Resmî Esperanto: Fundamento, resmî kökler, sözlükler

Esperanto’da üç yetki düzeyi vardır. 1905 tarihli Fundamento de Esperanto temeldir (fundamenta): her konuşuru bağlar ve değiştirilemez. 1909’dan beri on Oficialaj Aldonoj (Resmî Ekleme, 1OA–10OA) ve üç tekil kararla eklenen kökler resmîdir; bu, güçlü bir tavsiye anlamına gelir. Geri kalan her şey olağan kullanımdır: düzenli kelime türetmeyle kurulan kelimeler, daha yeni alıntı kelimeler ve saygı gören ama resmî olmayan PIV ile ReVo gibi büyük sözlükler.

Resmî listeyi tutan kuruluş Esperanto Akademisi’dir. Aşağıdaki bölümler her düzeyin neyi içerdiğini, bir kelimenin nasıl denetleneceğini ve hangi resmî olmayan kelimelerin güvenle kullanılabileceğini gösterir.

#Esperanto’nun katmanları bir bakışta

Akademi “öge” sayar: kökler, ön ek ve son ekler, küçük kelimeler ve dil bilgisel ekler. Eklemeler için verilen sayılar Akademi’nindir; toplamlar bizim kendi hesabımızdır.

#Resmî Esperanto’nun zaman çizelgesi

İlk yılların hikâyesi Esperanto’nun tarihinde anlatılır.

#Esperanto’da Fundamento’ya ait olan nedir?

Fundamento’ya ait olmak, “Fundamento de Esperanto’da bulunmak” demektir. Akademi, kitabın sözlüğünde, alıştırmalarında, dil bilgisinde ya da ön sözünde bulunan her ögeyi Fundamento’ya ait sayar. Bunlardan 2.768 tane vardır. Dil bilgisi bölümü 16 kuralı içerir ve kitabın büyük bölümü Unua Libro’dan gelir. Kitabın tamamını, değiştirilmeden, Fundamento de Esperanto bölümümüzde okuyabilirsiniz.

9 Ağustos 1905’te Boulogne Bildirgesi, Fundamento’yu bütün Esperantistleri sonsuza dek bağlayan tek temel yaptı. Kimse onu değiştiremez; metin şöyle der: neniu havas la rajton fari ŝanĝon – “kimsenin değişiklik yapma hakkı yoktur”. Zamenhof’un kendisinin de özel bir yetkisi yoktu. Öbür görüşleri ve eserleri özeldir, kimseyi bağlamaz.

Bildirge yine de büyümeye yer bırakır. Fundamento’nun rahatça ifade edemediği her fikri, her konuşur, başka her dilde olduğu gibi, en doğru bulduğu biçimde ifade edebilir. Yalnızca birlik uğruna Zamenhof’un üslubunu örnek almayı önerir.

Kitaptaki eski çevirilerde hatalar vardır ve bunlar metinde kalır. Dil Komitesi 1906–1913 arasında düzeltmeler hazırladı ve bunları 1922–1923’te yayımladı; Akademi’nin sözlüğü bunları kullanır.

#Esperanto’da “resmî” ne demektir?

Resmî öge, Akademi’nin ya da ondan önce Dil Komitesi’nin Universala Vortaro’ya eklemeye karar verdiği ögedir. Kök biçimsel olarak Fundamento’nun sözlüğüne katılır, ama Fundamento’ya ait sayılmaz. Akademi’nin 9. Ekleme hakkındaki metni, yalnızca özgün, dokunulmaz Fundamento’nun ögelerinin Fundamento’ya ait olduğunu ve resmî statünün uygulamada güçlü bir tavsiye niteliği taşıdığını söyler.

Akademi, dil kullanımını ne zorlayabileceğini ne de zorlamak istediğini belirtir. Tüzüğünün 22. maddesi yalnızca tavsiye ya da vazgeçirme niteliğinde kararlara izin verir. Resmî tanımlar da yalnızca çekirdek anlamları kapsar: birçok kelimenin resmî olmayan başka anlamları vardır.

#Katmanlara göre resmî kökler

Fundamento (2.768), on Eklemenin toplamından (2.602) daha çok öge sağlar. En büyük Ekleme birincisidir; beşincisi yalnızca sekiz öge ekledi.

Akademi’nin kendi tablosu 2007’de 4.953 resmî öge ile (2.768 Fundamento’ya ait ve 2.185 resmî) sona erer. 2023’ün 420 kökü eklenince yaklaşık 5.373 çıkar. Bunlar kelime dağarcığının küçük bir kısmıdır; geri kalanı, kelime türetmenin kurallarıyla kurulan olağan Esperanto’dur.

#Resmî sözlükler – ve olmayanlar

Kesin konuşmak gerekirse resmî sözlük, Fundamento’daki Universala Vortaro ile Resmî Eklemelerin birleşimidir. Akademi bunları çevrim içi Akademia Vortaro’da birleştirir. Tam boyutlu hiçbir Esperanto sözlüğü resmî değildir.

PIV, Gaston Waringhien yönetiminde derlendi ve 2002 ile 2005 baskılarında 16.780 madde başı içerir. Vikipedio onu yarı standart bir başvuru eseri diye niteler ve ilk 59 katkıcısının çoğu Akademi üyesiydi; yine de PIV, Akademi’nin değil SAT’ın yayınıdır. Çevrim içi sürümü maddeleri Fundamento’ya ait, resmî ya da resmî olmayan diye süzmenize izin verir; yani PIV resmîliği kitabın bir özelliği olarak değil, kelimelerin üzerindeki bir etiket olarak ele alır. Araçların karşılaştırması için bkz. en iyi Esperanto sözlükleri.

#Resmî olmayan kökler: olağan, yeni ya da kaçınılması iyi olanlar

Resmî olmayan bir kök hata değildir. Dil bilgisi uzmanı Bertilo Wennergren PMEG’de, yeni olağan köklerin dile kolayca girdiğini yazar, çünkü onlara özel kurallar uygulanmaz. Yeni ekler farklıdır: nadiren yerleşirler ve mevcut kelimelerle çakışanlardan özellikle kaçınılmalıdır.

Listede olmayan olağan kelimeler. Bunları 8 Ekim 2026’da denetledik.

Geç resmî olan kelimeler. 9. Ekleme komput- (“hesaplamak”), aspirin-, avokad-, bit- ve pic- köklerini listeye ancak Mart 2007’de ekledi; 8. Ekleme sandviĉ- kökünü 1974’te ekledi. O zamana kadar bu kökler resmî değildi.

Kaçınılması iyi olan biçimler. En açık uyarı bir köke değil, bir reforma ilişkindir: ali- üzerine yeni bir korelatif dizisi kurmak. PMEG buna evitenda reformo (“kaçınılması gereken reform”) der; ReVo ise bu biçimlere resmî olmayan ve kaçınılabilir der. Ayrıca olağan alie kelimesinin anlamını da değiştirirlerdi.

Genel kural: yeni bir olağan kök, açıksa ve başkaları kullanıyorsa sorun değildir. Yeni bir ek ya da dil bilgisinde yeni bir kalıp güçlü bir gerekçe ister.

#Bir kelime nasıl denetlenir?

1. Fundamento. Kelime, kural ya da ek Fundamento’daysa mesele bitmiştir.
2. Akademia Vortaro. Kelimenin tamamını değil, yalın kökü arayın: komputilo için komput. Sonuç F’yi (Fundamento’ya ait), 1OA–10OA’yı, bir tekil karar yılını ya da bir BRO grubunu gösterir. Yalın kök bulunmazsa resmî listede değildir.
3. PMEG. Plena Manlibro de Esperanta Gramatiko dil bilgisini ve kelime türetmeyi açıklar. Saygın bir başvuru kaynağıdır, resmî değildir.
4. ReVo ve PIV. Bir kelimenin nasıl kullanıldığını gösterirler. ReVo neolojizmleri belirtir ve resmî kökleri işaretler.
5. Kendiniz kurun. Hiçbir sözlükte kelime yoksa onu resmî köklerden düzenli kurallarla kurun ve açık, kısa biçimleri yeğleyin.

#Sözlüğümüz bunu nasıl gösteriyor?

Sözlüğümüzün madde sayfalarında, kelimenin yanındaki bir rozet ReVo’nun işaretlerinden alınan resmîlik durumunu gösterir. Listedeki kelimeler “Resmî kelime (Fundamento)” (hundo) ya da “Resmî kelime (9. Oficiala Aldono)” (komputilo) gösterir. Resmî bir kökten türeyen kelimeler “Resmî kök komput- (9. Oficiala Aldono, 2007)” gösterir (komputado). Her rozet kendi katmanının listesine bağlanır.

Katmanlara göre bütün resmî köklerin listesi esperantopedia.org/tr/sozluk/oficialaj-radikoj/ adresindedir. Listemiz, ReVo’da resmî diye işaretlenmiş her madde için bir kök sayar; Akademi ise ögeleri sayar: kökler, ön ek ve son ekler, küçük kelimeler ve dil bilgisel ekler. Listemizde yaklaşık 5.373 yerine 5.328 olmasının nedeni budur.

#Sık sorulan sorular

#Doğru Esperanto’yu kim belirler?

Bağlayıcı tek yetki Fundamento’dur; Akademi onu yorumlar ve kullanım konusunda tavsiye verir. Bunun ötesinde doğruluk, yetkin konuşurların açık kullanımından ve PMEG gibi başvuru kaynaklarından gelir.

#PIV resmî Esperanto sözlüğü müdür?

Hayır. PIV’i Akademi değil SAT yayımlar ve resmî statü yalnızca Akademi’nin ya da Dil Komitesi’nin Universala Vortaro’ya eklediği ögelere aittir. Birçok konuşur PIV’i standart başvuru kaynağı sayar ve çevrim içi sürümü kelimeleri Fundamento’ya ait, resmî ya da resmî olmayan diye süzebilir. Resmî liste Akademia Vortaro’dur.

#Resmî olmayan bir kelime yanlış mıdır?

Hayır. Resmî liste bir çekirdektir, dilin tamamı değil. dosiero ve plaĝo gibi kelimeler olağandır ve Boulogne Bildirgesi her konuşura yeni fikirleri en doğru bulduğu biçimde ifade etme hakkı tanır.

#Esperanto’nun kaç resmî kökü var?

Akademi 2007’ye kadar 4.953 resmî öge sayar: 2.768’i Fundamento’ya ait, 2.185’i resmî. 2023’ün 420 kökü toplamı yaklaşık 5.373’e çıkarır. ReVo’ya dayanan listemiz ögeleri değil kökleri sayar ve 5.328 kök içerir.

#Fundamento değiştirilebilir mi?

Hayır. Boulogne Bildirgesi onu 1905’te değişmez kıldı. Akademi Resmî Eklemelerle kök ekleyebilir, ama Fundamento’yu değiştiremez. Bilinen çeviri hataları bile metinde kalır ve ayrı belgelerde düzeltilir.

#BRO nedir?

Baza Radikaro Oficiala, 2.461 ögeyi dokuz sıklık grubunda sıralar. Akademi onu 1968–1974 arasında 8OA ile birlikte yayımladı. Yeni kelime eklemez; Akademi ona yasa değil, yardım der. Güncel sayımlar için bkz. en sık kullanılan 100 kelime.

#Kaynaklar

• Akademio de Esperanto – Akademia Vortaro (arama)
• Akademio de Esperanto – Akademia Vortaro: Klarigoj
• Akademio de Esperanto – Statuto
• Akademio de Esperanto – Fundamento
• Akademio de Esperanto – Naŭa Oficiala Aldono (2007)
• Akademio de Esperanto – Deka Oficiala Aldono (2023)
• Akademio de Esperanto – Baza Radikaro Oficiala (Aktoj II, 1968–1974)
• Vikipedio – Oficialaj aldonoj
• Vikipedio – Baza Radikaro Oficiala
• Wikipedia – Declaration of Boulogne
• David K. Jordan – The Boulogne Declaration (Esperanto metni ve İngilizce çevirisi)
• Wikipedia – Fundamento de Esperanto
• Vikipedio – Plena Ilustrita Vortaro
• Wikipedia – Plena Ilustrita Vortaro de Esperanto
• PIV 2020, vortaro.net (resmîlik süzgeci; maddeler 8 Ekim 2026’da denetlendi)
• ReVo – Statistiko
• ReVo – ali maddesi (alie altındaki not)
• ReVo – blog maddesi
• Wikipedia – Reta Vortaro
• PMEG – Ĉu ALI-vortoj povas esti tabelvortoj?
• PMEG – Neoficialaj afiksoj