoonlijke waarde en daden.” Punt II (dezelfde tekst).

#Over zichzelf en zijn rol

Lingvo Internacia kiel ĉiu nacia estas komuna propraĵo; la aŭtoro forlasas por ĉiam ĉiujn personajn rajtojn al ĝi.

– „De Internationale Taal is, zoals elke nationale taal, gemeenschappelijk bezit; de auteur doet voor altijd afstand van alle persoonlijke rechten erop.” Noot op bladzijde 2 van het Unua Libro (1887), in het Russisch (origineel); de Esperantoformulering is van Johannes Dietterle (tekst).

Mi ne volas esti kreinto de l’ lingvo, mi volas nur esti iniciatoro.

– „Ik wil niet de schepper van de taal zijn, ik wil alleen de initiatiefnemer zijn.” Voorwoord van het Dua Libro, 1888 (tekst).

Memoru, ke Esperanto estas nenies propraĵo, ke la esperantistoj havas plenan rajton fari kun ĝi ĉion, kion ili volas, se ili nur faros ĝin singarde, lojale kaj interkonsente.

– „Bedenk dat het Esperanto van niemand is, dat esperantisten het volle recht hebben ermee te doen wat ze willen, als ze het maar zorgvuldig, loyaal en in onderlinge overeenstemming doen.” Dresden, augustus 1908 (tekst).

Nomu min per mia nomo, nomu min fondinto de la lingvo, aŭ kiel vi volas, sed mi petas vin, ne nomu min plu „majstro“ […]

– „Noem mij bij mijn naam, noem mij de grondlegger van de taal, of hoe jullie maar willen, maar ik vraag jullie: noem mij niet langer ‚meester’ […]” Krakau, augustus 1912, bij het 25-jarig jubileum (tekst).

#De acht congrestoespraken, 1905–1912

Zamenhof opende elk van de eerste acht congressen. Deel IV van de Originala Verkaro bevat alle acht en negen andere toespraken.

#Brieven

Oni edukadis min kiel idealiston; oni min instruis, ke ĉiuj homoj estas fratoj, kaj dume sur la strato kaj sur la korto, ĉio ĉe ĉiu paŝo igis min senti, ke homoj ne ekzistas: ekzistas sole rusoj, poloj, germanoj, hebreoj k.t.p.

– „Men voedde mij op als idealist; men leerde mij dat alle mensen broeders zijn, en intussen deed alles op straat en op het erf mij bij elke stap voelen dat er geen mensen bestaan: er bestaan alleen Russen, Polen, Duitsers, Joden enzovoort.” Brief aan N. Borovko, jaren 1890, gedrukt in 1896; het Esperanto is de vertaling uit het Russisch van V. Gernet (tekst).

Se mi ne estus hebreo el la ghetto, la ideo pri la unuigo de la homaro aŭ tute ne venus al mi en la kapon, aŭ ĝi neniam tenus min tiel obstine en la daŭro de mia tuta vivo.

– „Als ik geen Jood uit het getto was, zou het idee van de eenwording van de mensheid ofwel helemaal niet bij mij zijn opgekomen, ofwel mij nooit zo hardnekkig mijn hele leven lang hebben vastgehouden.” Persoonlijke brief aan Alfred Michaux, 21 februari 1905 (tekst). In een postscriptum vraagt hij Michaux te zeggen dat hij zichzelf Ruslanda hebreo noemt, „een Russische Jood”.

#Vaak toegeschreven, maar niet in zijn teksten gevonden

Vikicitaro vermeldt deze onder Zamenhofs naam zonder een brontekst te noemen. We doorzochten de Originala Verkaro van 1929 (met 140 brieven), de Fundamenta Krestomatio, het Dua Libro en de volledige tekst van Vikifontaro, en vonden geen van beide formuleringen:

• Kiam la popoloj povos interkompreniĝi, ili ĉesos malami unu la alian. – „Als de volkeren elkaar kunnen verstaan, zullen ze ophouden elkaar te haten.” Zamenhof zelf wees dit simpele standpunt af (zie hieronder).
• Mi forĝis, kiel forĝisto aŭ seruristo, la ŝlosilon de l’mondo. – „Ik heb als smid of slotenmaker de sleutel van de wereld gesmeed.” De dichtstbijzijnde tekst is de brief aan Borovko, waarin hij de taal ontwerpt als een „sleutel” (ŝlosilo) waarmee een lezer die haar nooit leerde toch een brief kan begrijpen.

#Veelgestelde vragen

#Wat is Zamenhofs beroemdste citaat?

Waarschijnlijk de zin uit Boulogne-sur-Mer in 1905: niet Fransen met Engelsen, niet Russen met Polen, „maar mensen met mensen” (sed homoj kun homoj).

#Wat bedoelde Zamenhof met de „innerlijke idee” van het Esperanto?

In zijn laatste officiële congrestoespraak (Krakau, 1912) omschreef hij die als het wegnemen van de muren tussen de volkeren op een neutrale taalgrondslag, zodat iedereen in zijn naaste alleen een mens en een broeder ziet. Hij zei dat ze geen enkele esperantist bindt.

#Dacht Zamenhof dat een gemeenschappelijke taal haat zou beëindigen?

Nee. In Genève zei hij in 1906: „we geloven niet dat een neutrale grondslag van mensen engelen zal maken” (ni ne kredas, ke neŭtrala fundamento faros el la homoj anĝelojn, tekst). In 1915 schreef hij dat het gemakkelijk is om van vrije en gelijke mensen broeders te maken, maar onmogelijk als sommigen van hen zichzelf als de rechtmatige heersers over de anderen beschouwen (Post la Granda Milito, tekst).

#Bronnen

• L.L. Zamenhof, Originala Verkaro, uitgegeven door Johannes Dietterle, 1929, op Vikifontaro: voorwoorden (deel I), artikelen en teksten over homaranismo (III), toespraken (IV), brieven (V), gedichten (VI)
• Fundamenta Krestomatio en Dua Libro de l' Lingvo Internacia, Project Gutenberg
• Adam Zakrzewski, Historiaj detaloj, Universo 1910 (motto op het titelblad); Д-ръ Эсперанто, Международный языкъ, 1887, titelblad en bladzijde 2, Russische Wikisource
• Zamenhof, brief aan Alfred Michaux, 21 februari 1905, Vikifontaro, uit A. Korĵenkov, Homarano, 2011
• A. Korĵenkov, Zamenhof: The Life, Works and Ideas of the Author of Esperanto, Esperantic Studies Foundation, 2009 (thema’s van de toespraken)
• Vikipedio, Universala Kongreso de Esperanto (Ziko van Dijk, Sed homoj kun homoj, UEA 2005); Vikicitaro, Ludoviko Lazaro Zamenhof