Pri Esperanto
Akademio de Esperanto: Fundamento kaj oficialaj vortoj
La Akademio gardas la netuŝeblan Fundamenton de 1905, aldonas oficialajn vortojn kaj konsilas pri uzo – sed ne povas devigi iun paroli iel.
La Akademio de Esperanto estas sendependa organo de lingvaj fakuloj, kiu gardas la Fundamenton de Esperanto de 1905 kaj decidas, kiuj novaj radikoj fariĝu oficialaj. Ĝi komenciĝis kiel la Lingva Komitato, kreita dum la unua Universala Kongreso de Esperanto en Bulonjo-ĉe-Maro en 1905, kaj portas sian nunan nomon ekde 1948. En Junio 2026 ĝi havis 43 membrojn kaj 9 korespondantojn. Ĝi konsilas kaj rekomendas; ĝi ne povas puni iun pro lia maniero paroli.
Kion faras la Akademio de Esperanto?
Ĝia statuto donas al ĝi du celojn: konservi kaj protekti la fundamentajn principojn de Esperanto, kaj observi la evoluon de la lingvo. Praktike ĝi:
- decidas demandojn de uzo, ekzemple kion signifas gramatika formo aŭ kiel estas farita vorto;
- aldonas radikojn al la oficiala vortprovizo per la Oficialaj Aldonoj;
- verkas vortaron kun difinoj en Esperanto kaj aprobas fakajn glosarojn;
- respondas al demandoj de la publiko per sia Lingva Konsultejo, fondita en 1999.
La Akademio havas sian juran sidejon en Nederlando kaj vivtenas sin per subvencio de la Universala Esperanto-Asocio kaj per donacoj. Pri la aliaj organoj de la movado vidu Esperantaj organizoj.
Kiel la Akademio estas organizita?
La Akademio havas ĉirkaŭ 45 membrojn kun naŭjaraj mandatoj; ili laboras en fakaj sekcioj kaj voĉdonas malkaŝe pri lingvaj demandoj. La regulojn fiksas la statuto.
| Trajto | Kiel ĝi funkcias |
|---|---|
| Membroj | 45 „principe”; 43 membroj kaj 9 korespondantoj en Junio 2026 |
| Mandatoj | 9 jaroj, reelekteblaj; trionon de la seĝoj oni elektas ĉiun trian jaron (2019, 2022, 2025) |
| Kandidatoj | Proponitaj de almenaŭ 5 membroj, kiuj reprezentas almenaŭ 3 naciajn lingvojn; elektitaj per sekreta baloto kun absoluta plimulto de la voĉdonintoj |
| Korespondantoj | Eminentaj personoj, kiuj pruntas sian nomon al la laboro; sen voĉdonrajto |
| Sekcioj | Ok en Marto 2025: Faka Lingvo, Gramatiko, Ĝenerala Vortaro, Lingva Konsultejo, Literaturo, Prononco, Kontrolado de lerniloj kaj la Interkonsilejo; plus komisionoj pri Historio kaj pri Komunikado |
| Decidoj | Malkaŝaj voĉdonoj. Demandoj de uzo: absoluta plimulto de la voĉdonantoj, se almenaŭ du trionoj de la membroj voĉdonis. Nova lingva elemento aŭ ŝanĝo de pli frua decido postulas du trionojn de ĉiuj membroj |
La barata lingvisto Probal Dasgupta, prezidanto ekde 2016, mortis la 1-an de Junio 2026. La estrara paĝo de la Akademio, ĝisdatigita en Oktobro 2026, nomas Jesper Jacobsen prezidanto.
Kio estas la Fundamento de Esperanto?
La Fundamento de Esperanto estas la libro, kiun Zamenhof eldonis en 1905 por fiksi la kernon de la lingvo. Ĝi havas kvar partojn: antaŭparolon, la gramatikon (Gramatiko) kun la 16 reguloj, la ekzercaron (Ekzercaro) kaj la vortaron Universala Vortaro. Gramatiko kaj vortaro donas tradukojn en kvin lingvoj: la franca, angla, germana, rusa kaj pola. Plejparto de la enhavo venas el pli fruaj verkoj de Zamenhof, precipe el la Unua Libro de 1887. La plena teksto, en kiu ĉiu Esperanta vorto estas klarigita, troviĝas en nia sekcio Fundamento de Esperanto.
La 9-an de Aŭgusto 1905 la Deklaracio de Bulonjo, akceptita de la unua kongreso, nomis la Fundamenton la sola bazo deviga por ĉiuj esperantistoj. Ĝi ne ŝanĝeblas, kaj neniu persono, Zamenhof inkluzive, havas leĝdonan aŭtoritaton super la lingvo. La antaŭparolo jam atendis, ke iu aŭtoritata institucio poste aldonos novajn vortojn. Tio estas la rolo de la Akademio.
La Akademio kalkulas 2 768 Fundamentajn elementojn (radikojn, afiksojn, vortetojn kaj finaĵojn): 2 755 kaj 13 pliajn, kies Fundamentan statuson ĝi konfirmis en 1974. La malnovaj tradukoj enhavas erarojn, kiuj restas en la netuŝebla teksto. La Lingva Komitato preparis korektojn en 1906–1913 kaj eldonis ilin en 1922–1923 kiel la Akademiajn Korektojn; la vortaro de la Akademio uzas ilin.
Kio estas la Oficialaj Aldonoj (1OA–10OA)?
Oficiala Aldono (OA) estas listo de radikoj, kiujn la Lingva Komitato aŭ la Akademio aldonas al la Universala Vortaro. La unuaj ses estis decidoj de la Komitato. „Oficiala” ne signifas „Fundamenta”: la Akademio skribas, ke oficiala radiko havas karakteron de forta rekomendo, ĉar nur elementoj de la originala Fundamento estas Fundamentaj.
| Aldono | Jaro | Novaj elementoj | Rimarko |
|---|---|---|---|
| 1OA | 1909 | 805 | |
| 2OA | 1919 | 587 | |
| 3OA | 1921 | 203 | |
| 4OA | 1929 | 118 | |
| 5OA | 1934 | 8 | |
| 6OA | 1935 | 21 | |
| 7OA | 1958 | 31 | |
| 8OA | 1974 | 200 | Konfirmis ankaŭ 13 pli malnovajn elementojn kiel Fundamentajn; publikigita kun la BRO |
| 9OA | 2007 | 209 | Difinoj nur en Esperanto |
| 10OA | 2023 | 420 radikoj | Plus 832 vortoj kaj plurvortaj terminoj; plejparte geografio; difinoj nur en Esperanto |
Tri unuopaj decidoj aldonis po unu elemento: analog- (1923), mis- (1929) kaj end- (1953). La 10-a Aldono estis aprobita la 24-an de Septembro 2023: 41 el la 45 membroj voĉdonis, 32 pro, 4 kontraŭ kaj 5 sindetenis. Ĝi oficialigis ĉiujn landnomojn el la listo de 2009, kiuj ankoraŭ ne estis oficialaj, plus Sud-Sudanon, kaj unuafoje plurvortajn nomojn kiel la Ruĝa Maro.
La oficiala vortprovizo en nombroj
La vortaro de la Akademio, la Akademia Vortaro, kalkulas 4 953 oficialajn elementojn ĝis la 9-a Aldono (2007): 2 768 Fundamentajn kaj 2 185 oficialajn (1 776 el 1909–1958, plus 200 kaj 209). El ili 4 758 bezonas finaĵon (radikoj kaj afiksoj), 184 estas memstaraj vortetoj kaj 11 estas gramatikaj finaĵoj. Aldonante la 420 radikojn de 2023, oni ricevas ĉirkaŭ 5 373 – nia propra sumo, ĉar la statistika tabelo de la Akademio haltas ĉe 2007. Nia listo de oficialaj radikoj havas 5 328, ĉar ĝi kalkulas po unu radikon por ĉiu artikolo markita kiel oficiala en la vortaro ReVo, ne la elementojn de la Akademio.
Tiuj nombroj estas malgranda parto de la vortprovizo. Plej multaj ĉiutagaj kaj modernaj vortoj ne troviĝas en la oficiala listo, sed ili estas normala Esperanto: vidu vortfaradon. Aliaj projektoj kalkulas alie; ekzemple la statistika paĝo de ReVo listigas 860 radikojn por la unua Aldono anstataŭ 805.
Kio estas la Baza Radikaro Oficiala (BRO)?
La Baza Radikaro Oficiala, aŭ BRO, estas la rangigo de la kerna vortprovizo fare de la Akademio en naŭ frekvencaj grupoj. La Akademio laboris pri ĝi ekde 1966 kaj publikigis ĝin en Aktoj de la Akademio II (1968–1974), kune kun la 8-a Aldono.
Metodo. La Akademio komparis pli fruajn studojn pri vortofrekvenco: tiun de S. Rublev (1927, 100 000 vortoj de kuranta teksto), tiun de L. Blaas (50 000 vortoj), tri listojn de V. Setälä, liston de 1956 de P. Bovet kaj H. Ith, kaj du listojn de la franca Français fondamental. Elemento trovita en ĉiu listo iris al la grupo 1, tiu mankanta en unu sola listo al la grupo 2, kaj tiel plu ĝis la grupo 9 por elementoj trovitaj en nur unu listo. La kruda rezulto estis 2 537 elementoj; post korektoj la finaj grupoj enhavas 2 461 (nia sumo de la grupnombroj de la Akademio).
Montri la datumojn
| Grupo | Elementoj | Kumulo |
|---|---|---|
| 1 | 179 | 179 |
| 2 | 101 | 280 |
| 3 | 121 | 401 |
| 4 | 151 | 552 |
| 5 | 154 | 706 |
| 6 | 241 | 947 |
| 7 | 294 | 1 241 |
| 8 | 467 | 1 708 |
| 9 | 753 | 2 461 |
La grupo 1 enhavas neniujn ordinarajn substantivajn aŭ verbajn radikojn. Ĝi konsistas el la 11 finaĵoj, la participaj sufiksoj, pronomoj, numeraloj, tabelvortoj kiel kio kaj tiu, oftaj afiksoj kaj vortetoj kiel kaj kaj de. La Akademio nomas la liston helpilo, ne leĝo, kaj sugestas, ke lernolibro povas inkluzivi ekzemple la unuajn kvar grupojn. La fontaj listoj datiĝas de 1927–1956, do la BRO montras pli malnovan frekvencon; por modernaj kalkuloj vidu la 100 plej oftajn Esperantajn vortojn. La Akademia Vortaro estas serĉebla laŭ BRO-grupo (BRO1–BRO9).
Kiuj decidoj de la Akademio plej gravas?
| Jaro | Decido |
|---|---|
| 1967, 1989 | La pasivaj participoj esprimas aspekton, kiel en la uzo de Zamenhof: -ata daŭran agon, -ita finitan (1967: 26 el 31 voĉdonintoj). Vidu participojn. |
| 1982, 2007 | Ne necesas ortografia reformo. Kiam ĝustaj supersignoj ne disponeblas kaj la h-sistemo de la Fundamento ne taŭgas, aliaj anstataŭaĵoj ne estas „kontraŭ la Fundamento”, se ili estas nur teknika helpilo, ne celas reformi la ortografion kaj ne kaŭzas konfuzon. La x-sistemo estas la plej konata, kvankam la Akademio neniun nomas. |
| 2003 | La Akademio nuligis sian decidon de 1988, ke Koreujo kontraŭas la Fundamenton. Koreo, Koreujo kaj Koreio ĉiuj estas permesataj, same Egipto, Egiptujo kaj Egiptio (30 voĉoj pro, 2 kontraŭ, 1 sindeteno). |
| 2009 | Listo de rekomendataj landnomoj anstataŭis la liston de 1989. Ĝi estas rekomendo, ne deviga regulo nek oficiala aldono. Landoj nomitaj laŭ popolo povas ricevi -ujo aŭ -io (Francujo aŭ Francio); kelkaj uzas ankaŭ -lando (Pollando). |
| 2023 | Deklaro pri la litero ŭ (9-a de Aprilo; 86 % el la 43 voĉdonintoj): eviti ŭ en novaj radikoj krom en aŭ kaj eŭ; uzi v aŭ u ĉe adapto de fremdaj vortoj. |
| 2026 | Deklaro pri tiel nomata (7-a de Aprilo; 28 el 40 voĉdonintoj pro): la esprimo havas du tradiciajn uzojn, ambaŭ trovitajn en la tempo de Zamenhof. |
Kiuj estas la limoj de la Akademio?
Ĝi konsilas. La artikolo 22 de la statuto permesas decidojn, kiuj estas nur rekomendoj, kaj la Akademio deklaras, ke ĝi nek povas nek volas devigi lingvouzon. Respondoj de ĝia Lingva Konsultejo estas rekomendoj, ne decidoj.
La uzo decidas unue. La gramatikisto Bertilo Wennergren rimarkigas en PMEG, ke novaj ordinaraj radikoj facile eniras la lingvon, dum novaj afiksoj malofte sukcesas. Vorto, kiu mankas en la oficiala listo, ne estas eraro.
Ĝi estas malrapida kaj parta. Dek ses jaroj pasis inter la 9-a kaj la 10-a Aldono (2007–2023), kaj same inter la 7-a kaj la 8-a (1958–1974). La 9-a kaj la 10-a donas neniujn tradukojn, do lernantoj ankoraŭ bezonas dulingvan vortaron; la Akademio argumentas, ke la lingvo estas sufiĉe matura por difini sin mem.
Voĉdonado estas disputata. En 1953 la verkisto Petro Stojan argumentis, ke voĉdonoj pri lingvaj problemoj permesas al multaj nefakuloj superregi du aŭ tri verajn fakulojn. La statuto aldonas garantiojn: sekcioj preparas raportojn, kaj ŝanĝoj de pli fruaj decidoj postulas du trionojn de ĉiuj membroj. En 2003 la Akademio ŝanĝis sian decidon pri Koreo kaj Egipto, kio montras, ke ĝiaj verdiktoj povas esti reviziataj.
Oftaj demandoj
Kiu decidas, kio estas ĝusta Esperanto?
La Fundamento de 1905 estas la sola deviga aŭtoritato; la Akademio interpretas ĝin kaj rekomendas uzon. Preter tio ĝusteco venas el bona uzo de kompetentaj parolantoj, kun referencaj verkoj kiel la gramatiko PMEG.
Ĉu la Akademio povas ŝanĝi la Fundamenton?
Ne. La Deklaracio de Bulonjo igis la Fundamenton netuŝebla la 9-an de Aŭgusto 1905. La Akademio povas nur aldoni radikojn per Oficialaj Aldonoj kaj rekomendi uzon; eĉ konataj tradukeraroj restas en la teksto kaj estas korektataj en apartaj dokumentoj.
Kiom da oficialaj radikoj havas Esperanto?
La Akademio kalkulas 4 953 oficialajn elementojn ĝis 2007 (2 768 Fundamentajn, 2 185 el Oficialaj Aldonoj). La 420 radikoj de 2023 pliigas la tuton ĝis ĉirkaŭ 5 373 elementoj, preskaŭ ĉiuj radikoj aŭ afiksoj, kiuj bezonas finaĵon.
Ĉu vorto estas malĝusta, se ĝi ne troviĝas en la vortaro de la Akademio?
Ne. La oficiala listo estas kerno, ne plena vortprovizo. Multaj normaj vortoj de grandaj vortaroj ne estas oficialaj, kaj la Akademio mem nomas eĉ siajn oficialajn radikojn fortaj rekomendoj, ne ordonoj.
Ĉu la Akademio permesas la x-sistemon?
Efektive jes, kiel teknikan anstataŭaĵon. La deklaro de 2007 ne nomas la x-sistemon, sed ĝi permesas anstataŭi literojn kun supersignoj per aliaj signoj, kiam tio estas nur teknika helpilo, celas neniun ortografian reformon kaj kaŭzas neniun konfuzon.
Fontoj
- Akademio de Esperanto – Statuto
- Akademio de Esperanto – Historio de la Akademio
- Akademio de Esperanto – Membroj kaj korespondantoj (Junio 2026)
- Akademio de Esperanto – Sekcioj kaj Komisionoj (Marto 2025)
- Akademio de Esperanto – Estraro kaj adreso (Oktobro 2026)
- Akademio de Esperanto – Omaĝo al Probal Dasgupta
- Akademio de Esperanto – Lingva Konsultejo
- Akademio de Esperanto – Akademia Vortaro: Klarigoj (statistiko)
- Akademio de Esperanto – Fundamento
- Akademio de Esperanto – Naŭa Oficiala Aldono (2007)
- Akademio de Esperanto – Deka Oficiala Aldono (2023)
- Akademio de Esperanto – Baza Radikaro Oficiala (Aktoj II, 1968–1974)
- Akademio de Esperanto – Pri apartaj teknikaj bezonoj rilate al niaj alfabeto kaj ortografio (2007)
- Akademio de Esperanto – Pri la vortoj KOREO kaj EGIPTO (2003)
- Akademio de Esperanto – Listo de Rekomendataj Landnomoj (2009)
- Akademio de Esperanto – Pasivaj participoj (1967, 1989)
- Akademio de Esperanto – Deklaro pri la litero ŭ (2023)
- Akademio de Esperanto – Pri la esprimo "tiel nomata" (2026)
- Vikipedio – Akademio de Esperanto
- Vikipedio – Oficialaj aldonoj
- Vikipedio – Baza Radikaro Oficiala
- Vikipedio – Fundamento de Esperanto
- Vikipedio – Akademiaj Korektoj
- Wikipedia (angle), Akademio de Esperanto
- Wikipedia (angle), Fundamento de Esperanto
- Wikipedia (angle), Declaration of Boulogne
- Wikipedia (angle), Probal Dasgupta
- PMEG – Neoficialaj afiksoj
- ReVo – Statistiko
- Libera Folio – 10-a Oficiala Aldono al la Universala Vortaro
Se Esperantopedia helpis vin, vi povas subteni ĝin.