Oficiala Esperanto: Fundamento, oficialaj radikoj, vortaroj

Esperanto havas tri tavolojn de aŭtoritato. La Fundamento de Esperanto de 1905 estas fundamenta: ĝi devigas ĉiun parolanton kaj ne ŝanĝeblas. La radikoj aldonitaj ekde 1909 per dek Oficialaj Aldonoj (1OA–10OA) kaj tri unuopaj decidoj estas oficialaj, kio signifas fortan rekomendon. Ĉio alia estas ordinara uzo: vortoj faritaj per regula vortfarado, pli novaj pruntvortoj kaj la grandaj vortaroj PIV kaj ReVo, kiuj estas respektataj, sed ne oficialaj.

La organo, kiu prizorgas la oficialan liston, estas la Akademio de Esperanto. La sekcioj sube montras, kion enhavas ĉiu tavolo, kiel kontroli vorton kaj kiuj neoficialaj vortoj estas sendanĝeraj.

#La tavoloj de Esperanto unuavide

La Akademio kalkulas „elementojn”: radikojn, afiksojn, vortetojn kaj finaĵojn. La nombroj pri la Aldonoj estas de la Akademio; la sumoj estas niaj propraj.

#Kronologio de oficiala Esperanto

La fruajn jarojn rakontas la historio de Esperanto.

#Kio estas fundamenta en Esperanto?

Fundamenta signifas „troviĝanta en la Fundamento de Esperanto”. La Akademio difinas Fundamentan elementon kiel ĉiun elementon en la vortaro, la ekzercaro, la gramatiko aŭ la antaŭparolo de la libro. Ĝi kalkulas 2 768 tiajn. La gramatika parto enhavas la 16 regulojn, kaj granda parto de la libro venas el la Unua Libro. La tutan libron, neŝanĝitan, vi povas legi en nia sekcio Fundamento de Esperanto.

La 9-an de Aŭgusto 1905 la Deklaracio de Bulonjo faris la Fundamenton la sola bazo deviga por ĉiuj esperantistoj por ĉiam. Neniu rajtas ŝanĝi ĝin: en la originala teksto neniu havas la rajton fari ŝanĝon. Zamenhof mem ne havis apartan povon. Liaj aliaj opinioj kaj verkoj estas privataj kaj devigas neniun.

La Deklaracio tamen lasas lokon por kresko. Ĉiun ideon, kiun la ekzistantaj elementoj ne esprimas oportune, ĉiu parolanto rajtas esprimi en tia maniero, kiun li trovas la plej ĝusta, same kiel en ĉiu alia lingvo. Por la unueco ĝi nur rekomendas imitadi kiel eble plej multe tiun stilon, kiu troviĝas en la verko de la kreinto.

La malnovaj tradukoj en la libro enhavas erarojn, kaj ili restas en la teksto. La Lingva Komitato preparis korektojn en 1906–1913 kaj eldonis ilin en 1922–1923; la vortaro de la Akademio uzas ilin.

#Kion signifas oficiala en Esperanto?

Oficiala elemento estas tiu, kiun la Akademio aŭ antaŭ ĝi la Lingva Komitato decidis aldoni al la Universala Vortaro. Formale la radiko aliĝas al la vortaro, kiu apartenas al la Fundamento, sed ĝi ne fariĝas Fundamenta. La teksto de la Akademio pri la 9-a Aldono diras, ke nur elementoj de la originala, netuŝebla Fundamento estas Fundamentaj, kaj ke oficiala statuso praktike havas la karakteron de forta rekomendo.

La Akademio diras, ke ĝi nek povas nek volas devigi lingvouzon. La artikolo 22 de ĝia statuto permesas decidojn, kiuj estas nur rekomendoj aŭ malrekomendoj. Oficialaj difinoj ankaŭ kovras nur la kernajn signifojn: multaj vortoj havas pliajn neoficialajn sencojn.

#Oficialaj radikoj laŭ tavolo

La Fundamento donas pli da elementoj (2 768) ol la dek Aldonoj kune (2 602). La unua Aldono estas la plej granda, kaj la kvina aldonis nur ok.

La propra tabelo de la Akademio haltas ĉe 2007 kun 4 953 oficialaj elementoj (2 768 Fundamentaj kaj 2 185 oficialaj). Aldonante la 420 radikojn de 2023, oni ricevas ĉirkaŭ 5 373. Tio estas malgranda parto de la vortprovizo; la cetero estas normala Esperanto, farita laŭ la reguloj de la vortfarado.

#Oficialaj vortaroj – kaj tiuj, kiuj ne estas

Strikte, la oficiala vortaro estas la Universala Vortaro de la Fundamento kune kun la Oficialaj Aldonoj. La Akademio kunigas ilin en la reta Akademia Vortaro. Neniu plengranda vortaro de Esperanto estas oficiala.

PIV estis kompilita sub la gvido de Gaston Waringhien kaj havas 16 780 kapvortojn en la eldonoj de 2002 kaj 2005. Vikipedio nomas ĝin kvazaŭnorma referenca verko, kaj multaj el ĝiaj 59 unuaj kunlaborantoj estis membroj de la Akademio, tamen ĝi estas eldono de SAT, ne de la Akademio. Ĝia reta versio ebligas filtri artikolojn kiel Fundamentajn, oficialajn aŭ neoficialajn; PIV do traktas oficialecon kiel etikedon de vortoj, ne kiel econ de la libro. Por komparo de la iloj vidu la plej bonajn Esperantajn vortarojn.

#Neoficialaj radikoj: normalaj, novaj aŭ evitindaj

Neoficiala radiko ne estas eraro. La gramatikisto Bertilo Wennergren skribas en PMEG, ke novaj ordinaraj radikoj facile eniras la lingvon, ĉar neniuj apartaj reguloj validas por ili. Novaj afiksoj estas alia afero: ili malofte fariĝas establitaj, kaj tiuj, kiuj kolizias kun ekzistantaj vortoj, estas tre evitindaj.

Normalaj vortoj, kiuj ne estas en la listo. Ni kontrolis ilin la 8-an de Oktobro 2026.

Vortoj, kiuj fariĝis oficialaj malfrue. La 9-a Aldono aldonis komput-, aspirin-, avokad-, bit- kaj pic- al la listo nur en Marto 2007, kaj la 8-a aldonis sandviĉ- en 1974. Ĝis tiam tiuj radikoj estis neoficialaj.

Formoj plej bone evitindaj. La plej klara averto koncernas reformon, ne radikon: la konstruon de nova serio de tabelvortoj sur ali-. PMEG nomas ĝin „evitenda reformo”, kaj ReVo nomas tiujn formojn neoficialaj kaj evitindaj. Ili ankaŭ ŝanĝus la signifon de la ordinara alie.

Praktika regulo: nova ordinara radiko taŭgas, se ĝi estas klara kaj aliaj ĝin uzas. Nova afikso aŭ nova ŝablono en la gramatiko bezonas fortan kialon.

#Kiel kontroli vorton

1. Fundamento. Se la vorto, regulo aŭ afikso troviĝas en la Fundamento, la afero estas decidita.
2. Akademia Vortaro. Serĉu la nudan radikon, ne la tutan vorton: komput por komputilo. La rezulto montras F (Fundamenta), 1OA–10OA, jaron de unuopa decido aŭ BRO-grupon. Se la nuda radiko ne troviĝas, ĝi ne estas en la oficiala listo.
3. PMEG. La Plena Manlibro de Esperanta Gramatiko klarigas gramatikon kaj vortfaradon. Ĝi estas respektata referenca verko, ne oficiala.
4. ReVo kaj PIV. Ili montras, kiel vorto estas uzata. ReVo notas neologismojn kaj markas oficialajn radikojn.
5. Konstruu ĝin. Se neniu vortaro havas la vorton, faru ĝin el oficialaj radikoj laŭ la ordinaraj reguloj de vortfarado kaj preferu klarajn, mallongajn formojn.
6. Demandu la Akademion. Restas dubo? La Lingva Konsultejo de la Akademio respondas al demandoj de la publiko, sed ĝiaj respondoj estas rekomendoj, ne decidoj.

#Kiel nia vortaro montras ĝin

En la artikolaj paĝoj de nia vortaro insigno apud la vorto montras ĝian oficialecon, prenitan el la markoj de ReVo. Vortoj de la listo montras „Oficiala vorto (Fundamento)” (hundo) aŭ „Oficiala vorto (9-a Oficiala Aldono)” (komputilo). Vortoj derivitaj de oficiala radiko montras „Oficiala radiko komput- (9. Oficiala Aldono, 2007)” (komputado). Ĉiu insigno ligas al la listo de sia tavolo.

La listo de ĉiuj oficialaj radikoj laŭ tavolo troviĝas ĉe esperantopedia.org/eo/vortaro/oficialaj-radikoj/. Ĝi kalkulas po unu radikon por ĉiu artikolo markita kiel oficiala en ReVo, dum la Akademio kalkulas elementojn: radikojn, afiksojn, vortetojn kaj finaĵojn. Tial nia listo havas 5 328 anstataŭ ĉirkaŭ 5 373.

#Oftaj demandoj

#Kiu decidas, kio estas ĝusta Esperanto?

La Fundamento estas la sola deviga aŭtoritato; la Akademio interpretas ĝin kaj rekomendas uzon. Preter tio ĝusteco venas el klara uzo de kompetentaj parolantoj, kun referencaj verkoj kiel PMEG.

#Ĉu PIV estas la oficiala vortaro de Esperanto?

Ne. SAT eldonas PIV-on, ne la Akademio, kaj oficiala statuso apartenas nur al elementoj, kiujn la Akademio aŭ la Lingva Komitato aldonis al la Universala Vortaro. Multaj parolantoj rigardas PIV-on kiel la normon, kaj ĝia reta versio povas filtri vortojn kiel Fundamentajn, oficialajn aŭ neoficialajn. La oficiala listo estas la Akademia Vortaro.

#Ĉu vorto estas malĝusta, se ĝi ne estas oficiala?

Ne. La oficiala listo estas kerno, ne la tuta lingvo. Vortoj kiel dosiero kaj plaĝo estas normalaj, kaj la Deklaracio de Bulonjo rajtigas ĉiun parolanton esprimi novajn ideojn en la maniero, kiun li trovas la plej ĝusta.

#Kiom da oficialaj radikoj havas Esperanto?

La Akademio kalkulas 4 953 oficialajn elementojn ĝis 2007: 2 768 Fundamentajn kaj 2 185 oficialajn. La 420 radikoj de 2023 pliigas la tuton ĝis ĉirkaŭ 5 373. Nia listo, bazita sur ReVo, kalkulas radikojn, ne elementojn, kaj havas 5 328.

#Ĉu eblas ŝanĝi la Fundamenton?

Ne. La Deklaracio de Bulonjo igis ĝin netuŝebla en 1905. La Akademio povas aldoni radikojn per Oficialaj Aldonoj, sed ne povas ŝanĝi la Fundamenton. Eĉ konataj tradukeraroj restas en la teksto kaj estas korektataj en apartaj dokumentoj.

#Kio estas la BRO?

La Baza Radikaro Oficiala rangordigas 2 461 elementojn en naŭ frekvencaj grupoj. La Akademio publikigis ĝin en 1968–1974, kune kun la 8OA. Ĝi aldonas neniujn vortojn, kaj la Akademio nomas ĝin helpilo, ne leĝo. Pri modernaj kalkuloj vidu la 100 plej oftajn vortojn.

#Fontoj

• Akademio de Esperanto – Akademia Vortaro (serĉo)
• Akademio de Esperanto – Akademia Vortaro: Klarigoj
• Akademio de Esperanto – Statuto
• Akademio de Esperanto – Fundamento
• Akademio de Esperanto – Naŭa Oficiala Aldono (2007)
• Akademio de Esperanto – Deka Oficiala Aldono (2023)
• Akademio de Esperanto – Baza Radikaro Oficiala (Aktoj II, 1968–1974)
• Vikipedio – Oficialaj aldonoj
• Vikipedio – Baza Radikaro Oficiala
• Vikipedio – Bulonja Deklaracio
• Vikipedio – Fundamento de Esperanto
• Vikipedio – Reta Vortaro
• Wikipedia (angle), Declaration of Boulogne
• David K. Jordan – La Bulonja Deklaracio (Esperanta teksto kun angla traduko)
• Wikipedia (angle), Fundamento de Esperanto
• Vikipedio – Plena Ilustrita Vortaro
• Wikipedia (angle), Plena Ilustrita Vortaro de Esperanto
• PIV 2020 ĉe vortaro.net (filtrilo de oficialeco; artikoloj kontrolitaj la 8-an de Oktobro 2026)
• ReVo – Statistiko
• ReVo – artikolo ali (noto sub alie)
• ReVo – artikolo blog
• Wikipedia (angle), Reta Vortaro
• PMEG – Ĉu ALI-vortoj povas esti tabelvortoj?
• PMEG – Neoficialaj afiksoj