Esperantopedia

Jouw accountVriendenBerichtenInstellingenBeheerpaneel

Over Esperanto

Unua Libro (1887): het eerste Esperantoboek uitgelegd

Een boekje van zo’n 40 bladzijden in het Russisch, ondertekend met een pseudoniem, zette de hele Esperantobeweging in gang – dit stond erin.

Bijgewerkt: 7 min. leestijd

Het Unua Libro („Eerste Boek”) is het boekje waarin L.L. Zamenhof het Esperanto voor het eerst presenteerde. Het verscheen op 26 juli 1887 in Warschau, in het Russisch, onder het pseudoniem Doktoro Esperanto en telde ongeveer 40 bladzijden. Het bevatte een lang voorwoord, acht beloftebriefjes, een grammatica van 16 regels en een woordenlijst van 917 wortels. Zamenhof deed afstand van alle persoonlijke rechten op de taal, dus het boek en de taal zijn van meet af aan van iedereen.

Kerngegevens

Russische titelМеждународный язык. Предисловие и полный учебник – „Internationale taal. Voorwoord en volledig leerboek”
AuteurLudwik Lejzer Zamenhof, als Doktoro Esperanto („Dokter Hopende”)
Drukker en uitgeverChaim Kelter, Warschau
Datum26 juli 1887 (14 juli volgens de Juliaanse kalender die toen in Rusland gold)
Omvang42 bladzijden volgens Korĵenkov (de UEA zegt 40); bladzijde 41 en 42 bevatten alleen de vertaaltoestemming en het adres van de auteur
InhoudVoorwoord, 8 beloftebriefjes, alfabet en 16 regels, een woordenlijst van 917 wortels
Prijs15 kopeken, volgens de Wikipedia in het Esperanto en in het Pools
Betaald metDe bruidsschat van Zamenhofs verloofde, op advies van haar vader

De naam Unua Libro kwam later, nadat Zamenhof in 1888 het Dua Libro („Tweede Boek”) had gepubliceerd. Het woord Esperanto werd rond 1889 de naam van de taal, toen lezers zijn pseudoniem voor de taal gingen gebruiken. In 1887 heette de taal gewoon „de internationale taal” (lingvo internacia).

Hoe kwam het boek tot stand?

Zamenhof had de taal in het voorjaar van 1885 klaar en zocht daarna twee jaar naar een uitgever. De vader van zijn verloofde Klara Silbernik stelde voor de druk uit haar bruidsschat te betalen, en de Warschause drukker Chaim Kelter ging akkoord. Het paar verloofde zich op 30 maart en trouwde op 9 augustus 1887.

De Russische censor keurde de tekst een eerste keer goed op 2 juni 1887 en een tweede keer op 26 juli (14 juli volgens de Juliaanse kalender). Die tweede datum wordt gevierd als de verjaardag van het Esperanto – zie Zamenhofdag en Esperantodag. Het verhaal van vóór en na het boek lees je in de geschiedenis van het Esperanto en het leven van L.L. Zamenhof.

Wat stond er in het Unua Libro?

Volgens de standaardbiografie van Aleksander Korĵenkov was de Russische uitgave als volgt ingedeeld:

BladzijdenOnderdeel
3–30Voorwoord (Antaŭparolo), het langste deel, met de voorbeeldteksten
31–34Acht afscheurbare beloftebriefjes
35–40Het „volledige leerboek”: het alfabet en 16 regels, acht over de woordsoorten en acht algemene
41Toestemming om het boekje in andere talen te vertalen
42Het adres van de auteur
Los bladEen groot gevouwen vel met een woordenlijst van 917 wortels, aan beide kanten bedrukt

Het voorwoord: waarom een internationale taal?

Zamenhof betoogde dat de wereld een neutrale tweede taal nodig had om conflicten tussen volkeren te verzachten. Hij noemde drie hindernissen die eerdere projecten als Volapük niet hadden overwonnen: de taal moet zo gemakkelijk zijn dat je haar bijna al spelend leert, ze moet meteen bruikbaar zijn met iedereen, en er moet een manier zijn om de onverschilligheid van mensen te overwinnen zodat velen haar samen leren. De derde hindernis leidde tot de belofte.

De grammatica en de woordenlijst

De 16 regels zijn dezelfde regels die de taal nog steeds bepalen: één lidwoord, zelfstandige naamwoorden op -o, bijvoeglijke naamwoorden op -a, werkwoordsuitgangen voor de tijd, het meervoud -j en de accusatiefuitgang -n. In 1905 werden ze opgenomen in het Fundamento de Esperanto, dat de Verklaring van Boulogne onveranderlijk maakte. Je leest ze in gewoon Nederlands bij de 16 regels van de Esperantogrammatica.

De woordenlijst had 917 wortels in de Russische uitgave (Korĵenkov; UEA). Sommige bronnen komen op 947 wortels als je de woorden uit de voorbeeldteksten meetelt. Het kleine woordenbestand werkte doordat voor- en achtervoegsels het vermenigvuldigden – zie woordvorming.

De voorbeeldteksten

Het voorwoord liet de taal in gebruik zien met zes korte teksten:

  1. Patro nia – het Onze Vader.
  2. Een passage uit de Bijbel, de openingsverzen van Genesis 1.
  3. Een modelbrief aan een vriend, geheel in het Esperanto, behalve het bijgevoegde woordenlijstblad, om te testen of ze begrepen kon worden.
  4. Mia penso – een oorspronkelijk gedicht van Zamenhof.
  5. El Heine' – een gedicht vertaald uit Heinrich Heine, dat begint met En sonĝo princinon mi vidis – „In een droom zag ik een prinses”.
  6. Ho, mia kor' – een tweede oorspronkelijk gedicht, dat begint met Ho, mia kor', ne batu maltrankvile – „O, mijn hart, klop niet zo onrustig”.

Patro nia en de formulering van 1887 lees je met uitleg op onze pagina met voorbeeldteksten. In de voorbeeldteksten waren de delen van elk woord door komma’s gescheiden, zodat een lezer die niets wist elk deel in het woordenlijstblad kon opzoeken.

Eén detail laat zien hoe klein de veranderingen sinds 1887 zijn. In het boek eindigden de tijdsvraagwoorden op -an: kian en tian, nu kiam „wanneer” en tiam „toen, dan”. Zamenhof veranderde ze in een supplement bij het Dua Libro in juni 1888 – zie correlatieven.

Wat was de belofte in het Unua Libro?

De acht afscheurbare briefjes vroegen lezers een belofte te tekenen: Mi, subskribita, promesas ellerni la proponitan de d-ro Esperanto lingvon internacian, se estos montrita, ke dek milionoj personoj donis publike tian saman promeson. – „Ik, ondergetekende, beloof de door dr. Esperanto voorgestelde internationale taal te leren, als blijkt dat tien miljoen mensen publiekelijk dezelfde belofte hebben gedaan.”

Zamenhof zag het probleem dat niemand een taal wil leren die niemand spreekt, en probeerde dat met een gezamenlijke stemming op te lossen. Hij beloofde de namen van de tien miljoen in een apart boek te publiceren. Het doel werd nooit gehaald. In 1889 hadden ongeveer 1.000 mensen getekend, 0,01% van het doel. Velen schreven Senkondiĉe („onvoorwaardelijk”) op hun briefje, om aan te geven dat ze de taal hoe dan ook zouden leren. Zamenhof publiceerde de namen van de ondertekenaars in verschillende lijsten, de laatste in 1909; een artikel van de UEA telt in totaal 21.915 beloften.

Wat gebeurde er na het Unua Libro?

  • Vertalingen in 1887. Kelter drukte nog vóór het einde van het jaar Poolse, Franse en Duitse edities, elk voor zijn eigen lezers. Bronnen spreken elkaar tegen over de exacte data, dus we geven alleen het jaar.
  • Meer vertalingen. Engelse versies verschenen in 1888 en 1889; die van Richard Geoghegan van 17 januari 1889 werd de standaard. Hebreeuws, Jiddisch, Zweeds en Litouws volgden in 1889, daarna Deens, Bulgaars, Italiaans, Spaans en Tsjechisch in 1890.
  • Het Dua Libro, januari 1888. Het „Tweede Boek” gaf lezers teksten in het Esperanto zelf, als antwoord op de honderden brieven die Zamenhof had ontvangen. Het is het eerste boek dat helemaal in de taal is geschreven.
  • Supplement, juni 1888. Zamenhof had om kritiek gevraagd en na een jaar een „definitieve vorm” beloofd. Een tijd lang trok hij zich zelfs terug, in de hoop dat een internationaal congres over de vorm van de taal zou beslissen. Het geplande congres vond nooit plaats.
  • Tijdschrift en club. De taalclub van Neurenberg stapte in december 1888 van Volapük over op het Esperanto, en het eerste tijdschrift, La Esperantisto, volgde in 1889.
  • Fundamento, 1905. Het eerste Wereldcongres van Esperanto in Boulogne maakte het Fundamento tot de bindende basis van de taal; het neemt een groot deel van het Unua Libro over.

Waar kan ik het Unua Libro lezen?

Het boek is van het publieke domein en scans en transcripties staan gratis online.

  • Originele Russische eerste uitgave – scan op het Internet Archive, met pdf- en epub-downloads.
  • Poolse, Franse en Duitse uitgaven – scans op het Internet Archive.
  • Engels – de vertaling van Richard Geoghegan uit 1889, Dr. Esperanto’s International Language, op de Engelstalige Wikisource; op LibriVox bestaat een gratis voorlezing.
  • Russische tekst – op de Russische Wikisource.
  • Alleen de Esperantopassages – de Tekstaro de Esperanto, een tekstverzameling, heeft alle Esperantovoorbeelden, met de oude tijdswoorden op -an gemoderniseerd.

Wil je Esperanto leren in plaats van erover lezen, begin dan niet met dit boekje. Gebruik onze gratis cursus van 12 lessen; het Unua Libro is een historisch document.

Veelgestelde vragen

Wanneer is het Unua Libro gepubliceerd?

Op 26 juli 1887 in Warschau (14 juli volgens de Juliaanse kalender). De Russische censor had de tekst al op 2 juni 1887 een eerste keer goedgekeurd.

Wie schreef het Unua Libro, en waarom „Doktoro Esperanto”?

L.L. Zamenhof, een oogarts. Hij ondertekende met het pseudoniem Doktoro Esperanto, „Dokter Hopende”. Rond 1889 begonnen lezers de taal naar de auteur Esperanto te noemen.

Hoeveel woorden had het Unua Libro?

De woordenlijst bevatte 917 wortels, volgens Korĵenkov en de UEA. Sommige bronnen tellen 947 wortels als de woorden uit de voorbeeldteksten meetellen. Met voor- en achtervoegsels worden een paar honderd wortels duizenden woorden.

Is het Unua Libro nog correct Esperanto?

Vrijwel helemaal. De 16 regels gelden nog. Het belangrijkste verschil is dat de tijdsvraagwoorden in 1887 op -an eindigden en in 1888 werden veranderd in -am.

Wat was het beloftebriefje?

Een briefje in het boek waarop lezers beloofden Esperanto te leren als tien miljoen anderen dat ook beloofden. Zamenhof kreeg nooit tien miljoen namen bij elkaar, maar de briefjes brachten de eerste leerlingen.

Bronnen

Als Esperantopedia je heeft geholpen, kun je het steunen.