Wykrzykniki w esperanto: ho, ve, hura, nu, ha i inne

Q: Ile wykrzykników ma esperanto?

Dziewięć jest oficjalnych: adiaŭ, bis, fi, ha, he, ho, hura, nu, ve. Wiele innych jest nieoficjalnych, a wyrazy dźwiękonaśladowcze każdy może tworzyć swobodnie.

Q: Czy Saluton jest wykrzyknikiem?

Nie. To rzeczownik saluto „pozdrowienie” z końcówką biernika -n, skrót od Mi donas al vi saluton. Dankon działa tak samo.

Q: Jak po esperancku powiedzieć „aj” z bólu?

Użyj aj! albo aŭ!. Oj! wyraża gorzki żal lub ból.

Q: Jak jest „hura” po esperancku?

Hura! – tak samo jak po polsku. To oficjalny wykrzyknik, dodany w 1921 roku. Wiwatować to hurai: La infanoj huraas.

Q: Czy wykrzykniki mogą mieć końcówki?

Niektóre mogą: veo, adiaŭi, bisi, fia, hurai. Inne, jak ho i nu, nie mają standardowych form pochodnych.

Q: Czy po esperancku „hej” znaczy „cześć”?

Nie. Esperanckie hej to zachęta (Hej, ni dancu!). Na „cześć” mów Saluton!.

Q: Gdzie pada akcent w hura i aha?

Według reguły na HU-ra i A-ha. Wielu mówiących wymawia hu-RA i a-HA; PMEG proponuje wtedy pisać hu ra i a ha.

Esperanto ma dziewięć oficjalnych wykrzykników: adiaŭ, bis, fi, ha, he, ho, hura, nu i ve. Wykrzyknik to krótkie słowo, które wyraża uczucie albo zwraca uwagę. Stoi poza zwykłą gramatyką: nie ma końcówki, nie przyjmuje przypadka i nie łączy się z pozostałymi słowami zdania, ale często tworzy samodzielną wypowiedź (PMEG). Wszystkie pozostałe – aha, hej, oj, hm oraz słowa zwierzęce i dźwiękonaśladowcze – są nieoficjalne, a PMEG zaznacza, że mówiący mogą takie słowa swobodnie tworzyć.

Powitania takie jak Saluton! i Dankon! wyglądają podobnie, ale nie są wykrzyknikami; to rzeczowniki w bierniku, o czym piszemy niżej.

Dziewięć oficjalnych wykrzykników

Sześć było już w Fundamento z 1905 roku (w Universala Vortaro albo w Ekzercaro). Trzy dodali później Komitet Językowy i Akademia Esperanta: he (1909), hura (1921) i bis (1929).

Słowo	Wyraża	Status	Przykład
adiaŭ	pożegnanie, zwłaszcza na długo	Fundamento 1905	Mi diris adiaŭ al la malnova domo. – „Pożegnałem się ze starym domem.”
bis	„bis!”: prośba o powtórzenie występu	4. Oficjalny Dodatek, 1929	"Bis!" kriis la publiko. – „«Bis!» zawołała publiczność.”
fi	pogardę, wstręt	Fundamento 1905	Fi, kiel abomene! – „Fe, jakie obrzydliwe!”
ha	zdziwienie, zachwyt	Fundamento 1905	Ha, kiel bele! – „Ach, jak pięknie!”
he	zwrócenie uwagi	1. Oficjalny Dodatek, 1909	He, Petro, atendu min! – „Hej, Piotrze, poczekaj na mnie!”
ho	każde żywe uczucie; także przed zwrotem do kogoś	Fundamento 1905	Ho, Dio! kion vi faras! – „O Boże, co ty robisz!”
hura	radość, aprobatę, entuzjazm	3. Oficjalny Dodatek, 1921	Hura! Ni gajnis! – „Hura! Wygraliśmy!”
nu	„no dalej”: zaraz padnie coś ważnego	Fundamento 1905	Nu, iru pli rapide! – „No dalej, idź szybciej!”
ve	żal, ból; także groźbę	Fundamento 1905	Ve, mi perdis la ŝlosilon! – „Niestety, zgubiłem klucz!”

Przykłady przy fi, ha, ho i nu pochodzą z Ekzercaro Zamenhofa (§ 26). Status i daty podajemy za Akademia Vortaro Akademii Esperanta.

Polak rozpozna kilka z nich od razu: hura jest po polsku dokładnie takie samo („Hura! Wreszcie wygraliśmy”, jak podaje Wikisłownik), fi odpowiada „fe”, ha – „ach” lub „ha”, a ho – „o” z wołacza „o Boże!”.

Nu: słowo na każdą okazję

Nu zapowiada, że zaraz padnie coś, na co warto zwrócić uwagę. PMEG wymienia wiele zastosowań, między innymi:

zniecierpliwienie: Nu, iru pli rapide! – „No dalej, idź szybciej!”
zgodę: Nu, bone, mi venos. – „No dobrze, przyjdę.”
wahanie: Nu... mi ne scias. – „No... nie wiem.”
rezygnację: Nu, tia estas la vivo. – „Cóż, takie jest życie.”
pocieszenie: Nu, nu, ĉio estos bone. – „No już, już, wszystko będzie dobrze.”

Pierwsze trzy użycia da się często oddać polskim „no”. ReVo dodaje, że nu ma także znaczenie spójnika; wykrzyknikiem jest wtedy, gdy po nim stoi „!” lub „...”.

Ho, ha, he i ve

Ho jest najogólniejsze. Często stoi przed zwrotem do kogoś (ho, Dio!) oraz w połączeniach takich jak ho ve i he ho. Ha jest bliższe zdziwieniu; podwojone, ha ha, naśladuje śmiech. He zwraca czyjąś uwagę. Ve wyraża smutek i może być ostrzeżeniem: Ve al vi, se vi tion faros! – „Biada ci, jeśli to zrobisz!”

Adiaŭ i bis w praktyce

PMEG zauważa, że adiaŭ jest w praktyce mało używane. Zwykle mówi się ĝis (la) revido! albo ĝis!, które zakładają ponowne spotkanie; zob. powitania. Bis ogranicza się do sytuacji artystycznych i muzycznych, a także jest rzadkie; częściej mówi się pli, plian albo denove („jeszcze raz”).

Wykrzykniki nieoficjalne

PMEG podaje ponad czterdzieści przykładów i dodaje, że formy i znaczenia zależą od mówiącego i sytuacji, więc objaśnień nie należy brać zbyt dosłownie. Nieoficjalny nie znaczy błędny: te słowa są normalne w mowie i w piśmie.

Słowo	Wyraża	Przykład
lo	wołanie, używane tylko w rozmowie telefonicznej ha lo	Ha lo, ĉu vi aŭdas min? – „Halo, słyszysz mnie?”
hola	wołanie	Hola! Ĉu iu estas hejme? – „Hola! Czy ktoś jest w domu?”
hoj	wołanie z daleka	Hoj! Ni estas ĉi tie! – „Hej tam! Jesteśmy tutaj!”
hej	zachętę, nakłanianie do zabawy	Hej, ni dancu! – „Hej, zatańczmy!”
hop	nakłanianie do skoku	Hop! Super la barilon! – „Hop! Przez płot!”
stop	„stój!”	Stop! Ne iru plu! – „Stop! Nie idź dalej!”
aha	zauważenie czegoś oczekiwanego lub podejrzewanego	Aha, tial vi ne venis! – „Aha, dlatego nie przyszedłeś!”
ehe	nagłe zrozumienie	Ehe, nun mi komprenas! – „Ach tak, teraz rozumiem!”
oho	zdziwienie	Oho, kiom da homoj! – „Oho, ale tłum!”
aĥ	silne zdziwienie lub żal	Aĥ, kia domaĝo! – „Ach, jaka szkoda!”
aj, aŭ	ból	Aj, mia piedo! – „Aj, moja stopa!”
oj	gorzki żal lub ból	Oj, mi perdis ĉion! – „Ojej, straciłem wszystko!”
ba, baf	lekceważące odrzucenie	Ba, tio ne gravas. – „Eee, to nieważne.”
be	zmieszanie (także beczenie owcy)	Be... mi ne komprenas. – „E... nie rozumiem.”
hm	pauza na zastanowienie, wątpliwość, niezgoda, udawany kaszel	Hm, mi devas pripensi. – „Hm, muszę się zastanowić.”
uf	ulgę po wysiłku (fu: to samo albo stłumiony śmiech)	Uf, finfine finite! – „Uff, nareszcie skończone!”
hu	nagły strach	Hu! Kio estis tio? – „Uu! Co to było?”
hu ha	wielkie podniecenie	–
o kej	zgodę, „okej”	O kej, ni iru. – „Okej, chodźmy.”
amen, haleluja, hosana	okrzyki religijne judaizmu i chrześcijaństwa	–

Aŭ „aj” pisze się tak samo jak spójnik aŭ „albo”; rozróżnia je kontekst. Uwaga na fałszywego przyjaciela: hej nie jest w wykazie PMEG powitaniem. Po polsku „hej” znaczy także „cześć” (Wikisłownik podaje je obok zwrócenia uwagi i przywołania), ale po esperancku hej to zachęta. Na „cześć” mów Saluton!.

Wyrazy dźwiękonaśladowcze i głosy zwierząt

Wyrazy dźwiękonaśladowcze to najluźniejsza część języka. PMEG pisze, że zasady gramatyki ich nie obowiązują i mogą łamać zwykłe reguły brzmieniowe: sss ma trzy identyczne spółgłoski i żadnej samogłoski.

Słowo	Naśladuje lub służy do
ŭa	płaczu niemowlęcia; szczekania psa
hot, hoto	poganiania konia lub odganiania krowy
huŝ, tju	płoszenia zwierząt
gik gak	kaczki
hu hu	sowy
kluk kluk	kury; także, jak glu glu, wody wylewanej z butelki
kŭaks, brekekekeks	ropuchy
kva, kvak	żaby
kvivit	ćwierkającego ptaka
glu glu glu	indyka
puf, pum	łoskotu upadku
sss	syku
tik tak	mechanicznego zegara

Puf! La libro falis de la breto. – „Łup! Książka spadła z półki.”
La anaso diras “gik gak”, kaj la rano diras “kva”. – „Kaczka mówi «gik gak», a żaba mówi «kva».”

Głosy zwierząt różnią się od języka do języka. Kaczka mówi po polsku „kwa, kwa”, a po esperancku gik gak; żaba po polsku „kum, kum”, a po esperancku kva lub kvak (Wikisłownik).

Każdy rdzeń może stracić końcówkę i stać się wykrzyknikiem albo dźwiękiem. PMEG podaje halt! (od halti), ek! „ruszaj!”, eks! „precz z tym!” i help!. Czasowniki dają dźwięki po odrzuceniu końcówki, czasem ze zmianami: kraki → krak!, plaŭdi → plaŭ!, boji → boj!, tinti → tin tin!, pafi → pif, paf!. PMEG radzi robić to oszczędnie i tylko z rdzeniami z jedną samogłoską, bo samo rapid! nie pozwala ustalić akcentu.

Słowa utworzone od wykrzykników

Oficjalny wykrzyknik nie ma końcówki, ale od niektórych powstały wyrazy z normalnymi końcówkami (zob. słowotwórstwo). Te formy potwierdzają PMEG lub ReVo:

Wykrzyknik	Słowa pochodne	Znaczenie
adiaŭ	adiaŭi, adiaŭo, adiaŭa	pożegnać się; pożegnanie; pożegnalny
bis	bisi	zawołać „bis!”, prosić o powtórzenie
fi	fia	godny pogardy; fi- jest też przedrostkiem: fihomo „nikczemny człowiek”
hura	hurao, hurai	okrzyk radości; wiwatować (ReVo)
ve	veo, vei (także veadi), vea, hejmveo	okrzyk rozpaczy; lamentować; żałosny; tęsknota za domem
stop	stopi	zatrzymać
hop	hopi	skakać na jednej nodze

Ni adiaŭis niajn amikojn en la stacidomo. – „Pożegnaliśmy przyjaciół na dworcu.”
La infanoj huraas. – „Dzieci wiwatują.”

PMEG i ReVo nie podają słów pochodnych od he, ho ani nu, więc nie wymyślaj ich.

Saluton i Dankon nie są wykrzyknikami

Saluton! „Cześć!” i Dankon! „Dziękuję!” wyglądają jak okrzyki, ale to rzeczowniki z końcówką biernika. PMEG traktuje je jako skrócone zdania: Saluton! = (Mi donas al vi) saluton „(daję ci) pozdrowienie”, a Dankon! = (Mi donas al vi) dankon. Tak samo jest z Bonan matenon! – „(życzę ci) dobrego ranka”. Końcówka -n oznacza dopełnienie czasownika, którego już się nie wypowiada. Odpowiedzi na podziękowania znajdziesz w artykule o zwrotach grzecznościowych.

Inne wyrażenia, które tylko wyglądają jak wykrzykniki:

Jes, ne, jen to cząstki podobne do przysłówków (przysłówki).
Pardonu!, Bonvolu!, Helpu! to tryb rozkazujący z -u.
Kia bela tago! jest zbudowane ze słowa tabelowego; PMEG zalicza Kia ĝoja festo! do zdań skróconych, nie do wykrzykników.

Wymowa i pisownia

Zwykle akcent pada na przedostatnią samogłoskę (zob. alfabet): HU-ra, A-ha, HO-la. PMEG zauważa, że wykrzykniki często dostają inny akcent, niż wskazuje pisownia. Zaleca wtedy rozdzielić albo przepisać słowo tak, by zapis odpowiadał brzmieniu.

Słowo	Akcent według reguły	Częsta wymowa	Pisownia dla niej
hura	HU-ra	hu-RA	hu ra
hola	HO-la	ho-LA	ho la
aha, ehe, oho	A-ha, E-he, O-ho	a-HA, e-HE, o-HO	a ha, e he, o ho
o kej	O-kej	o-KEJ	o kej, nie okej
miaŭ	MI-aŭ	mi-AŬ	mjaŭ

Rozmowa telefoniczna to ha lo, zawsze wymawiane „ha-LO”. Zapisane jako halo, czytałoby się jak zwykły rzeczownik halo z akcentem HA-lo. Litera ŭ normalnie stoi po a lub e, ale w 2023 roku Akademia dopuściła ją w innych pozycjach w wykrzynikach i wyrazach dźwiękonaśladowczych, jak w ŭa i kŭaks.

Polak wymawia polskie „hura” z akcentem na pierwszą sylabę, czyli zgodnie z regułą esperanta (HU-ra), ale warto pamiętać o wymowie liter: h w ho, ha, he, hura jest słabsze niż polskie „h”, które brzmi jak „ch”, czyli esperanckie ĥ (zob. alfabet).

Zastosowanie i kultura

Wiele cytatów ReVo przy ve, ho, nu i hura pochodzi z przekładów Zamenhofa z Andersena, Schillera i Starego Testamentu. W jego Preĝo sub la Verda Standardo („Modlitwie pod zielonym sztandarem”) ho otwiera zwrot do „potężnej, bezcielesnej Tajemnicy”.
PMEG opisuje ha lo jako wołanie używane zwłaszcza przez telefon. ReVo, powołując się na poradnik użycia, woli tam saluton.

Przykłady w zdaniach

Ho, kia bela vespero! – „Och, jaki piękny wieczór!”
Ha, jen vi estas! – „Aha, tu jesteś!”
He, atendu min! – „Hej, zaczekaj na mnie!”
Nu, kion ni faru nun? – „No więc, co teraz zrobimy?”
Ve, la lasta buso jam foriris! – „Niestety, ostatni autobus już odjechał!”
Fi, kia malpura ĉambro! – „Fuj, jaki brudny pokój!”
Hura, morgaŭ komenciĝas la ferioj! – „Hurra, jutro zaczynają się wakacje!”
Post la koncerto ĉiuj kriis: Bis! Bis! – „Po koncercie wszyscy krzyczeli: Bis! Bis!”
Adiaŭ, kara amiko! – „Żegnaj, drogi przyjacielu!”
Aj, mi tranĉis mian fingron! – „Au, skaleczyłem się w palec!”

Częste pytania

Ile wykrzykników ma esperanto?

Dziewięć jest oficjalnych: adiaŭ, bis, fi, ha, he, ho, hura, nu, ve. Wiele innych jest nieoficjalnych, a wyrazy dźwiękonaśladowcze każdy może tworzyć swobodnie.

Czy Saluton jest wykrzyknikiem?

Nie. To rzeczownik saluto „pozdrowienie” z końcówką biernika -n, skrót od Mi donas al vi saluton. Dankon działa tak samo.

Jak po esperancku powiedzieć „aj” z bólu?

Użyj aj! albo aŭ!. Oj! wyraża gorzki żal lub ból.

Jak jest „hura” po esperancku?

Hura! – tak samo jak po polsku. To oficjalny wykrzyknik, dodany w 1921 roku. Wiwatować to hurai: La infanoj huraas.

Czy wykrzykniki mogą mieć końcówki?

Niektóre mogą: veo, adiaŭi, bisi, fia, hurai. Inne, jak ho i nu, nie mają standardowych form pochodnych.

Czy po esperancku „hej” znaczy „cześć”?

Nie. Esperanckie hej to zachęta (Hej, ni dancu!). Na „cześć” mów Saluton!.

Gdzie pada akcent w hura i aha?

Według reguły na HU-ra i A-ha. Wielu mówiących wymawia hu-RA i a-HA; PMEG proponuje wtedy pisać hu ra i a ha.

#Dziewięć oficjalnych wykrzykników

#Nu: słowo na każdą okazję

#Ho, ha, he i ve

#Adiaŭ i bis w praktyce

#Wykrzykniki nieoficjalne

#Wyrazy dźwiękonaśladowcze i głosy zwierząt

#Słowa utworzone od wykrzykników

#Saluton i Dankon nie są wykrzyknikami

#Wymowa i pisownia

#Zastosowanie i kultura

#Przykłady w zdaniach

#Częste pytania

#Ile wykrzykników ma esperanto?

#Czy Saluton jest wykrzyknikiem?

#Jak po esperancku powiedzieć „aj” z bólu?

#Jak jest „hura” po esperancku?

#Czy wykrzykniki mogą mieć końcówki?

#Czy po esperancku „hej” znaczy „cześć”?

#Gdzie pada akcent w hura i aha?

#Źródła