Esperantopedia

HesabınızArkadaşlarMesajlarAyarlarYönetici paneli

Esperanto hakkında

Unua Libro (1887): ilk Esperanto kitabı ve içeriği

Takma adla imzalanmış, Rusça yazılmış, yaklaşık 40 sayfalık bir kitapçık bütün Esperanto hareketini başlattı – içinde şunlar vardı.

Güncellendi: 5 dk okuma

Unua Libro (“İlk Kitap”), L. L. Zamenhof’un Esperanto’yu ilk kez tanıttığı kitapçıktır. 26 Temmuz 1887’de Varşova’da, Rusça olarak ve Doktoro Esperanto takma adıyla çıktı; yaklaşık 40 sayfaydı. Uzun bir ön söz, sekiz söz kâğıdı, 16 kurallık bir dil bilgisi ve 917 kökten oluşan bir sözlük içeriyordu. Zamenhof dil üzerindeki bütün kişisel haklarından vazgeçti; bu yüzden kitap da dil de baştan beri kamu malıdır.

Temel bilgiler

Rusça adıМеждународный язык. Предисловие и полный учебник – “Uluslararası Dil. Ön söz ve Eksiksiz Ders Kitabı”
YazarLudwik Lejzer Zamenhof, Doktoro Esperanto (“Umut Eden Doktor”) olarak
Basımcı ve yayımcıChaim Kelter, Varşova
Tarih26 Temmuz 1887 (o sırada Rusya’da kullanılan Jülyen takvimine göre 14 Temmuz)
UzunlukKorĵenkov’un sayımıyla 42 sayfa (UEA 40 der); 41. ve 42. sayfalar yalnızca çeviri iznini ve yazarın adresini içerir
İçerikÖn söz, 8 söz kâğıdı, alfabe ve 16 kural, 917 kökten oluşan bir sözlük
FiyatEsperanto Vikipedisi’ne ve Lehçe Vikipedi’ye göre 15 kopek
Masrafı karşılayanZamenhof’un nişanlısının çeyizi, babasının tavsiyesiyle

Unua Libro adı sonradan, Zamenhof 1888’de Dua Libro’yu (“İkinci Kitap”) yayımladıktan sonra verildi. Esperanto kelimesi, okurlar onun takma adını dil için kullanmaya başlayınca, yaklaşık 1889’da dilin adı oldu. 1887’de dil yalnızca “uluslararası dil”di (lingvo internacia).

Kitap nasıl yayımlandı?

Zamenhof dili 1885 baharında hazırlamıştı ve iki yıl boyunca bir yayıncı aradı. Nişanlısı Klara Silbernik’in babası basım masrafının onun çeyizinden karşılanmasını önerdi ve Varşovalı basımcı Chaim Kelter kabul etti. Çift 30 Mart’ta nişanlandı, 9 Ağustos 1887’de evlendi.

Rus sansürü metni ilk kez 2 Haziran 1887’de onayladı, ikinci onayı 26 Temmuz’da (Jülyen takvimine göre 14 Temmuz) verdi. Bu ikinci tarih Esperanto’nun doğum günü olarak kutlanır – bkz. Zamenhof Günü ve Esperanto Günü. Kitaptan öncesinin ve sonrasının hikâyesi için Esperanto’nun tarihini ve L. L. Zamenhof’un hayatını okuyun.

Unua Libro’da neler vardı?

Standart biyografi yazarı Aleksander Korĵenkov’a göre Rusça baskı şöyle düzenlenmişti:

SayfalarBölüm
3–30Ön söz (Antaŭparolo), en uzun bölüm, örnek metinlerle birlikte
31–34Sekiz koparılabilir söz kâğıdı
35–40“Eksiksiz ders kitabı”: alfabe ve 16 kural; sekizi kelime türleri için, sekizi genel kurallar
41Kitapçığın başka dillere çevrilmesi için izin
42Yazarın adresi
Ayrı yaprakİki yüzü de basılmış, 917 kökten oluşan bir sözlük içeren büyük, katlanmış bir tabaka

Ön söz: neden uluslararası bir dil?

Zamenhof, dünyanın halklar arasındaki çatışmayı hafifletecek tarafsız bir ikinci dile ihtiyacı olduğunu savundu. Volapük gibi önceki tasarıların aşamadığı üç engel saydı: dil neredeyse oyun gibi öğrenilecek kadar kolay olmalıydı, hemen herkesle hemen kullanılabilmeliydi ve insanların kayıtsızlığını yenip birçok kişinin birlikte öğrenmesini sağlayacak bir yol bulunmalıydı. Üçüncü engel, söz kâğıtları fikrine yol açtı.

Dil bilgisi ve sözlük

16 kural, dili bugün de tanımlayan kurallarla aynıdır: tek bir tanımlık, -o ile biten isimler, -a ile biten sıfatlar, zamana göre fiil ekleri, -j çoğulu ve -n nesne eki. 1905’te Fundamento de Esperanto’ya alındılar; Boulogne Bildirgesi Fundamento’yu değiştirilemez kıldı. Bunları sade Türkçeyle Esperanto dil bilgisinin 16 kuralı sayfasında okuyabilirsiniz.

Sözlükte Rusça baskıda 917 kök vardı (Korĵenkov; UEA). Bazı kaynaklar, örnek metinlerde kullanılan kelimeler eklendiğinde 947 kök sayar. Bu küçük stok, ekler onu çoğalttığı için işe yaradı – bkz. kelime türetme.

Örnek metinler

Ön söz, dili altı kısa metinle iş başında gösterdi:

  1. Patro nia – Babamız duası.
  2. Kutsal Kitap’tan bir parça, Tekvin 1’in ilk ayetleri.
  3. Bir arkadaşa yazılmış örnek mektup: ekli sözlük yaprağı dışında tamamen Esperanto’dur ve anlaşılıp anlaşılamayacağını sınamak içindir.
  4. Mia penso – Zamenhof’un özgün bir şiiri.
  5. El Heine' – Heinrich Heine’den çevrilmiş, En sonĝo princinon mi vidis – “Rüyamda bir prenses gördüm” diye başlayan bir şiir.
  6. Ho, mia kor' – ikinci bir özgün şiir; Ho, mia kor', ne batu maltrankvile – “Ah, kalbim, böyle huzursuzca atma” diye başlar.

Patro nia’yı ve 1887 ifadesini bir açıklamayla örnek metinler sayfamızda okuyabilirsiniz. Örnek metinlerde, hiçbir şey bilmeyen bir okur her parçayı sözlük yaprağında arayabilsin diye, her kelimenin parçaları virgüllerle ayrılmıştı.

Bir ayrıntı, 1887’den beri değişikliklerin ne kadar küçük olduğunu gösterir. Kitapta zaman soru kelimeleri -an ile bitiyordu: kian ve tian, bugün kiam “ne zaman” ve tiam “o zaman”. Zamenhof bunları Haziran 1888’de Dua Libro’nun bir ekinde değiştirdi – bkz. korelatifler.

Unua Libro’daki söz kâğıdı neydi?

Koparılabilir sekiz kâğıt, okurlardan şu sözü imzalamalarını istiyordu: Mi, subskribita, promesas ellerni la proponitan de d-ro Esperanto lingvon internacian, se estos montrita, ke dek milionoj personoj donis publike tian saman promeson. – “Ben, aşağıda imzası olan, on milyon kişinin aynı sözü alenen verdiği gösterilirse, Dr. Esperanto’nun önerdiği uluslararası dili öğreneceğime söz veriyorum.”

Zamenhof, kimsenin konuşmadığı bir dili kimsenin öğrenmek istemeyeceği sorununu gördü ve bunu toplu bir oyla çözmeye çalıştı. On milyonun adlarını ayrı bir kitapta yayımlamaya söz verdi. Hedefe hiç ulaşılmadı. 1889’a kadar yaklaşık 1.000 kişi imzalamıştı; bu hedefin %0,01’idir. Birçoğu kâğıdına Senkondiĉe (“koşulsuz”) yazdı; yani dili zaten öğreneceklerdi. Zamenhof imzalayanların adlarını birkaç listede yayımladı, sonuncusu 1909’da; bir UEA makalesi toplam 21.915 söz sayar.

Unua Libro’dan sonra ne oldu?

  • 1887’deki çeviriler. Kelter yıl bitmeden Lehçe, Fransızca ve Almanca baskıları da bastı; her biri kendi okurlarına yönelikti. Kaynaklar kesin tarihler konusunda ayrışır; bu yüzden yalnızca yılı veriyoruz.
  • Daha fazla çeviri. İngilizce sürümler 1888 ve 1889’da çıktı; Richard Geoghegan’ın 17 Ocak 1889 tarihli çevirisi standart oldu. 1889’da İbranice, Yidiş, İsveççe ve Litvanca, 1890’da Danca, Bulgarca, İtalyanca, İspanyolca ve Çekçe izledi.
  • Ocak 1888: Dua Libro. “İkinci Kitap”, Zamenhof’un aldığı yüzlerce mektuba karşılık olarak okurlara Esperanto’nun kendisiyle yazılmış metinler verdi. Tümüyle bu dilde yazılmış ilk kitaptır.
  • Haziran 1888: ek. Zamenhof eleştiri istemiş ve bir yıl sonra “kesin biçim” için söz vermişti. Bir süre, uluslararası bir kongrenin dilin biçimini belirlemesini umarak geri bile çekildi. Planlanan kongre hiç toplanmadı.
  • Dergi ve kulüp. Nürnberg’deki dil kulübü Aralık 1888’de Volapük’ten Esperanto’ya geçti; ilk dergi, La Esperantisto, 1889’da izledi.
  • 1905: Fundamento. Boulogne-sur-Mer’deki ilk Esperanto Dünya Kongresi, Unua Libro’nun büyük bölümünü yeniden basan Fundamento’yu dilin bağlayıcı temeli yaptı.

Unua Libro’yu nerede okuyabilirim?

Kitap kamu malıdır; taramaları ve yazıya dökülmüş metinleri çevrim içi ücretsizdir.

  • Özgün Rusça ilk baskı – Internet Archive’da tarama, PDF ve EPUB indirmeleriyle.
  • Lehçe, Fransızca ve Almanca baskılar – Internet Archive’da taramalar.
  • İngilizce – Richard Geoghegan’ın 1889 çevirisi, Dr. Esperanto’s International Language, İngilizce Vikikaynak’ta; LibriVox’ta ücretsiz bir sesli okuma var.
  • Rusça metin – Rusça Vikikaynak’ta.
  • Yalnızca Esperanto parçaları – bir metin derlemesi olan Tekstaro de Esperanto, bütün Esperanto örneklerini, eski -an zaman kelimeleri güncellenmiş olarak içerir.

Esperanto’yu okumak yerine öğrenmek istiyorsanız bu kitapçıkla başlamayın. Ücretsiz 12 derslik kursumuzu kullanın; Unua Libro tarihî bir belgedir.

Sık sorulan sorular

Unua Libro ne zaman yayımlandı?

26 Temmuz 1887’de Varşova’da (Jülyen takvimine göre 14 Temmuz). Rus sansürü metni ilk kez 2 Haziran 1887’de onaylamıştı.

Unua Libro’yu kim yazdı ve neden “Doktoro Esperanto”?

Göz doktoru L. L. Zamenhof. Eseri Doktoro Esperanto, “Umut Eden Doktor” takma adıyla imzaladı. Yaklaşık 1889’da okurlar dile yazarın bu adından dolayı Esperanto demeye başlamıştı.

Unua Libro’da kaç kelime vardı?

Sözlüğünde Korĵenkov’a ve UEA’ya göre 917 kök vardı. Bazı kaynaklar, örnek metinlerdeki kelimeler de sayılınca 947 kök sayar. Ekler birkaç yüz kökü binlerce kelimeye dönüştürür.

Unua Libro hâlâ doğru Esperanto mu?

Neredeyse tamamen. 16 kural hâlâ geçerlidir. Başlıca fark, zaman soru kelimelerinin 1887’de -an ile bitmesi ve 1888’de -am’a çevrilmesidir.

Söz kâğıdı neydi?

Kitaptaki, okurların, başka on milyon kişi de söz verirse Esperanto öğreneceklerine söz verdikleri bir kâğıt. Zamenhof hiçbir zaman on milyon isim toplayamadı, ama kâğıtlar ilk öğrencileri getirdi.

Kaynaklar

Esperantopedia işinize yaradıysa ona destek olabilirsiniz.