Ściągawka z gramatyki esperanto: wszystko na jednej stronie

Ta ściągawka mieści całą gramatykę esperanta na jednej stronie, bo język jest regularny: każde słowo ma stałą końcówkę, rdzenie się nie zmieniają, nie ma czasowników nieregularnych ani rodzaju gramatycznego, a rodzajnik jest tylko jeden. Aby wydrukować stronę lub zapisać ją jako PDF, użyj polecenia drukowania w przeglądarce (Ctrl+P, na Macu Cmd+P).

#Alfabet i wymowa

Alfabet ma 28 liter, każda z jednym dźwiękiem, i żadna nie jest niema: a b c ĉ d e f g ĝ h ĥ i j ĵ k l m n o p r s ŝ t u ŭ v z. Liter q, w, x i y w nim nie ma, a polskie „w” to v: vino „wino”.

• Akcent pada na przedostatnią sylabę, tak jak po polsku: fa-mi-LI-o „rodzina”, es-pe-RAN-to. Litery j i ŭ nie są samogłoskami, więc aj, ej, oj, uj, aŭ, eŭ tworzą jedną sylabę: ho-DI-aŭ „dzisiaj”. Uwaga: i przed samogłoską to osobna sylaba, więc w familio akcent pada na li, nie na mi.
• Bez ĉ, ĝ, ŝ na klawiaturze? Pisz w systemie x (cx, gx, sx, hx, jx, ux). Własny system h z Fundamento to ch, gh, sh, hh, jh, u.

Więcej: alfabet i wymowa.

#Końcówki słów

Końcówka pokazuje część mowy albo formę czasownika; rdzeń przed nią nigdy się nie zmienia. Całą pracę wykonuje jedenaście końcówek.

• Kolejność: końcówka części mowy, potem -j, potem -n. Przymiotniki przejmują -j i -n od rzeczownika: novajn librojn „nowe książki” (jako dopełnienie).
• Rodzaj: -o nie jest męskie ani -a żeńskie – to końcówki rzeczownika i przymiotnika. Formę żeńską tworzy -in-: patro „ojciec”, patrino „matka”.
• Stopniowanie: pli granda ol „większy niż”, la plej granda „największy”, malpli „mniej”, tiel granda kiel „tak duży jak”.
• Bez końcówki: jam „już”, nun „teraz”, tre „bardzo”, tro „zbyt”, ankaŭ „też”, nur „tylko”.

Więcej: przegląd gramatyki, rzeczowniki i przymiotniki, przysłówki.

#Rodzajnik

Esperanto ma jeden rodzajnik, la (angielskie „the”), taki sam dla każdego rodzaju, liczby i przypadku: la domo, la domoj, la domojn. Rodzajnika nieokreślonego nie ma: domo to „jakiś dom” albo po prostu „dom”.

• La oznacza rzecz znaną lub jedyną: la suno „słońce”. Pasuje tam, gdzie po polsku powiedziałbyś „ten”; gdy pasuje „jakiś”, rzeczownik stoi bez rodzajnika.
• Opuszcza się go przed imionami (Petro, Esperanto) i przed słowami wskazującymi: mia libro, tiu domo, normalnie nie la mia libro.
• Nazwy języków na -a go przyjmują: la angla „angielski”.

Więcej: rodzajnik la.

#Zaimki osobowe i dzierżawcze

• Zaimki dzierżawcze są przymiotnikami: miaj libroj, mian libron. Z la stoją samodzielnie: la mia „mój” (bez rzeczownika).
• Si i sia wracają do podmiotu zdania i dotyczą tylko 3. osoby: Li lavas sin „On myje siebie”, Li lavas lin „On myje jego (innego mężczyznę)”. Polskie „się” i „swój” działają tak samo: Ŝi amas sian hundon „Kocha swojego psa”.
• Nieoficjalne: ri „on lub ona” (bez rodzaju). Dawne ci „ty” (poufale) prawie nie jest używane.

Więcej: zaimki.

#Biernik -n

Końcówka -n oznacza to, na co działa czasownik, a także kierunek, czas i miarę. To jedyny przypadek poza formą podstawową: reszta (dopełniacz, celownik, narzędnik…) to przyimki, np. libro de Anna „książka Anny”, doni al Petro „dać Piotrowi”, per krajono „ołówkiem”.

• Przymiotniki, zaimki dzierżawcze i słowa tabelowe na -u i -a przejmują -n: tiujn belajn katojn „te piękne koty” (jako dopełnienie).
• Bez -n po esti „być”, iĝi „stawać się” i ŝajni „wydawać się”: Mi estas instruisto. „Jestem nauczycielem.”
• Bez -n po przyimku, z wyjątkiem kierunku po przyimku miejsca: en la domo „w domu”, en la domon „do domu”. Al, el, de i ĝis nigdy go nie przyjmują.
• Dzięki oznaczonemu dopełnieniu szyk zdania jest swobodny.

Więcej: biernik.

#Czasowniki

Czasownik ma jedną formę dla każdej osoby i liczby: mi, vi, li, ni, ili parolas. Sześć końcówek daje wszystkie formy, a żaden czasownik nie jest nieregularny. Zaimek podmiotu jest obowiązkowy: polskie „mówię” to zawsze mi parolas.

• Nierzeczywisty warunek ma -us w obu częściach: Se mi havus tempon, mi venus. „Gdybym miał czas, przyszedłbym.”
• Po czasownikach chcenia i proszenia ke bierze -u: Mi volas, ke vi venu. „Chcę, żebyś przyszedł.”
• Strona bierna to esti i imiesłów bierny, a sprawcę wprowadza de: La letero estas skribita de Anna. „List jest napisany przez Annę.”
• Aspektu nie ma: legis to „czytał” i „przeczytał”. Różnicę oddają przedrostki i przysłówki, np. tralegi „przeczytać do końca”.
• -ig- tworzy czasownik z dopełnieniem, -iĝ- bez dopełnienia: sidi „siedzieć”, sidigi „posadzić”, sidiĝi „usiąść”.

Więcej: czasowniki.

#Imiesłowy

Sześć przyrostków imiesłowowych pokazuje fazę czynności. Samogłoska wskazuje fazę (a trwa, i zakończona, o nadchodzi), a n oznacza stronę czynną.

• Końcówki: -a przymiotnik (la dormanta infano „śpiące dziecko”), -e przysłówek (Legante, mi lernas. „Czytając, uczę się.”), -o osoba (lernanto „uczeń”, Esperanto „ten, kto ma nadzieję”).
• Czasy złożone: esti i imiesłów: Mi estis manĝanta „Właśnie jadłem”, Mi estas manĝinta „Już zjadłem”, La pordo estas fermita „Drzwi są zamknięte”.

Więcej: imiesłowy.

#Słowa tabelowe: 45 słów

Pięć początków i dziewięć końcówek daje 45 słów. Czytaj każde jako początek plus końcówkę: neni- + -am = neniam „nigdy”.

• Polskie wskazówki: ki- to „k-” (kto, kiedy), ti- to „t-” (to, tam, tak, tyle), i- to „-ś” (ktoś, coś, gdzieś), neni- to „ni-” (nikt, nic, nigdzie), ĉi- to „każdy, wszędzie, zawsze”.
• -j i -n: słowa na -u i -a przyjmują oba (kiujn, tian), słowa na -o tylko -n (kion), słowa na -e przyjmują -n wyłącznie dla kierunku (kien), a reszta nigdy się nie zmienia.
• Słowa na ki- wprowadzają też zdania względne i pytania zależne: la viro, kiu venis „mężczyzna, który przyszedł”.
• ĉi dodaje „tu”: tiu ĉi lub ĉi tiu „ten tutaj”, ĉi tie „tutaj”. ajn dodaje „-kolwiek”: kiu ajn „ktokolwiek”. da stoi po ilości: kiom da mono „ile pieniędzy”.

Więcej: wszystkie 45 słów tabelowych.

#Liczebniki

Trzynaście podstawowych słów nie przyjmuje -j ani -n (wyjątek: unu w znaczeniu „niektórzy” – unuj … aliaj): nul 0, unu 1, du 2, tri 3, kvar 4, kvin 5, ses 6, sep 7, ok 8, naŭ 9, dek 10, cent 100, mil 1000. Liczebniki pisane razem się mnożą, pisane osobno się dodają. Nie odmieniają się też przez przypadki ani rodzaje: du to zarazem „dwa, dwie, dwóch, dwoje”.

Przecinek dziesiętny jest taki sam jak po polsku: 3,5 to tri komo kvin.

Więcej: liczebniki, konwerter liczb.

#Przyimki i spójniki

Esperanto ma 33 przyimki. Nigdy się nie zmieniają, a rzeczownik po nich zostaje w formie podstawowej: kun mi „ze mną”.

Polskie „z” i „przez” rozpadają się tu na kilka słów: „z mamą” to kun patrino, „z domu” to el la domo, „z Warszawy” to de Varsovio; „przez las” to tra la arbaro, „przez telefon” to per telefono.

Spójniki też się nie zmieniają:

Więcej: przyimki, spójniki.

#Słowotwórstwo

Słowo to (przedrostek) + rdzeń + (przyrostek) + końcówka: mal·san·ul·ej·o „szpital” (przeciwieństwo + zdrowy + osoba + miejsce + rzeczownik). W złożeniach słowo główne stoi na końcu: vapor·ŝip·o „parowiec” to rodzaj statku. Każdy afiks jest też rdzeniem: ejo „miejsce”, ilo „narzędzie”.

#Oficjalne przedrostki

PMEG liczy dziesięć oficjalnych przedrostków; niektóre wykazy dodają fi-.

#Oficjalne przyrostki

Razem z sześcioma przyrostkami imiesłowowymi oficjalnych afiksów jest 47. Inne, jak kilo-, tele- i -i- w Francio, są nieoficjalne. Polskie „-ek” to -et- (dometo „domek”), a „-ysta” to -ist- (esperantisto).

Więcej: słowotwórstwo, przedrostki, przyrostki.

#Pytania i przeczenia

• Odpowiedzi to jes „tak” i ne „nie”. Szyk się nie zmienia: pytanie tworzy samo ĉu, jak polskie „czy”.
• Jedno przeczenie na zdanie: Mi vidis nenion. „Nic nie widziałem.” Dwa znoszą się: Mi ne vidis nenion znaczy „coś widziałem”. Po polsku jest odwrotnie, bo podwójne przeczenie jest obowiązkowe – w esperanto to błąd.

Więcej: pytania i przeczenia.

#Szyk zdania

Szyk podstawowy to podmiot, orzeczenie, dopełnienie. Ponieważ dopełnienie ma -n, szyk może się zmieniać, jak w polskim: La hundo mordis la katon i La katon mordis la hundo znaczą to samo: „Pies ugryzł kota”.

Więcej: szyk zdania.

#16 reguł w jednym zdaniu

16 reguł Fundamento (1905) to oficjalny rdzeń gramatyki.

1. Rodzajnik. Istnieje tylko określony la; nieokreślonego nie ma.
2. Rzeczowniki. Kończą się na -o, mają -j w liczbie mnogiej i -n w dopełnieniu; pozostałe relacje wyrażają przyimki.
3. Przymiotniki. Kończą się na -a, zgadzają się z rzeczownikiem i stopniują się przez pli, plej, ol.
4. Liczebniki. Podstawowe się nie zmieniają; resztę tworzy się przez złożenia, -a, -obl-, -on-, -op- i po.
5. Zaimki. Mi, vi, li, ŝi, ĝi, si, ni, ili, oni; -a tworzy dzierżawcze, -n dopełnienie.
6. Czasowniki. Nie zmieniają się przez osoby ani liczby: -as, -is, -os, -us, -u, -i, sześć imiesłowów, strona bierna z esti.
7. Przysłówki. Kończą się na -e i stopniują się jak przymiotniki.
8. Przyimki. Rządzą formą podstawową rzeczownika.
9. Czytanie. Każde słowo czyta się tak, jak jest napisane.
10. Akcent. Pada na przedostatnią sylabę.
11. Złożenia. Łączy się rdzenie; słowo główne stoi na końcu.
12. Przeczenie. W zdaniu wystarczy jedno słowo przeczące.
13. Kierunek. -n oznacza ruch ku miejscu: kie – kien.
14. Je. Gdy żaden przyimek nie pasuje, użyj je, które samo nic nie znaczy.
15. Wyrazy obce. Wyrazy międzynarodowe zachowują jedną formę w pisowni esperanckiej, a pochodne tworzy się końcówkami esperanta.
16. Apostrof. Końcowe -o i -a w la można opuścić: de l' mondo.

Więcej: 16 reguł z objaśnieniami.

#Częste pytania

#Jak wydrukować tę ściągawkę albo zapisać ją jako PDF?

Naciśnij Ctrl+P (Windows, Linux) lub Cmd+P (Mac), potem wybierz drukarkę albo „Zapisz jako PDF”. W wersji do druku menu i stopka są ukryte.

#Ile końcówek, słów tabelowych i afiksów ma esperanto?

Jest 11 końcówek gramatycznych, 45 słów tabelowych, 33 przyimki, 10 oficjalnych przedrostków, 31 oficjalnych przyrostków i 6 przyrostków imiesłowowych.

#Czy gramatyka esperanta naprawdę jest regularna?

Tak. Nie ma czasowników nieregularnych (nawet esti trzyma się tabeli), nieregularnych liczb mnogich ani rodzaju gramatycznego, a przypadki są tylko dwa: forma podstawowa i biernik.

#Czym gramatyka esperanta różni się od polskiej?

Zamiast siedmiu przypadków są dwa, jedna forma czasownika na wszystkie osoby i brak rodzaju gramatycznego. Są za to rodzajnik la i obowiązkowy zaimek podmiotu: „czytam” to mi legas.

#Czego nie ma w tej ściągawce?

Wykrzykników, nieoficjalnych afiksów, dat, godzin i niuansów czasów złożonych. Zobacz wykrzykniki, przedrostki, przyrostki i liczebniki.

#Źródła

• Fundamento de Esperanto – gramatyka po polsku (16 reguł) – Akademio de Esperanto
• Akademia Vortaro: objaśnienia i statystyki – Akademio de Esperanto (11 końcówek)
• PMEG: Tabelvortoj – bazaj reguloj, Personaj pronomoj, Participoj, Nombroj, N-finaĵo, Vortordo, Neado
• PMEG: Przedrostki, Przyrostki, Rolvortetoj (przyimki)
• Gramatyka języka esperanto – Wikipedia