Akademia Esperanta: Fundamento i oficjalne słownictwo

Akademia Esperanta (Akademio de Esperanto) to niezależny organ językoznawców, który strzeże Fundamento de Esperanto z 1905 roku i decyduje, które nowe rdzenie stają się oficjalne. Wywodzi się z Komitetu Językowego (Lingva Komitato), utworzonego na pierwszym Światowym Kongresie Esperanto w Boulogne-sur-Mer w 1905 roku, a obecną nazwę nosi od 1948 roku. W czerwcu 2026 roku miała 43 członków i 9 korespondentów. Doradza i zaleca; nikogo nie może karać za sposób mówienia.

#Czym zajmuje się Akademia Esperanta?

Statut wyznacza jej dwa cele: zachowanie i ochronę podstawowych zasad esperanta oraz obserwowanie rozwoju języka. W praktyce Akademia:

• rozstrzyga kwestie użycia, na przykład co znaczy dana forma gramatyczna albo jak zbudowane jest słowo;
• dodaje rdzenie do oficjalnego słownictwa przez Oficialaj Aldonoj (Oficjalne Dodatki);
• opracowuje słownik z definicjami po esperancku i zatwierdza słowniki specjalistyczne;
• odpowiada na pytania publiczności w Poradni Językowej (Lingva Konsultejo), założonej w 1999 roku.

Siedziba prawna Akademii mieści się w Holandii; finansuje ją dotacja Światowego Związku Esperantystów oraz darowizny. O pozostałych organach ruchu piszemy w artykule o organizacjach esperanckich.

#Jak zorganizowana jest Akademia?

Akademia ma około 45 członków, którzy pełnią dziewięcioletnie kadencje, pracują w sekcjach specjalistycznych i głosują jawnie w sprawach językowych. Zasady określa statut.

Indyjski językoznawca Probal Dasgupta, prezydent od 2016 roku, zmarł 1 czerwca 2026 roku. Strona zarządu Akademii, zaktualizowana w październiku 2026 roku, wymienia jako prezydenta Jespera Jacobsena.

#Czym jest Fundamento de Esperanto?

Fundamento de Esperanto to książka, którą Zamenhof opublikował w 1905 roku, aby utrwalić rdzeń języka. Ma cztery części: przedmowę (Antaŭparolo), gramatykę (Gramatiko) z 16 regułami, ćwiczenia (Ekzercaro) i słownik Universala Vortaro. Gramatyka i słownik podają tłumaczenia w pięciu językach: francuskim, angielskim, niemieckim, rosyjskim i polskim. Większość treści pochodzi z wcześniejszych prac Zamenhofa, przede wszystkim z Unua Libro z 1887 roku. Polską wersję gramatyki i słownika można przeczytać na stronie Akademii: Fundamento – gramatyka po polsku.

9 sierpnia 1905 roku Deklaracja z Boulogne, przyjęta na pierwszym kongresie, uznała Fundamento za jedyną podstawę wiążącą wszystkich esperantystów. Nie można go zmienić, a żadna osoba, z Zamenhofem włącznie, nie ma władzy ustawodawczej nad językiem. Już przedmowa przewidywała, że jakaś miarodajna instytucja będzie później dodawać nowe słowa. To rola Akademii.

Akademia liczy 2768 elementów Fundamentu (rdzenie, afiksy, małe słowa i końcówki): 2755 plus 13, którym w 1974 roku potwierdziła status fundamentalny. Dawne tłumaczenia zawierają błędy, które pozostają w nietykalnym tekście. Komitet Językowy przygotował poprawki w latach 1906–1913 i opublikował je w latach 1922–1923 jako Akademiaj Korektoj; korzysta z nich słownik Akademii.

#Czym są Oficjalne Dodatki (1OA–10OA)?

Oficjalny Dodatek (Oficiala Aldono, OA) to lista rdzeni, które Komitet Językowy albo Akademia dodają do Universala Vortaro. Pierwsze sześć były decyzjami Komitetu. „Oficjalny” nie znaczy „fundamentalny”: Akademia pisze, że oficjalny rdzeń ma charakter mocnego zalecenia, bo fundamentalne są tylko elementy pierwotnego Fundamento.

Trzy pojedyncze decyzje dodały po jednym elemencie: analog- (1923), mis- (1929) i end- (1953). Dziesiąty Dodatek zatwierdzono 24 września 2023 roku: głosowało 41 z 45 członków, 32 za, 4 przeciw i 5 wstrzymało się. Uczynił oficjalnymi wszystkie nazwy państw z listy z 2009 roku, które nie były jeszcze oficjalne, oraz Sudan Południowy, a po raz pierwszy także nazwy wielowyrazowe, takie jak la Ruĝa Maro – „Morze Czerwone”.

#Oficjalne słownictwo w liczbach

Słownik Akademii, Akademia Vortaro, liczy 4953 oficjalne elementy do 9. Dodatku (2007): 2768 fundamentalnych i 2185 oficjalnych (1776 z lat 1909–1958 oraz 200 i 209). Z nich 4758 wymaga końcówki (rdzenie i afiksy), 184 to samodzielne małe słowa, a 11 to końcówki gramatyczne. Po dodaniu 420 rdzeni z 2023 roku wychodzi około 5373 – to nasza własna suma, bo tabela statystyk Akademii kończy się na 2007 roku. Nasza lista oficjalnych rdzeni ma 5328, bo liczy po jednym rdzeniu na hasło oznaczone w słowniku ReVo jako oficjalne, a nie elementy Akademii.

Te liczby to niewielka część słownictwa. Większość słów codziennych i nowoczesnych nie znajduje się na liście oficjalnej, ale jest normalnym esperantem: zob. słowotwórstwo. Inne projekty liczą inaczej; strona ze statystykami słownika ReVo wymienia na przykład 860 rdzeni dla pierwszego Dodatku zamiast 805.

#Czym jest Baza Radikaro Oficiala (BRO)?

Baza Radikaro Oficiala („Oficjalne Podstawowe Rdzenie”), czyli BRO, to ranking podstawowego słownictwa w dziewięciu grupach częstości, opracowany przez Akademię. Pracowała nad nim od 1966 roku i opublikowała go w Aktoj de la Akademio II (1968–1974) razem z 8. Dodatkiem.

Metoda. Akademia porównała wcześniejsze badania częstości słów: S. Rublewa (1927, 100 000 słów tekstu ciągłego), L. Blaasa (50 000 słów), trzy listy V. Setälä, listę P. Bovet i H. Itha z 1956 roku oraz dwie listy francuskiego Français fondamental. Element występujący we wszystkich listach trafiał do grupy 1, brakujący na jednej liście – do grupy 2 i tak dalej aż do grupy 9 dla elementów znalezionych tylko na jednej liście. Surowy wynik to 2537 elementów; po poprawkach końcowe grupy liczą 2461 (to nasza suma liczb Akademii dla grup).

179

101

121

151

154

241

294

467

753

123456789

Pokaż dane

Grupa	Elementy	Suma narastająco
1	179	179
2	101	280
3	121	401
4	151	552
5	154	706
6	241	947
7	294	1241
8	467	1708
9	753	2461

W grupie 1 nie ma żadnych zwykłych rdzeni rzeczowników ani czasowników. Tworzy ją 11 końcówek, przyrostki imiesłowów, zaimki, liczebniki, słowa tabelowe, takie jak kio i tiu, częste afiksy oraz małe słowa, takie jak kaj i de. Akademia nazywa listę pomocą, nie prawem, i sugeruje, że podręcznik może obejmować na przykład cztery pierwsze grupy. Listy źródłowe pochodzą z lat 1927–1956, więc BRO pokazuje starszą częstość; współczesne zliczenia zawiera strona o 100 najczęstszych słowach esperanta. Akademia Vortaro pozwala wyszukiwać według grupy BRO (BRO1–BRO9).

#Które decyzje Akademii są najważniejsze?

#Jakie są granice władzy Akademii?

Doradza. Artykuł 22 statutu dopuszcza decyzje będące tylko zaleceniami, a Akademia podkreśla, że nie może i nie chce przymuszać do określonego użycia języka. Odpowiedzi Poradni Językowej to zalecenia, nie decyzje.

Najpierw decyduje uzus. Autor gramatyki Bertilo Wennergren zauważa w PMEG, że nowe zwykłe rdzenie łatwo wchodzą do języka, a nowe afiksy rzadko się przyjmują. Brak słowa na liście oficjalnej nie jest błędem.

Jest powolna i niepełna. Między 9. a 10. Dodatkiem minęło szesnaście lat (2007–2023), tyle samo między 7. a 8. (1958–1974). Dziewiąty i dziesiąty nie podają tłumaczeń, więc uczący się nadal potrzebują słownika dwujęzycznego; Akademia argumentuje, że język jest dość dojrzały, by sam się definiować.

Głosowania budzą spory. W 1953 roku pisarz Petro Stojan twierdził, że głosowania nad problemami językowymi pozwalają licznym nie-ekspertom przegłosować dwóch lub trzech prawdziwych ekspertów. Statut dodaje zabezpieczenia: sekcje przygotowują sprawozdania, a zmiany wcześniejszych decyzji wymagają dwóch trzecich wszystkich członków. W 2003 roku Akademia zmieniła zdanie w sprawie Koreo i Egipto, co pokazuje, że jej orzeczenia można korygować.

#Częste pytania

#Kto decyduje, co jest poprawnym esperantem?

Jedynym wiążącym autorytetem jest Fundamento z 1905 roku, a Akademia je interpretuje i zaleca użycie. Poza tym poprawność wynika z dobrego użycia przez kompetentnych mówiących, z pomocą takich opracowań jak gramatyka PMEG.

#Czy Akademia może zmienić Fundamento?

Nie. Deklaracja z Boulogne uczyniła Fundamento niezmiennym 9 sierpnia 1905 roku. Akademia może tylko dodawać rdzenie przez Oficjalne Dodatki i zalecać użycie; nawet znane błędy tłumaczeń zostają w tekście i są poprawiane w osobnych dokumentach.

#Ile oficjalnych rdzeni ma esperanto?

Akademia liczy 4953 oficjalne elementy do 2007 roku (2768 fundamentalnych, 2185 z Oficjalnych Dodatków). 420 rdzeni z 2023 roku daje razem około 5373 elementów, prawie wszystkie to rdzenie lub afiksy przyjmujące końcówkę.

#Czy słowo jest błędne, jeśli nie ma go w słowniku Akademii?

Nie. Lista oficjalna to rdzeń, nie pełne słownictwo. Wiele standardowych słów z dużych słowników nie jest oficjalnych, a sama Akademia nazywa nawet oficjalne rdzenie mocnymi zaleceniami, a nie rozkazami.

#Czy Akademia dopuszcza system x?

W praktyce tak, jako zamiennik techniczny. Oświadczenie z 2007 roku nie wymienia systemu x, ale zezwala na zastępowanie liter z daszkami innymi znakami, gdy jest to tylko pomoc techniczna, nie dąży do reformy pisowni i nie powoduje zamieszania.

#Źródła

• Akademio de Esperanto – Statuto
• Akademio de Esperanto – Historio de la Akademio
• Akademio de Esperanto – Membroj kaj korespondantoj (czerwiec 2026)
• Akademio de Esperanto – Sekcioj kaj Komisionoj (marzec 2025)
• Akademio de Esperanto – Estraro kaj adreso (październik 2026)
• Akademio de Esperanto – Omaĝo al Probal Dasgupta
• Akademio de Esperanto – Lingva Konsultejo
• Akademio de Esperanto – Akademia Vortaro: Klarigoj (statystyki)
• Akademio de Esperanto – Fundamento i gramatyka po polsku
• Akademio de Esperanto – Naŭa Oficiala Aldono (2007)
• Akademio de Esperanto – Deka Oficiala Aldono (2023)
• Akademio de Esperanto – Baza Radikaro Oficiala (Aktoj II, 1968–1974)
• Akademio de Esperanto – Pri apartaj teknikaj bezonoj rilate al niaj alfabeto kaj ortografio (2007)
• Akademio de Esperanto – Pri la vortoj KOREO kaj EGIPTO (2003)
• Akademio de Esperanto – Listo de Rekomendataj Landnomoj (2009)
• Akademio de Esperanto – Pasivaj participoj (1967, 1989)
• Akademio de Esperanto – Deklaro pri la litero ŭ (2023)
• Akademio de Esperanto – Pri la esprimo "tiel nomata" (2026)
• Vikipedio – Akademio de Esperanto
• Vikipedio – Oficialaj aldonoj
• Vikipedio – Baza Radikaro Oficiala
• Vikipedio – Fundamento de Esperanto
• Vikipedio – Akademiaj Korektoj
• Wikipedia – Akademio de Esperanto
• Wikipedia – Fundamento de Esperanto i Wikipedia (pl) – Fundamento de Esperanto
• Wikipedia – Declaration of Boulogne
• Wikipedia – Probal Dasgupta
• PMEG – Neoficialaj afiksoj
• ReVo – Statistiko
• Libera Folio – 10-a Oficiala Aldono al la Universala Vortaro